Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# חינוך

א טאטע לערנט מיט זיין קינד
א זעקס־יעריג מיידל גייט אַריין צום ערשטן מאל אין דער שולע, שולע יאָר ה'תש"פ 2019 ירושלים.
**חינוך** אדער **הערציאונג** אדער **בילדונג** איז די ערציאונג פון א קינד ווען ער איז נאך קליין.

א מענטש ווערט געפארעמט זיין געדאנקען און פירונגען פון אלעס און אלעמען ארום.

די וואס געבן זיך אפ מיט דעם זענען לערערין'ס און עלטערן.

## היסטאריע

פארצייטנס האט יעדער טאטע געדארפט לערענען פריוואט מיט זיין קינד אדער אים באזארגן א פריוואטער לערער זאל לערענען מיט זיין קינד, וואס דערפאר האבן פילע קינדער נישט געלערנט אין קיין שולעס, און אויסגעוואקסן אוילע פויערס און עם הארצ'ים.

ביים ענדע פון די 19טע י"ה איז אריין אין די וועסטליכע קולטור א רעפארמע אז די רעגירונגען מוזן באזארגן גרונדשולס פאר זייערע אלע בירגער אויף אומזינסט, אבער די מיטלשולעס און קל וחומר די אוניווערסיטעטן און קאלעדזשן וואס דארט האט מען שטודירט הויכע לימודים האט דאן געקאסט געלט. א צייט שפעטער איז אויך די גרונדשולעס געווארן א טייל פון די רעגירונגס פארפליכטונגען און נאר די אוניווערסיטעטן מיט די קאלעדזשן זיינען געבליבן אונטער פריוואטע געזעלשאפטן. היינט אין פילע אייראפישע לענדער שטיצט די רעגירונג און צאלן אויס א טייל פון די לימודים אויך אין די אוניווערסיטעטן פאר זייערע בירגער.

## בילדונג אין מדינת ישראל

אין מדינת ישראל איז דא דריי אפיציעלע חינוך אינסטיטוציעס וואס ווערן געשטיצט דורך די משרד החינוך:

א שטוב אין א שולע
* **חינוך ממלכתי** - שולעס פאר סעקולערער.
* **חינוך ממלכתי דתי** - שולעס פאר מזרחיסטן וואס האלטן זיי אויף א רעליגיע סטיל, און לערנען סיי ספרי קודש און סיי ספרי חול.
* **חינוך חרדי עצמאי** - שולעס פאר די פרומע וואס מען לערנט בעיקר ספרי קודש און אויך ספרי חול אונטער די קאנטראלע פון משרד החינוך. אבער למעשה ווערן זיי נישט געאכט דורך משרד החינוך, און לערנען כמעט נאר ספרי קודש ווי זייער אייגן ווילונג.

לױטן חוק אין ישראל (חוק חינוך חובה חינם) זײַט 1984 און איר באַשטימונג אין 1999 איז די מדינה מחויב אױסצוצאָלן חינוך פֿאַר קינדער פֿון 3 בין 18 יאָר.

* זעט אויך: **שולע**
# צווינטער

צווינטער אין ארלינגטאן, ווירזשיניע, פאראייניגטע שטאטן
א **צווינטער** איז א פלאץ וואס איז אוועקגעשטעלט צו באערדיגן די קערפער פֿון טויטע גוים. דאס ווארט צווינטער שטאמט פון א סלאוויש ווארט וואס קומט פון גריכיש *κοιμητήριον* (שלאפֿן ארט).
אין די מערב לענדער טוט מען היטן די לעצטע צערעמאניעס אויפן פעלד אין צווינטער, יעדער איינער לויט זײַן קולטור און רעליגיע.

## זעט אויך

* בית החיים.

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 צווינטער
# מיליטער פון די פאראייניגטע שטאטן

די **אמעריקאנער מיליטער** (ענגליש: *United States Armed Forces*) פונקצאנירט דורך זעקס אפטיילונגען:

* ארמיי - Army
* פלאט - Navy
* מארינען - Marine Corps
* לופטפלאט - Air Force
* בארטן פאטראל - Coast Guard
* ספעיס פארס - Space Force

פינף אפטיילונגען זענען אונטער דעם פארטיידיקונג דעפארטמענט ווען די קאוסט גארד איז אין קריג-צייטן אונטער די פלאט, און אלעמאל אונטער די דעפארטמענט פון היימלאנד זיכערהייט, די פארטיידיקונג דעפארטמענט איז אונטער די אויטאריטעט פון דעם פארטיידיקונגס מיניסטער.

די אמעריקאנער מיליטער איז די צווייטע גרעסטע מיליטער מיט די מערסטע טרופען נאך כינע מיט 2,685,713 טרופען ווען א געשאצטע 1.4 מיליאן טרופן זענען אין אקטיווע דינסט, פרויען קענען נישט דינען אין אלע פעלד פאזיציעס.

## שטערקסע מיליטער

די אמעריקאנער מיליטער איז די שטארקסטע אויף די וועלט.
די מיליטער קען אנקומען די שנעלסטע צו א יעדע סיטואציע צוליב אירע מעגליכקייטן, און בליץ שנעל אויפבויען מיליטערישע באזעס אויב נויטיג, מיט די לופט פלאט האבענדיג א גרויסע גרופע פון: C-5 געלעקסי, C-17 גלאוב-מעסטער, C-130 הערקולעס, עראפלאנען פאר טראנספארטאציע, און די העליקאפטער סקוואד פון די מארין קארפס, אויף די נעווי עיר-קעריעיערס קאמבינירט מיט די מיליטערישע דאקטירין פון גרינגע באוועגונג מיט אן אויסגעשטעלטע 48 בריגאדע וואס איז גרייט פאר יעדען פאל. די מעגליכקייט, שנעלקייט צו רעאקציע, און די שטארקייט מיט דעם קען זיך קיין איין מיליטער פארגלייכען.

## קאמאנדיר

די קאמאנדיר און טשיף-די הויפט איז דער פרעזידענט און אונטער אים איז די דעפענס מיניסטער (שר ההגנה) א קאבינעט ראנק און ער צו די קעמפער-קריג קאמאנדירן אויסקרויזענדיג די זשאינט טשיף אף סטעף (Joint Chiefs of Staff (JCS, פון יעדע אפטיילונג וואס האט געמאכט פראבלעמען זייענדיג די ראנק צווישען מיניסטער און די קאמאנדירען ביז יאהר 1986 ווען ס'געטוישט געווארן.

## ליסט פון טרופען

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **אפטיילונג** | **אקטיוו** | **פרויען פראצענט** | **אויפן ליסט** | **אפיצירען** |
| ארמיי | 500,203 | 15.2% | 414,325 | 69,307 |
| מארין קארפס | 180,000  | 6.0% | 157,150 | 19,052 |
| פלאט | 375,521 | 14.5% | 319,929 | 55,592 |
| לופטפלאט | 358,612 | 19.6% | 285,520 | 73,091 |
| בארטן פאטראל | 40,151 | 10.7% | 31,286 | 7,835 |
| אינאיינעם | 1,450,689 | 14.9% | 1,196,210 | 254,479 |

441.6 ביליאן דאלער איז דער בודזשעט פאר 2006

{{}}
# וואלן

צו מיינט איר װיקיפּעדיע:וואלן?

**וואלן** איז די פאליטישע באשליסונג ווי מענטשן שטימען צו ערוועלן א פאליטישן קאנדידאט אדער פארטיי וואס זאל פירען א רעגירונג.

**בירגער אנטיילונג** בײַ אַ פארלאמענט אדער רעפובליק איז איינע פון די גרונדענע יסודות אין פאליטישע דעמאקראטישע רעגירונג צו ערלויבן יעדן בירגער א טייל נעמען אין דעם פירונג פון זיין רעגירונג, וואס ווערט דורכגעפירט דורך דעם וואס דער בירגער קען אויסקלייבן די פירערס פון דאס רעגירונג ביי די האפיגע וואלן.

די גאנג, איז אבער נישט אן העכטע דעמאקראטיע, ווייל נאך וואס דער בירגער האט אויסגעקליבן זיין באשטימטן פירער, קען דאך זיין באשטימטער פירער אויסמאכן געזעצן לויט ווי עס גלוסט זיך אים אָן זיך באטייליגן מיט זיינע אויסוויילערס. אלזא, וויבאלד די בירגערס זיינען אזוי פיל מיליאנען, איז דאך זייער שווער צו איבערגעבן דאס מעגלעכקייט פאר די בירגערס צו זיך באטייליגן מיט יעדן געזעץ אינעם רעגירונג, און דערפאר האט מען באשטימט זאלן זיין נאר עטליכע צענדליגע פירערס (120 אין מדינת ישראל) וואס וועלן ווערן אויסגעקליבן דורך די בירגערס.

היינט וואס די טעכנעלאגיע איז זייער אנטוויקלט געווארן, שטעלט זיך א פראגע פארוואס זאל מען נישט געבן פאר יעדן בירגער אן ערלויבונג צו זיך באטייליגן אויך מיט יעדע פארשלאג צו אפשטימען אן אייגענעם מיינונג. און דאס הייסט **דירעקטע דעמאקראטיע** - ווייל עס איז דירעקט אן קיין מעקלער.

## די בירגער אנטייל אין פאליטיק

עס זיינען דא עטליכע שטאפלען אין דעם בטיילונג-נעמען פון די בירגער ביי א מדינה:

1. אזעלכע וואס אינטרעסירן זיך נישט בכלל אין פאליטיק, און זיי גייען נישט אפילו צו די וואלן. אין די דעמאקראטישע מדינות נעמען צווישן 50% ביז 80% א טייל אין די וואלן.
2. אזעלכע וואס גייען נאר צו די וואלן, און אינטרעסירן זיך אין פאליטיק נאר ביי די תקופה פון די וואלן.
3. אזעלכע וואס אינטרעסירן זיך אימער אין פאליטיק און זיי האלטן אויף אן אויג וואס עס טוט זיך ביים רעגירונג, און נעמען א טייל אין טועכצער און דעמאנסטראציעס אין פאליטישע פּראָפּאַגאַנדעס.
4. אזעלכע וואס האבן אן אויפגאבע ארום די רעגירונג און האבן השפעה אויף די באשטימונגען פון די רעגירונג.
5. די וואס זיינען אין דאס פארלאמענט (חברי כנסת), רעפובליק, די רעגירונגס מיניסטערס אא"וו.
# לאביאונג

**לאביאונג** אדער **שתדלנותשאפט** איז די אינדוסטריע פון שוויצערס וואס חנפענען געזעץ געבער צו מאכן געזעצן לטובת די עשירים.

א לאביאיסט, איז א פאך און פרנסה וואס מ'שטעלט צוזאם גרויס געלט פאר פאליטיקער, און דערנאך מאכן זיי געזעצן צופרידן צו שטעלן די מענטשן וואס האבן זיך געלאזט קאסטן.

די ציונים זענען די גרעסטע לאבי אין אמעריקע, אונטער פארשידענע גרופעס, די הויפט פון זיי איז עיפאק.

חרדישע לאביאיסטן זענען יונתן יוסף מענצער און יחיאל גאלדבערגער פון פאפא און יעקב ישראל פריינד פון קרית יואל.