Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ווינצענט וואן גאך

ווינצענט וואן גאך
Vincent van Gogh|  |
|
געבורט |
30 מערץ 1853 האלאנד  |
|
טויט |
29 יולי 1890 (אלט 37) פראנקרייך  |
|
אונטערשריפט |   |
|   |

אױטאפּארטרעט פֿון ווינצענט וואן גאך
**ווינצענט וואַן גאך** (האלענדיש: *Vincent Willem van Gogh*) ‏(30סטן מערץ, 1853 - 29סטן יולי, 1890) איז געווען איינער פון די וועלטס מערסטע באקאנטסע מאלערס וואס זיינע ווערק ווערן פאררעכענט ווי די טייערסטע נאך היינט צוטאגס. ער האט געוואוינט אין האלאנד.

קודם אין פריערדיקן טייל פון זיין לעבן האט ער פארברענגט אלס ארבעטער אין א קונסט האנדל פירמע, דערנאך איז ער געווען א לערער פאר א קורצער וויילע, און דערנאך איז ער געווען א מיסיאנער אין אן ארימער מינעריי געמיינדע. ער האט זיך נישט אריינגעלאזט אין מאלעריי ביז די לעצטע צעהן יאר פון זיין לעבן, ד.ה. ס'רוב פֿון זיינע װערק האבן זיך באװיזן אין די 1880ער יארן.

בסך-הכל האט ער געשאפֿן מער ווי 2000 קינסטלערישע ווערק, אריינגערעכענט 900 געמעלן און 1100 צייכענונגען.

אין נאוועמבער 1885, האט ער זיך געצויגן קיין אנטווערפן וואו ער האט געדונגען א קליינעם צימער איבער א פארב הענדלערס קראם. ער האט נישט געהאט א סך געלט און האט געגעסן נאר ברויט און קאווע. אין אנטווערפן האט ער שטודירט די טעאריע פון קאליר. ער האט פארברענגט אסאך אין מוזייען, וואו ער האט שטודירט די ווערק פון פעטער פאל רובענס.
# דזשיימס באנד

| דזשיימס באָנד |
| --- |
|  |
| **שאַפֿערס** | איען פֿלעמינג |
| **אקטיארן** | פּירס בראָסנאַן שאָן קאָנערי דניאל קרייג טימאָטי דאַלטאָן באָב האָלנעס מייקל דזשייסטאָן דזשאָרדזש לייזנבי ראָדזשער מור בערי נעלסאָן דייוויד ניווען טאָבי סטיוונס |
| **אינפארמאציע** |
| **מין** | זכר |
| **פֿאַך** | שפּיאָנאַדזש אַגענט |

**דזשיימס באָנד** (ענגליש: *James Bond*) איז א פיקטיווער כאראקטער און מעדיע קאנצעסיע געשאפן אין 1953 דורך איען פֿלעמינג, און איז גאהר שטארק פאפולער געווארן מיט די סעריע פילמען וואס איז ארויסגעקומען, וואו א מענטש מיט דעם נאמען שפיהלט, זינט 1962.

באנד איז א שפּיאָנאַדזש אגענט אין די בריטישע שפיאנאדזש אגענטור מיטן קאוד נומער 007, וועלכער ווערט ארויסגעזאגט **דאָבל אָו סעוון**.

באנד איז א געלונגענער אגענט וועלכע גלייכט קאקטעילס - ספּעציפֿיש מארטיני'ס - און האט ליעב פרויען.

## ביכער

## פילמען

* דאקטאר נאו, 1962
* פון רוסלאנד מיט ליבע, 1963
* גאלדפינגער, 1964
* דיאמאנטן זענען פאר אייביג, 1971
* לעב און לאז שטארבן, 1973
* דער מאן מיט די גאלדענע רעוואלווער, 1974
* דער שפיאן וואס ליבט מיר, 1977
* בלויז פאר דיינע אויגן, 1981
* ערלויבעניש צו הארגענען, 1989
* גאלדענע אויג, 1995
* די וועלט איז נישט גענוג, 1999

## וועב

* אפיציעהלער וועבזייטל
*
# 1988

|  |
| --- |
| 1988 אין פֿארשידענע קאלענדארן |
| גרעגאריאנישער קאלענדאר | 1988 *MCMLXXXVIII* |
| יידישער לוח | ה'תשמ"ח - ה'תשמ"ט |
| כינעזישער קאלענדאר | 4684 – 4685 丁卯 – 戊辰 4685 איז דאס יאר פֿונעם דראַקאן |
| עטיאפישער קאלענדאר | 1980 – 1981 |
| פערסישער קאלענדאר | 1366 – 1367 |
| איסלאמישער קאלענדאר | 1408 – 1409 |

‏**1988** איז דאס 88סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1988 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.

אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.

## געשעענישן

* 8טן נאוועמבער - דזשארזש בוש געוויילט פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן

## געבוירן

## געשטארבן

* 14טן יאנואר - געארגי מאלענקאוו, הערשער פון סאוועטן פארבאנד צווישן 1953 און 1955 (געב' 1902)
* 15טן פעברואר - ריטשארד פיינמאן, אמעריקאנער פיזיקער (געב' 1918)
* 2טן אויגוסט - ריימאנד קארווער, אמעריקאנער שרייבער (געב' 1938)
* 1טן סעפטעמבער - לואיס אלווארעז, כעמיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר כעמיע 1968 (געב' 1911)
* 11טן סעפטעמבער - ראדזשער הארגריווס, בריטישער שרייבער און אילוסטראטאר (געב' 1935)
* 23סטן סעפטעמבער - טיבאר סעקעלי, אויספארשער און עספעראנטיסט (געב' 1912)

## נאבעל פריזן

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 1988

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 1988יארן און יארהונדערטער**

|  |
| --- |
|
19טער י"ה  • **20סטער י"ה**  • 21סטער י"ה
1983  •
1984  •
1985  •
1986  •
1987  •
**1988**  •
1989  •
1990  •
1991  •
1992  •
1993
  |
# 23סטן יאנואר

| ►►
◀◀ יאנואר |
| --- |
| א | ב | ג | ד | ה | ו | ש |
|  | 1 | 2 | 3 |
| 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 |
| 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 |
| 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 |
| 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |
| לוח פאר 2026 |

**23 יאנואר** איז דער 23סטער טאג פון יאר, אין דער פערטער וואך אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 342 טעג (343 אין אן עיבור־יאר).

## היסטארישע געשעענישן

* 1556 - ערדציטערניש מיט שטארקייט 9 אויף דער ריכטער סקאלע אין כינע ברענגט צו 850,000 טויטע.
* 1719 – דער פרינציפאליטעט פון ליכטנשטיין ווערט געשאפן אין דער הייליגער רוימישע אימפעריע.
* 1793 - רוסלאנד און פרייסן צעטיילן פוילן צווישן זיך.
* 1943 - צווייטער וועלט קריג: בריטישע מעכטן באפרייען טריפאלי.
* 1946 - זיכערהייטס ראט נעמט אן זיין ערשטע החלטה.
* 1997 - מאדעליין אלברייט ווערט די ערשטע פרוי צו דינען אלס שטאטס סעקרעטאר פון די פאראייניגטע שטאטן.
* 2002 - דער יידישער אמעריקאנער זשורנאליסט דניאל פערל ווערט געכאפט אין קאראטשי, פאקיסטאן (שפעטער דערמארדעט).

## געבוירן

* 1862 - דויד הילבערט, דייטשער מאטעמאטיקער (געש' 1943)

## געשטארבן

* 1164 - אברהם אבן עזרא מפרש פון תנ"ך (געב' 1089/90)
* 1989 - סאלוואדאר דאלי, שפאנישער מאלער (געב' 1904)

---

* 22סטן יאנואר - 24סטן יאנואר
* יאנואר
# 1960

|  |
| --- |
| 1960 אין פֿארשידענע קאלענדארן |
| גרעגאריאנישער קאלענדאר | 1960 *MCMLX* |
| יידישער לוח | ה'תש"ך - ה'תשכ"א |
| כינעזישער קאלענדאר | 4656 – 4657 己亥 – 庚子 4657 איז דאס יאר פֿונעם ראַץ |
| עטיאפישער קאלענדאר | 1952 – 1953 |
| פערסישער קאלענדאר | 1338 – 1339 |
| איסלאמישער קאלענדאר | 1379 – 1380 |

‏**1960** איז דאס 60סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1960 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.

אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.

## געשעענישן

* 27סטן אפריל - טאגא ווערט אומאפהענגיק פון פראנקרייך
* 29סטן פעברואר - 15,000 מענטשן שטארבן אין אן ערדציטערניש אין אגאדיר, מאראקא
* 1טן אפריל - די פאראייניגטע שטאטן שיקט ארויף דעם ערשטן מעטעאראלאגישן סאטעליט
* 21סטן אפריל - געווידמעט בראזיליא, הויפטשטאט פון בראזיל
* 27סטן אפריל - טאגא ווערט אומאפהענגיק פון פראנקרייך
* 11טן מיי - מוסד אגענטן כאפן אדאלף אייכמאן אין ארגענטינע
* 16טן מיי - ערפינדונג פון דעם לאזער
* 22סטן מיי - ערדציטערניש מיט שטארקייט 9.5 הרגעט 1,655 מענטשן אין טשילע
* 20סטן יוני - די מאלי פעדעראציע ווערט זעלבשטענדיק פון פראנקרייך
* 30סטן יוני - די דעמאקראטישע רעפובליק פון קאנגא ווערט זעלבשטענדיג פון בעלגיע
* 1טן יולי - סאמאליע באקומט זעלבשטענדיקייט פון בריטאניע און איטאליע
* 1טן אויגוסט - דאהאמי (היינט בענין) ווערט זעלבשטענדיק פון פראנקרייך
* 5טן אויגוסט - אויבער וואלטע (היינט בורקינע פאסא) ווערט אינגאנצן אומאפהענגיק פון פראנקרייך
* 7טן אויגוסט - דער בארטן פון העלפאנדביין פראקלאמירט זיין זעלבשטענדיקייט
* 13טן אויגוסט - די צענטראלע אפריקאנער רעפובליק פראקלאמירט זעלבשטענדיקייט פון פראנקרייך
* 15טן אויגוסט - די רעפובליק פון קאנגא (בראזאוויל) פראקלאמירט אומאפהענגיקייט פון פראנקרייך
* 16טן אויגוסט - ציפערן באקומט זעלבשטענדיקייט פונעם פאראייניגטן קעניגרייך
* 17טן אויגוסט - גאבאן באקומט זעלבשטענדיקייט פון פראנקרייך.
* 25סטן אויגוסט - די 17טע אלימפיאדע געעפנט אין רוים
* 8טן נאוועמבער - זשאן קענעדי געוויילט פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן

## געבוירן

* 19טן פעברואר - פרינץ ענדרו, הערצאג פון יארק
* 31סטן אויגוסט - חאסאן נאסראללע, גענעראל סעקרעטאר און פירער פון חיזבאלא
* 22סטן סעפטעמבער - יצחק הערצאג, ישראלדיקער פאליטיקער

## געשטארבן

* 20סטן פעברואר - לענארד וואולי, בריטישער ארכעאלאג (געב' 1880)
* 30סטן מיי - באריס פאסטערנאק, יידישער־רוסישער דיכטער, וואס האט געוואונען דעם נאבעל פריז פאר ליטעראטור (געב' 1890)

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 1960

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 1960יארן און יארהונדערטער**

|  |
| --- |
|
19טער י"ה  • **20סטער י"ה**  • 21סטער י"ה
1955  •
1956  •
1957  •
1958  •
1959  •
**1960**  •
1961  •
1962  •
1963  •
1964  •
1965
  |
# ערדציטערניש

דריקט אויפן בילד צו פארגרעסערן
צווישנשטאטן־שאסיי 880 אין אקלאנד, קאליפארניע, נאכן ערדציטערניש אין 1980
אַן **ערדציטערניש** איז א נאטורליכע פלוצלינגע ערשיינונג, ווען די אונטערשטע ארגאנאן וואס האלטן צוזאמען די ערד ווערן צוטיילט, און דאס פאראורזאכט אז די ערד אויף א געוויסע פלאץ שאקעלט זיך שטארק אויף א קורצער צייט–געווענליך א מינוט, און דאס איז גורם שטארק שאדענס, צעווארפט הייזער און אלעס.

ווען עס פאסירט א ערדציטערניש אונטער אן אקעאן קען דאס גורם זיין א צונאמי וואס דאס נעמט צוזאמען דאס וואסער אויף איין פלאץ, און עס שיסט דערנאך אויס מיט א מוראדיגע קראפט און אויב עס פאסירט נעבן א לאנד וועט דאס געווענליך פארפלייצן שטעט און דערפער.

ערדציטערנישן, ווי אויך שטורעמען און וואולקאנישע טעטיקייט, קען מאכן שוואך בארגאראפן, וואס קען ברענגען צו ערדגליטשן און לאווינעס.

מערסטע טעקטאנישע ערדציטערנישן פאסירן אויפן רינג פון פייער, טיף נישט מער ווי צענדליגע קילאמעטער.
# 23סטן יוני

| ►►
◀◀ יוני |
| --- |
| א | ב | ג | ד | ה | ו | ש |
|  | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 |
| לוח פאר 2026 |

**דעם 23סטן יוני** איז דער 174סטער טאג פון יאר (175סטער אין אן עיבור־יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 191 טעג.

## היסטארישע געשעענישן

* 1956 - גאמאל אבדול נאסער ווערט פרעזידענט פון עגיפטן

## געבוירן

* 1703 - מאריא לעשטשינסקא, פרינצעסין פון פוילן, ווייב פון לואי דער פופצנטער, מלך פון פראנקרייך (געש' 1768)
* 1763 - זשאזעפין קייסערטע פון פראנקרייך, ווייב פון נאפאלעאן באנאפארטע (געש' 1814)
* 1894 - עדווארד דער אכטער, מלך פונעם פאראייניגטן קעניגרייך וואס האט אבדיקירט פונעם טראן (געש' 1972)
* 1912 - אלאן טיורינג, מאטעמאטיקער, פיאניר פון קאמפיוטער וויסנשאפט (געש' 1954)

## געשטארבן

* 79 - דער קייסער אספסיאנוס (געב' 9)
* 1995 - יונה סאלק, ערפינדער פון אימוניזירונג קעגן פאליא (געב' 1914)
* 1996 - אנדרעאס פאפאנדרעו, פרעמיער מיניסטער פון גריכנלאנד (געב' 1919)

---

* 22סטן יוני - 24סטן יוני
* יוני

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 23סטן יוני
# 20סטן יוני

| ►►
◀◀ יוני |
| --- |
| א | ב | ג | ד | ה | ו | ש |
|  | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 |
| לוח פאר 2026 |

**דעם 20סטן יוני** איז דער 171סטער טאג פון יאר (173סטער אין אן עיבור־יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 194 טעג.

## היסטארישע געשעענישן

* 1782 - דער פאראייניגטע שטאטן קאנגרעס באשטעטיקט דעם גרויסן זיגל פון די פאראייניגטע שטאטן.
* 1837 - וויקטאריע ווערט קעניגין פונעם פאראייניגטן קעניגרייך.
* 1863 - וועסט ווירדזשיניע געווארן דער 35סטער פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע,
* 1960 - די מאלי פעדעראציע ווערט זעלבשטענדיק פון פראנקרייך.
* 1963 - דער "האט ליין" ווערט איינגעשטעלט צווישן אמעריקע און רוסלאנד, כדי צוריקצהאלטן דאס אונהייב פון א אטאמישער קריג.
* 2001 - פערוועז מושאראף ווערט פרעזינדענט פון פאקיסטאן.

## געבוירן

* 1954 - אילן רמון, ערשטער ישראלדיקער אסטראנויט (אומגעקומען אין 2003)

## געשטארבן

* 1597 - ווילעם בארענץ, אויספארשער און קארטאגראף (געב' 1550 בערך)
* 1837 - קעניג וויליאם דער פערטער פון בריטאניע (געב' 1765)
* 1965 - בערנארד ברוך, יידיש-אמעריקאנער פינאנציעלער מומחה (געב' 1870)
* 1991 - אייזיק וואלפסאן, יידיש-בריטישער ביזנעסמאן און פילאנטראפ (געב' 1897)

## פייערטעג

* סענעגאל - זעלבשטענדיקייט טאג
* פאראייניגטע פעלקער - וועלט פליטים טאג

---

* 19טן יוני - 21סטן יוני
* יוני

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 20סטן יוני
# אוניווערסיטעט פון אקספארד

דער **אוניווערסיטעט פון אקספארד** (באוואוסט מיטן נאמען **אקספארד אוניווערסיטעט**), פלאצירט אין דער ענגלישער שטאט אקספארד, איז דער עלטסטער איבערגעבליבענער אוניווערסיטעט אין דער ענגליש רעדנדיקער וועלט, געגרינדעט אין דעם 11טן יארהונדערט.

די הויפט ביבליאטעק פונעם אוניווערסיטעט איז די באדליען ביבליאטעק, געגרינדעט דורך סיר טאמאס באדלי אין 1598.

## באקאנטע תלמידים

* גלעד צוקערמאן, ישראלישער לינגוויסט, שפראכן-אויפלעבער, מומחה אויף דער יידישער און העברעישער שפראך, קולטור און אידענטיטעט.

אָקספֿאָרד
# 1893

|  |
| --- |
| 1893 אין פֿארשידענע קאלענדארן |
| גרעגאריאנישער קאלענדאר | 1893 *MDCCCXCIII* |
| יידישער לוח | ה'תרנ"ג - ה'תרנ"ד |
| כינעזישער קאלענדאר | 4589 – 4590 壬辰 – 癸巳 4590 איז דאס יאר פֿונעם שלאַנג |
| עטיאפישער קאלענדאר | 1885 – 1886 |
| פערסישער קאלענדאר | 1271 – 1272 |
| איסלאמישער קאלענדאר | 1310 – 1311 |

‏**1893** איז דאס 93סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1893 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.

אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.

## געשעענישן

* 1טן יאנואר - יאפאן הייבט אן ניצן דעם גרעגאריאנישן קאלענדאר
* 23סטן פעברואר - רודאלף דיזל באקומט א פאטענט פאר'ן דיזל מאטאר
* 4טן מערץ - סטיווען גראווער קליוולאנד ווערט 27סטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן
* 10טן מערץ - דער העלפאנדביין בארטן ווערט א פראנצויזישע זידלונג

## געבוירן

* 30סטן יאנואר - יצחק מאיר לעווין, פארזיצער פון אגודת ישראל און דער ערשטער שטיץ מיניסטער פון ישראל (נפטר 1971)
* 22סטן אפריל - מאקס וויינרייך, יידיש־שפראך לינגוויסט
* 30סטן אפריל - יאאכים פאן ריבענטראפ, אויסערן מיניסטער פון נאצי דייטשלאנד (געהרגעט 1946)
* דניאל אסטער, דער ערשטער יידישער בירגערמייסטער פון ירושלים, און דער ערשטער בירגערמייסטער פון מערב ירושלים
* דין אטשעסאן, שטאטס סעקרעטאר פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע אונטער פרעזידענט הארי טרומאן

## געשטארבן

* 10טן אויגוסט - נפתלי צבי יהודה בערלין, ראש ישיבה פון דער וואלאזשינער ישיבה (געב' 1817)
* 6טן נאוועמבער- פעטער איליטש טשייקאווסקי, רוסישער קאמפאזיטאר (געב' 1840)

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 1893יארן און יארהונדערטער**

|  |
| --- |
|
18טער י"ה  • **19טער י"ה**  • 20סטער י"ה
1888  •
1889  •
1890  •
1891  •
1892  •
**1893**  •
1894  •
1895  •
1896  •
1897  •
1898
  |
# 1905

ה'תרס"ה - ה'תרס"ו

|  |
| --- |
| 1905 אין פֿארשידענע קאלענדארן |
| גרעגאריאנישער קאלענדאר | 1905 *MCMV* |
| יידישער לוח | ה'תרס"ה - ה'תרס"ו |
| כינעזישער קאלענדאר | 4601 – 4602 甲辰 – 乙巳 4602 איז דאס יאר פֿונעם שלאַנג |
| עטיאפישער קאלענדאר | 1897 – 1898 |
| פערסישער קאלענדאר | 1283 – 1284 |
| איסלאמישער קאלענדאר | 1322 – 1323 |

‏**1905** איז דאס פֿינפֿטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1905 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.

אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.

## געשעענישן

* 7טן יוני - נארוועגיע פראקלאמירט אנולירונג פון דער פאראייניקונג מיט שוועדן און ווערט א זעלבשטענדיג לאנד.
* 1טן סעפטעמבער - אלבערטא און סאסקאטשעווען ווערן אפיציעלע פראווינצן אין קאנאדע.
* 5טן סעפטעמבער - געענדיגט די רוסישע־יאפאנעזער מלחמה.
* 26סטן אקטאבער - נארוועגיע ווערט אומאפהענגיק פון שוועדן.

## געבוירן

* 10טן יאנואר - רבי יקותיאל יהודה האלבערשטאם, דער צאנז-קלויזענבורגער רבי און גרינדער פון מפעל הש"ס (נפטר 1994)
* 6טן נאוועמבער - פיער זשומייעל, גרינדער פון דער פאלאנגען פארטיי אין לבנון (געש' 1984)

## געשטארבן

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 1905יארן און יארהונדערטער**

|  |
| --- |
|
19טער י"ה  • **20סטער י"ה**  • 21סטער י"ה
1900  •
1901  •
1902  •
1903  •
1904  •
**1905**  •
1906  •
1907  •
1908  •
1909  •
1910
  |
# ספעציעלע טעאריע פון רעלאטיוויטעט

די **ספעציעלע טעאריע פון רעלאטיוויטעט** פון אלבערט איינשטיין איז געבויט אויף דער טעאריע פון רעלאטיוויטעט פון גאלילעא לויט וואס באוועגונג איז אלעמאל רעלאטיוו. איינשטיין האט געענדערט די טעאריע פון גאלילעא בעיקר ביי הויכע גיכן. אריינגעבויט אין דער טעריע איז אז ליכט פארט שטענדיג מיט דעם זעלבן גיך, נישט קיין אונטערשיט ווי גיך פארט דער מענטש וואס טוט אים מעסטן. מען האט דאס באשטעטיגט אין דעם באוואוסטן עקספערימענט פון מיכאלסאן-מארלי.

איינער פון די קאנסעקווענצן פון דער טעאריע איז אז זאכן ווערן קירצער וואס גיכער זיי גייען. דאס טוט מען באמערקן נאר ביי גאר הויכע גיכן.

איינשטיין האט אויפגעטון אז צייט און פלאץ זענען פארבינדן איינס מיט אנאנד. און אז צייט איז רעלאטיוו, דאס מיינט אז עס קען לויפן שנעלער אדער שטייטער ווי די צייט אויף א צוייטן פלאץ. לויט דער טעאריע קומט אויס אז צייט לויפט שטייטער פאר אוביעקטן וואס רירן זיך מיט א גרויסע שנעלקייט, רעלאטיוו צו אביעקטן וואס רירן זיך שטייטער.

א קאנסעקווענץ פון דער טעאריע איז אז מאס איז רעלאטיוו צו ענערגיע E=mc², און די מאטריאל קען פארוואנדלט ווערן צו ענערגיע צ. ב. נוקלעארע ענערגיע פון אוראניום אדער די זון שטראלן.

## דער צווילינג משל

לויט איינשטיין'ס טעאריע קען אויסקומען דער פאלגנדער משל מיט די צווילינג: אויב צוויי ברודער ווערן געבוירן אויף דער וועלט אין דער זעלבער צייט. לאמיר זיי רופן ראובן און שמעון. איין טאג פליט ראובן ארויף מיט א ראקעט וואס פארט גאר שנעל (קרוב צו דער גיך פון ליכט). פאר ראובן שפירט עס ווי ער פליט פאר אפאר סעקונדעס, און זיין זייגער ווייזט אויך אזוי. ווען ראובן קומט צוריק אראפ, טרעפט ער שמעון אן אלטן מענטש, און שמעון זאגט אים אז ער האט געווארט פאר אים פופציג יאר. וויבאלט ראובן איז געפארן גאר שנעל, איז צייט פאר אים געגאנגען אסאך שטייטער ווי די צייט פון שמעון וואס איז נישט געפארן אזוי שנעל.

### נאסא'ס פראבע

נאסא האט אויספרובירט איינשטיין'ס טעאריע מיט צוויי אטאמישע זייגערס וואס מען האט אנגעשטעלט אויף גענוי דער זעלבער צייט. איין זייגער האט מען ארויפגעשיקט מיט א ראקעט וואס איז געפארן זייער שנעל (אבער נישט גענוג שנעל אז דער חילוק אין צייט זאל קענען באמערקט ווערן דורך מענטשן). ווען מען האט צוריק אראפגעברענגט דעם זייגער און אים פארגלייכט מיט דעם אנדערן האט מען געזען אז ער איז טאקע אנדערש מיט א חלק פון א סעקונדע, גענוי וויפיל עס וואלט געדארפט זיין לויט דער טעאריע פאר דער שנעלקייט מיט וואס דער ראקעט איז געפארן.

## זעט אויך

* אלגעמיינע טעאריע פון רעלאטיוויטעט
# 1908

ה'תרס"ח - ה'תרס"ט

|  |
| --- |
| 1908 אין פֿארשידענע קאלענדארן |
| גרעגאריאנישער קאלענדאר | 1908 *MCMVIII* |
| יידישער לוח | ה'תרס"ח - ה'תרס"ט |
| כינעזישער קאלענדאר | 4604 – 4605 丁未 – 戊申 4605 איז דאס יאר פֿון דער מאַלפע |
| עטיאפישער קאלענדאר | 1900 – 1901 |
| פערסישער קאלענדאר | 1286 – 1287 |
| איסלאמישער קאלענדאר | 1325 – 1326 |

‏**1908** איז דאס אכטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1908 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.

אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.

## געשעענישן

* 27סטן אפריל - די פערטע אלימפיאדע געעפנט אין לאנדאן.
* 30סטן אויגוסט - די טשערנאוויצער קאנפערענץ, די ערשטע קאנגרעס פאר יידיש, קומט צוזאמען אין טשערנאוויץ, הויפטשטאט פון בוקאווינא.
* 5טן אקטאבער - בולגאריע דערקלערט איר זעלבשטענדיקייט.

## געבוירן

* 15טן יאנואר - עדווארד טעלער, אמריקאנער פיזיקער (געש' 2003)
* 5טן אפריל - הערבערט פאן קאראיאן, עסטרייכער דיריגענט (געש' 1989)
* 28סטן אפריל - אסקאר שינדלער, טשעכישער ביזנעסמאן, חסיד אומות העולם (געש' 1974)
* 23סטן מיי - דזשאן בארדין, אמעריקאנער פיזיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר פיזיק אין אין 1956 און 1972 (געש' 1991)
* 26סטן יוני - סאלוואדאר איענדע, פרעזידענט פון טשילע (געש' 1973)
* 27סטן אויגוסט - לינדאן זשאנסאן, פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געש' 1973)
* 8טן סעפטעמבער - עלי שעכטמאן, יידישער שרייבער, פון די חשובסטע יידיש־שרייבער (נפטר 1996)

## געשטארבן

* 21סטן יוני - ניקאלאי רימסקי-קארסאקאוו, רוסישער קאמפאזיטאר (געב' 1844)

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 1908יארן און יארהונדערטער**

|  |
| --- |
|
19טער י"ה  • **20סטער י"ה**  • 21סטער י"ה
1903  •
1904  •
1905  •
1906  •
1907  •
**1908**  •
1909  •
1910  •
1911  •
1912  •
1913
  |
# סיביר

סיבירער פעדעראלער דיסטריקט
       געאגראפיש רוסיש סיביר
       היסטאריש סיביר

מוסטער:Infobox geographic region

**סיביר** (רוסיש: *Сиби́рь*), איז דער טייל פון רוסלאנד וואס געפינט זיך אין אזיע. עס באדעקט ברייטע לאנדשאפטן, און ציט פון די אוראל בערג ביזן פאציפישן אקעאן.עס גייט פונעם ארקטישן אקעאן אין צפון ביזן גרענעץ מיט כינע און מאנגאליי אין דרום. סיביר באדעקט אומגעפער 77% פון דער גארער רוסישער טעריטאריע. עס איז פון די קעלטסטע ערטער אויף דער ערד.
בערך 70,000 יידן וואוינען אין סיביר.

## געאגראפיע

סיביר ליגט צווישן די אוראל בערג אין מערב און דעם פאציפישן אקעאן אין מזרח. זי נעמט אריין א גאר גרויסן טייל פון צפון אזיע.

די הויפט נאטירלעכע זאנעס זענען:

* טייגע (געדיכטע קאניפער וועלדער)
* טונדרע (קאלטאע אפענע געגנטן אין צפון)
* בערגיגע ראיאנען אין דרום און מזרח

וויכטיגע טייכן:

* אב
* עני־יא
* לענא
* אמור
* לענא
* יעניסיי

די באוואוסטע באיקאל אזערע געפינט זיך אין דרום־מזרח סיביר.

## קלימאט

סיביר האט בעיקר א גאר קאלטע קלימאט.

* ווינטער: לאנג, גאר קעלט, מיט טעמפעראטורן וואס קענען פאלן אונטער −40°C אין געוויסע ראיאנען
* זומער: קורץ, אבער אין געוויסע טיילן מילד ביז ווארעם

די גרויסע טעמפעראטור־אויסשווינגען זענען א כאראקטעריסטישער חלק פון דער ראיאן.

## באפעלקערונג

סיביר איז שוואך באוואוינט צוליב איר גרויס און שווערע קלימאט.

רוב מענטשן וואוינען אין שטעט אדער אינדוסטריעלע צענטערס.

גרויסע שטעט:

* נאָוואָסיבירסק
* אמסק
* קראסנויארסק
* אירקוצק
* טאמסק

אין סיביר וואוינען אויך פארשידענע ארגענעלע פעלקער, אריינגערעכנט יאַקוטן, בוריאטן און עווענקן.

## עקאנאמיע

סיביר איז א וויכטיקער עקאנאמישער ראיאן פאר רוסלאנד צוליב אירע נאטירלעכע רעסורסן:

* אויל און נאטירלעכער גאז
* קויל
* גאלד און אנדערע מעטאלן
* האלץ פון די טייגע וועלדער

די עקאנאמיע איז שטארק פארבונדן מיט מינע גראבינג און ענערגיע־אינדוסטריע.

## טראנספארט

צוליב ווייטקייט און שווערע נאטור־באדינגונגען איז טראנספארט באגרעניצט אין געוויסע טיילן.

הויפט טראנספארט־מיטלען:

* באנען
* פליגער
* טייכן אין זומער

די טראנס-סיבירישע באן איז די וויכטיגסטע פארבינדונג צווישן מערב און מזרח רוסלאנד.

## נאטור און סביבה

סיביר האט א גאר רייכע נאטירלעכע וועלט:

* ריזיקע טייגע וועלדער
* ווילדע חיות ווי בערן, וועלף,
* פרישעוואסער־אזערעס און טייכן

די באיקאל־אזערע איז א יונעסקא וועלט־ערבע־ארט און די טיפסטע פרישוואסער־אזערע אין דער וועלט.

## באדייט

סיביר איז זייער וויכטיג פאר רוסלאנד צוליב:

* איר שטח און נאטירלעכע רעסורסן
* איר סטראטעגישע לאקציע
* איר ראלע אין ענערגיע־פארזארגונג

זי איז אויך באוואוסט אין דער וועלט אלס א סימבאל פון קעלט, ווייטקייט און ווילדע נאטור.

## זע אויך

* רוסלאנד
* טראנס-סיבירישע באן
* באיקאל־אזערע
* אוראל בערג

## רעפערענצן

## עקסטערנע לינקס

* מוסטער:Official website
*
# 1934

|  |
| --- |
| 1934 אין פֿארשידענע קאלענדארן |
| גרעגאריאנישער קאלענדאר | 1934 *MCMXXXIV* |
| יידישער לוח | ה'תרצ"ד - ה'תרצ"ה |
| כינעזישער קאלענדאר | 4630 – 4631 癸酉 – 甲戌 4631 איז דאס יאר פֿונעם הונט |
| עטיאפישער קאלענדאר | 1926 – 1927 |
| פערסישער קאלענדאר | 1312 – 1313 |
| איסלאמישער קאלענדאר | 1352 – 1353 |

‏**1934** איז דאס 34סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1934 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.

אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.

## געשעענישן

* 13טן יוני - נאצי פירער אדאלף היטלער ימ"ש טרעפט זיך מיט מוסאליני, דער פירער פון איטאליע, אין דער שטאט ווענעדיג, און באטיטלט נאכן באזוך דעם נאצי פירער אלס א "נארישע קליינע מאלפע".

## געבוירן

* 11טן יאנואר - זשאן קרעטיען, 20סטער פרעמיער מיניסטער פון קאנאדע
* 10טן אפריל - דוד האלבערשטאם, שרייבער
* 5טן סעפטעמבער - הרב מאיר בראנדסדארפער, רב, דיין, פוסק און מוהל; מיטגליד אינעם בד"ץ פון דער עדה החרדית; מחבר פון "קנה בושם" (נפטר 2009)

## געשטארבן

* 17טן פעברואר - אלבערט דער ערשטער פון בעלגיע (געב' 1875)
* 25סטן מיי - גוסטאוו האלסט, בריטישער קאמפאזיטאר (געב' 1874)
* 2טן נאוועמבער - עדמונד זשיימס דע ראטשילד (געב' 1845)

## נאבעל פריזן

* פיזיק - זשיימס טשאדוויק

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 1934

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 1934יארן און יארהונדערטער**

|  |
| --- |
|
19טער י"ה  • **20סטער י"ה**  • 21סטער י"ה
1929  •
1930  •
1931  •
1932  •
1933  •
**1934**  •
1935  •
1936  •
1937  •
1938  •
1939
  |
# 29סטן יוני

| ►►
◀◀ יוני |
| --- |
| א | ב | ג | ד | ה | ו | ש |
|  | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 |
| לוח פאר 2026 |

**דעם 29סטן יוני** איז דער 180סטער טאג פון יאר (181סטער אין אן עיבור־יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 185 טעג.

## היסטארישע געשעענישן

* 1033 - א פולע ליקוי חמה איבער אייראפע
* 1976 - סיישעל באקומט זעלבסשטענדיקייט פון בריטאניע
* 2007 - עפל הייבט אן פארקופן דעם ערשטן iPhone

## געבוירן

## געשטארבן

---

* 28סטן יוני - 30סטן יוני
* יוני

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 29סטן יוני