Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1918

|  |
| --- |
| 1918 אין פֿארשידענע קאלענדארן |
| גרעגאריאנישער קאלענדאר | 1918 *MCMXVIII* |
| יידישער לוח | ה'תרע"ח - ה'תרע"ט |
| כינעזישער קאלענדאר | 4614 – 4615 丁巳 – 戊午 4615 איז דאס יאר פֿונעם פֿערד |
| עטיאפישער קאלענדאר | 1910 – 1911 |
| פערסישער קאלענדאר | 1296 – 1297 |
| איסלאמישער קאלענדאר | 1336 – 1337 |

‏**1918** איז דאס 18טע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1918 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.

אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.

## געשעענישן

* 31סטן מערץ - זומער זייגער איינגעפירט אין די פאראייניקטע שטאטן צום ערשטן מאל
* 26סטן מיי - גרוזיע פראקלאמירט די דעמאקראטישע רעפובליק פון גרוזיע, וואס האט זיך געהאלטן ביז 1921
* 28סטן מיי - ארמעניע און אזערביידזשאן פראקלאמירן זייער זעלבשטענדיקייט
* 28סטן אקטאבער - טשעכאסלאוואקיי באקומט זעלבשטענדיקייט פון דער עסטרייך־אונגארישער אימפעריע
* 6טן נאוועמבער - די צווייטע פוילישע רעפובליק פראקלאמירט אין פוילן.
* 11טן נאוועמבער - די ערשטע וועלט מלחמה ענדיגט זיך; פוילן ווערט זעלבשטענדיגקייט.

## געבוירן

* 11טן מיי - ריטשארד פיינמאן, אמעריקאנער פיזיקער (געש' 1988)
* 18טן יולי - נעלסאן מאנדעלע, פרעזידענט פון דרום אפריקע (געש׳ 2013)

## געשטארבן

* 25סטן מערץ - קלאד דעביוסי, פראנצויזישער קאמפאזיטאר (געב' 1862)
* 30סטן יולי - הרב חיים סאלאווייטשיק, בריסקער רב און פיאנער פון דעם "בריסקער" מהלך אין לערנען (געב' 1853)

## נאבעל פריזן

* פיזיק - מאקס פלאנק

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 1918יארן און יארהונדערטער**

|  |
| --- |
|
19טער י"ה  • **20סטער י"ה**  • 21סטער י"ה
1913  •
1914  •
1915  •
1916  •
1917  •
**1918**  •
1919  •
1920  •
1921  •
1922  •
1923
  |
# פראטעסטאנטישע רעפארמאציע

די **פראטעסטאַנטישע רעפֿארמאַציע** איז געווען א באוועגונג פון מארטין לוטער, זשאן קאלווין און אנדערע פראטעסטאנטן. די ערשטע "רעפארמירער" האבן "פראטעסטירט" קעגן די דאקטרינען, ריטואלן און קלויסטער־סטרוקטור פון דער קאטוילישער קירכע, וואס האט געשאפן די פראטעסטאנישע קירכעס. דאס איז געשטיצט געווארן ווען אסאך קריסטן האבן פארלוירן זייער געטרוי אין דער קירכע. די קאטאליקן האבן אנגערופן מיט א קעגן־רעפארמאציע, געפירט דורך די יעזואיטן, וואס האט צוריקגעשטעלט די קאטוילישע קירכע אין עטלעכע טיילן פון אייראפע, למשל פוילן. דער גרעסטער טייל פון צפון אייראפע, אחוץ אירלאנד איז געווארן פראטעסטאנטיש, און דרום אייראפע איז געבליבן קאטויליש. אבער אין צענטראלער אייראפע האבן אנגעהויבן מלחמות צווישן די פראטעסטאנטן און די קאטאליקן. די גרעסטע פראטעסטאנטישע קירכעס זענען געווען די אנגליקאנער (באזירט אן ענגלאנד), די לוטעראנען (באזירט אין דייטשלאנד און סקאנדינאוויע), און די רעפארמירטע קירכעס (באזירט אין דייטשלאנד, שווייץ, די נידערלאנדן און שאטלאנד). מען נעמט אן אז פראטעסטאנטישע רעפארמאציע האט אנגעהויבן אין 1517 ווען לוטער האט פארעפנטליכט זיינע 95 טעזן ביז 1648 ביים אפמאך פון וועסטפאליע וואס האט געענדיקט די אייראפעישע רעליגיעזע מלחמות.

## רעפערענצן
# אנגאלא

**אַנגאלאַ** (פארטוגעזיש: *República de Angola*) (אפיציעל די **רעפובליק פון אנגאלא**) איז א לאנד אין דרום־מערב אפריקע וואס גרענעצט נאמיביע אין דרום, די דעמאקראטישע רעפובליק פון קאנגא אין צפון, און זאמביע אין מזרח; די קאבינדע ענקלאווע גרענעצט אויך די רעפובליק פון קאנגא. די הויפטשטאט איז לואנדע. ביז 1974 איז אנגאלא געווען א קאלאניע פון פארטוגאל; נאך זיין באפרייאונג האט אויסגעבראכן א בירגערקריג וואס האט געדויערט 30 יאר.

אנגאלא איז רייך אין נאטירלעכע אוצרות, צווישן זיי נאפט און בריליאנטן.
# CNN

CNN
**CNN** (ראשי תיבות אין ענגליש: **Cable News Network**) איז א טעלעוויזיע קאנאל וואס טוט איבערטראגן אלע טאָג נאָנסטאָפּ וועלטלעכע נײַעס.

CNN איז געגרינדעט געווארן אין יאָר 1980 דורך טעד טורנער אין אטלאנטא אין USA.

 **טעלעוויזיע סטאנציעס, שויס, און פערזעליכקייטן**

|  |
| --- |
| **קאנאלן**: עי בי סי | סי בי עס | ען בי סי | בי בי סי | פאקס ניוז | סי.ען.ען. | על-זשאזירא | סי ספען | ניקעלאדיאן | סי בי סי
**פערזענלעכקייטן קאמענטערי**: אופרא - | דען רעדער | ביל אריילי | וואלף בליצער |
**פארוויילונג אדער קאמיק**: דזשעי לענא
**ספארט**: אי עס פי ען |
**מוזיק**: עם טי ווי |
**רעליגיע**:  |

## וועבלינקן

* CNN אפיציעלע וועבזײַטל (אויף ענגליש)
# 1757

|  |
| --- |
| 1757 אין פֿארשידענע קאלענדארן |
| גרעגאריאנישער קאלענדאר | 1757 *MDCCLVII* |
| יידישער לוח | ה'תקי"ז - ה'תקי"ח |
| כינעזישער קאלענדאר | 4453 – 4454 丙子 – 丁丑 4454 איז דאס יאר פֿונעם אקס |
| עטיאפישער קאלענדאר | 1749 – 1750 |
| פערסישער קאלענדאר | 1135 – 1136 |
| איסלאמישער קאלענדאר | 1170 – 1171 |

‏**1757** איז דאס 57סטע יאר אינעם 18טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1757 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 11 טעג.

אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.

## געשעענישן

* 2טן יאנואר - די בריטישע אימפעריע נעמט איין קאלקאטא.

## געבוירן

* 30סטן מיי - הענרי עדינגטאן, פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך פון 1801-1804 (געש' 1844)

## געשטארבן

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 1757יארן און יארהונדערטער**

|  |
| --- |
|
17טער י"ה  • **18טער י"ה**  • 19טער י"ה
1752  •
1753  •
1754  •
1755  •
1756  •
**1757**  •
1758  •
1759  •
1760  •
1761  •
1762
  |
# 1853

|  |
| --- |
| 1853 אין פֿארשידענע קאלענדארן |
| גרעגאריאנישער קאלענדאר | 1853 *MDCCCLIII* |
| יידישער לוח | ה'תרי"ג - ה'תרי"ד |
| כינעזישער קאלענדאר | 4549 – 4550 壬子 – 癸丑 4550 איז דאס יאר פֿונעם אקס |
| עטיאפישער קאלענדאר | 1845 – 1846 |
| פערסישער קאלענדאר | 1231 – 1232 |
| איסלאמישער קאלענדאר | 1269 – 1270 |

‏**1853** איז דאס 53סטע יאר אינעם 19טן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1853 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 12 טעג.

אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.

## געשעענישן

* 4טן מערץ - פרענקלין פירס איינגעשוואוירן דער 14טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן.
* 6טן מערץ - די אפערע "לאַ טראַוויאַטאַ" ווערט געוויזן צום ערשטן מאל אין ווענעציע.

## געבוירן

* 30סטן מערץ - ווינצענט וואן גאך, האלענדישער מאלער (געש' 1890)
* 1טן מיי - יעקב גארדין, ײדישער־אמעריקאנער דראמאטורג (געש' 1909)
* 5טן יולי - סעסיל ראדס, דרום אפריקאנער פאליטיקער און גרינדער פון ראדעזיע (געש' 1902)
* 18טן יולי - הענדריק לארענץ, האלענדישער פיזיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר פיזיק 1902 (געש' 1928)

## געשטארבן

* 17טן מערץ - קריסטיאן דאפלער, עסטרייכער פיזיקער און מאטעמאטיקער, אנטפלעקט דעם דאפלער עפעקט (געב' 1803)

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 1853

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 1853יארן און יארהונדערטער**

|  |
| --- |
|
18טער י"ה  • **19טער י"ה**  • 20סטער י"ה
1848  •
1849  •
1850  •
1851  •
1852  •
**1853**  •
1854  •
1855  •
1856  •
1857  •
1858
  |
# ענגלישער קאנאל

מאפע פונעם ענגלישן קאנאל
דער **ענגלישער קאנאל** (ענגליש: *English Channel*, פראַנצויזיש: *la Manche*, דער "ארבל") איז אן ארעם פונעם אטלאנטישן אקעאן וואס שיידט גרויסבריטאניע פון צפון פראנקרייך, און באהעפט דעם צפון ים צום אטלאנטיק. ער איז לאנג בערך 560 ק"מ, און זיין ברייט איז 240 ק"מ אין ברייטסטן פונקט אבער נאר 34 ק"מ אין דעם דורכגאס פון דאווער. ער באדעקט א שטח פון 75,000 ק"מ.

די גרעסטע אינזלען אינעם קאנאל זענען דער אינזל פון ווייט, נישט ווייט פון סאוטהאמפטאן, ענגלאנד און די קאנאל אינזלען נאנט צום בארטן פון פראנקרייך.

## רעפערענצן
# קאוויד-19 פאנדעמיק

|  |  |
| --- | --- |
|  | **דער דאָזיקער ארטיקל דאָקומענטירט אַן אקטועלע טעמע.** אינפארמאציע קען זיך טױשן שנעל װי די באַשריבענע פּרשה טוט זיך אַנטװיקעלן װײַטער. |

די **קאוויד-19 (COVID-19) פּאַנדעמיק**, אויך באקאנט ווי די **קאָראַנאַווירוס פּאַנדעמיק** איז אַ אָנגייענדע גלאבאלע פאנדעמיע פון א קאָראָנאַווירוס. דער אויסברוך איז ערשט געווארן אידענטיפיצירט אין וואוהאן, כינע, אין דעצעמבער 2019. די װעלט געזונט ארגאניזאציע האט דערקלערט דעם אויסברוך אַ "פובליק געזונט עמערדזשענסי פון אינטערנאַציאָנאַלע זאָרג" אויף 30 יאנואר 2020 און אַ פּאַנדעמיק אויף 11 מערץ.

דער ווירוס וואס איז אריבער פון בעלי חיים צו מענטשן, האט אנגעשטעקט מיליאנען מענטשן אין מער ווי 188 לענדער און טעריטאָריעס, און געמאָרדט הונדערטער טויזנטער. מער ווי 7.62 מיליאן מענטשן זענען געזונט געווארן.

די פּאַנדעמיק האָט געפֿירט צו די גרעסטע גלאבאלע רעסעסיע זינט די גרויסע דעפּרעסיע.

אין די פאראייניגטע שטאטן זענען באשטעטיגט געווארן אומגעפער 25,000,000 פאלן, און איבער 430,000 טויטע. (ווען די שורות ווערן געשריבן ט״ו בשבט תשפ״א)

## אינפעקציע און סימפּטאָמען

דער ווירוס פאַרשפּרייט זיך דורך שאַרדס פון שפּייַעכץ דורך רעדן, הוסטן אָדער ניסן פון אַ מענטש וואָס טראגט דעם ווירוס.

די סימפּטאָמען זענען אָפט היץ, הוסט, מידקייט, קורצע אטעם און פארלוסט פון שמעקן. קאַמפּליקאציעס קען אַרייַננעמען לונגען אנטצינדונג און "אקיוט רעספיראטארי דיסטרעס סינדראם".

עס איז שוין דא עטעלעכע וואקצינען קעגן קאוויד־19.

## אין די פֿאַראייניקטע שטאַטן

די פּאַנדעמיק האט דערגרייכט די יו. עס. אין יאנואר 2020. ביי דעם סוף פון מערץ, זענען געוען פעלער אין אַלע 50 שטאַטן און די דיסטריקט פון קאָלאָמביע. די יו. עס. האָבן די מערסט באשטעטיקט אַקטיווע פאלן און טויטע אין דער וועלט. אום 16 יולי 2020, איז זיין טויט ראטע געווען 419 פּער מיליאָן מענטשן, דער זיבעטער-העכסטן ראטע גלאָבאַל.

## וועבלינקען
# רוואנדע

|  |
| --- |
| **רעפובליק פון רוואַנדע** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| פאן {{{נאמען}}} |  |
| פֿאָן
 | הערב
 |

 |
| נאַציאָנאַלע זינגליד: *Rwanda nziza* (שיינע רוואנדע) |
| אָרט פֿון {{{נאמען}}} |
| **קאָנטינענט** | אפריקע |
| **אָפֿיציעלע שפּראַך** | קיניאנווארדע, פראנצויזיש, ענגליש |
| **הויפּטשטאָט** | קיגאלי ﻿ / ﻿ |
| **רעגירונג** |  |
| **פּרעזידענטפּרעמיער מיניסטער** | פאל קאגאמע  |
| **גרינדונג דאַטום** | 1טן יולי, 1962 |
| **פלאַך מאָסוועלט גראַדונג פלאַךפּראָצענט וואַסער** | 26,338 קוואַדראַט ק"מ 149 5.3% |
| **באַפֿעלקערונג** - **צאָל** - **וועלט גראַדונג** - **ענגקײט** |  11,689,696 73 419.8 מענטשן פאַר אַ ק"מ |
| **פּראָדוקט ווערדע** | $16.937 ביליאן  |
| **וואַלוטע** | רוואנדע פראנק |
| **צײַט זאָנע** | 2+ UCT |
| **אינטערנעט דאָמען** | rw. |
| **טעלעפֿאָן קאָד** | 250+ |

**רוואַנדע**, אפיציעל די **רעפובליק פון רוואַנדע** (פראַנצויזיש: *République du Rwanda*; ענגליש: *Republic of Rwanda*), איז א קליין לאנד איינגעשלאסן לאנד אין צענטראל און מזרח אפריקע, פלאצירט א פאר גראד דרום פונעם עקוואטאר. רוואנדע גרענעצט אוגאנדע צו צפון, טאנזאניע צו מזרח, בורונדי צו דרום און די דעמאקראטישע רעפובליק פון קאנגא צו מערב. רוואנדע געפינט זיך הויך אין די בערג. דער שטח פונעם לאנד איז אומגעפער 26,000 קוואדראט ק"מ.

די הויפטשטאט איז קיגאלי, און די באפעלקערונג ווערט געשאצט צו 11,690,000.

## רעפערענצן
# אלעקסאנדער פושקין

אלעקסאנדער פושקין
Александр Сергеевич Пушкин|  |
|
געבורט |
26 מאי 1799 (יוליאניש) מאסקווע, רוסלענדישע אימפעריע  |
|
דערמארדעט |
29 יאנואר 1837 (יוליאניש) (אלט 37) פעטערבורג, רוסלענדישע אימפעריע  |
|
מדינה |
רוסלענדישע אימפעריע  |
|
אונטערשריפט |   |
|   |

אלעקסאנדער פושקין
**אלעקסאנדער סערגעיעוויטש פושקין** (רוסיש: *Алекса́ндр Серге́евич Пу́шкин*, ‏[ɐlʲɪˈksandr sʲɪˈrɡʲejɪvʲɪtɕ ˈpuʂkʲɪn]; ענגליש: *Alexander Sergeyevich Pushkin*)‏ (6טן יוני (יול. קאל.: 26סטן מיי) 1799 – 10טן פעברואר (יול. קאל.: 29סטן יאנואר) 1837) איז געווען א רוסישער שרייבער פון דער ראמאנטיציזם תקופה. א סאך מענטשן האלטן אים פאר דעם גרעסטן רוסישן דיכטער און דער גרינדער פון מאדערנער רוסישער ליטעראטור.

פושקין איז געבוירן אין מאסקווע אין אן אריסטאקראטישער משפחה. ווען ער איז געווען אלט פופצן האט ער פארעפנטלעכט זיין ערשטע פאעזיע.

## רעפערענצן
# כערסאנער גובערניע

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| **כערסאנער גובערניע (אבלאסט) Херсонська область** |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
| **מדינה** / **טעריטאָריע** |  אוקראינע |
| **שטעט אין ראַיאָן** | 9 |
| **הויפּטשטאָט פון אבלאסט** | כערסאן |
| **שטח** | 28,461 קוואדראט ק"מ |
|  ‑ **אין אבלאסט** |  1,016,707‏  (שטייענדיג 2021) |
| **צײַט זאָנע** | UTC+3 |
|  |

 |

די **כערסאנער גובערניע** (אוקראיניש: *Херсонська область*) איז אן אבלאסט (גובערניע) פון אוקראינע, צפון פון קרים. די הויפטשטאט איז כערסאן. זי איז אקופירט געווארן דורך רוסלאנד ביי דער רוסלענדישער אינוואזיע אין דער אוקראינע 2022.

## געאגראפיע

די כערסאנער גובערניע האט א שטח סה״כ פון 28,461 קוואדראט ק״מ, און איז אין דרום אוקראינע. צו צפון גרענעצט זי די דניפראפעטראווסקער גובערניע, צו מזרח – זאפאראזשיער גובערניע, צו מערב – מיקאלאייווער גובערניע, און צו דרום – די אויטאנאמישע רעפובליק פון קרים (אקופירט דורך רוסלאנד).

## היסטאריע

אין 2022 איז די גובערניע אינוואדירט און אקופירט געווארן דורך רוסלאנד ביי דער רוסלענדישער אינוואזיע אויף אוקראינע 2022.

## שטעט אין דער כערסאנער גובערניע

* כערסאן
* נאווא קאכאווא
* קאכאווא
* אלעשקי
* העניטשענסק

## רעפערענצן
# דיקטאטור

א **דיקטאטור** הערשאפט, איז א פאליטישע צושטאנד אין א לאנד, וואס געווענליך איז נישט קיין אפשטאמיקער פון א קעניגליכער פאמיליע, וואס אויף אזא פאל וועט עס הייסן מאנארכיע. דער הערשער אין א דיקטאטור הייסט א *דיקטאטאר*.

א דיקטאטור איז פאראנטווארטליך פאר אלץ אין לאנד, זי הערשט אויפן געזעץ, אויפן פארלאמענט, און אויפן מיליטער, אסאך פון די דיקטאטורן פונעם 20סטן יארהונדערט, זענען געקומען צום מאכט דורך וואלן, ווי היטלער, אנדערע מיט א מיליטערישער פוטש, ווי סאדאם כוסעין.

דער שטארקער סימן ביי א דיקטאטורישער רעפובליק, איז די פארטיי, עס איז נישט פארהאן קיין אפאזיציע, פאליטישע פארטייען ווערן אומלעגאל, ווי אין סאוועטן פארבאנד, ביי סטאלין. עס איז נישטא קיין פרייהייט פון פרעסע, אדער פון רעדן. אינעם מיטל מזרח, ווערן פרויען אונטערדריקט.

א דיקטאטור וועט אין מערערע פעלער, האבן זיין אייגענע זיכערהייטס וואך. ווי עס.עס. אין נאצי דייטשלאנד, אדער רעפובליק גווארדיע אין איראק. רעוואלוציאנער היטער אין איראן, אפילו איראן ווערט פארעכנט אלס איסלאמישע רעפובליק, איז די ציל פון די רעוואלוציאנער היטער איינס, אונטערברענגען קעגנער פונעם רעזשים.

רוב דיקטאטארן געוועלטיקן אויף זייער באפעלקערונג, מיט אן אייזערנעם פויסט, טייל פון זיי האבן זיך געקרוינט אלס העכערע געטליכקייט.
# קארל פרידריך גאוס

קארל פרידריך גאוס
Johann Carl Friedrich Gauß|  |
|
געבורט |
30 אפריל 1777 ברוינשווייג, Q830084, הייליגע רוימישע אימפעריע  |
|
טויט |
23 פעברואר 1855 (אלט 77) געטינגען, Q151624  |
|
פעלדער |
נומערן טעאריע, אלגעברע, מאטעמאטישער אנאליז, דיפערענציאל-געאמעטריע, עלעקטראסטאטיק, אפטיק, מאטעמאטיק, מעכאניק, אסטראנאמיע, געאדעזיע, פיזיק, עלעקטראמאגנעטיזם  |
|
וואוינארט |
קעניגרייך האנאווער, ברוינשווייג  |
|
קבורה ארט |
אלבאני צווינטער  |
|
מוסדות |
געטינגען אוניווערסיטעט  |
|
זיווג |
פרעדעריקא ווילהעלמינא וואלדעק, יאהאנא אסטהאף  |
|   |

**יאהאַן קאַרל פֿרידריך גאַוס** ([ɡaʊs]; דײַטש: *Johann Carl Friedrich Gauß*, לאטייניש: *Carolus Fridericus Gauss*)‏ (30סטן אפריל 1777 –  23סטן פעברואר 1855) איז געווען א דייטשער מאטעמאטיקער און וויסנשאפטלער וואס האט בייגעשטייערט צו אסאך פעלדער, כולל נומערן טעאריע, סטאטיסטיק, אנאליז, דיפערענציאל-געאמעטריע, געאדעסיע, געאפיזיק, עלעקטראסטאטיק, אסטראנאמיע און אפטיק.

מען האט אים גערופן דעם *פרינץ פון מאטעמאטיק* (לאטייניש: *Princeps mathematicorum*‏) גאוס האט געהאט א מערקווערדיקע השפעה אין אסאך פעלדער פון מאטעמאטיק און וויסנשאפט. ער האט גערופן מאטעמאטיק "די מלכה פון וויסנשאפטן".

## רעפערענצן
# באזעל

**באַזעל** (דײַטש: *Basel* , פראַנצויזיש: *Bâle*, איטאליעניש: *Basilea* , רומאנטש: *Basilea*) איז די דריטע מערסטע באפֿעלקערטע שטאָט אין דער שווייץ, און האט 166,209 איינוואוינערס (2008). מיט 731,000 איינוואוינערס אינעם מעטראפאליטאנעם שטח וואס איז פארשפרייט איבער קאנטאן און לאנד גרענעצן, איז באזעל דער צווייטער גרעסטע שטאטישער שטח זייט 2004.

## היסטאריע

## טראנספארטאציע

באזעל איז אן ערשט קלאסיק ארט פאר טראנספארטאציע, מיט גוטע פארבינדונגען פאר לופט-פֿראכט, שיפֿן פונעם צפון ים ברענגען סחורה איבערן ריין, אחוץ דעם וואס די הויפט שאסייען און באן רוטעס קומען צוזאם אין באזעל.

## אינדוסטריע

## ארכיטעקטור

## פאליטיק

## רעפערענצן
# אפארטהייד

**אפארטהייד** איז א מושג, וואס איז געווען אין זיד-אפריקע, ביז די ניינציקע יארן, פון דעם צוואנציקסטן יארהונדערט, דאס מיינט אז די מינדערהייט ווייסע, האבן געהערשט אויף די שווארצע מערהייט באפעלקערונג, אין דרום אפריקע.

דער באוואוסטער שווארצער רעכט קעמפער, נעלסאן מאנדעלע, איז געווארן פרעזידענט, נאכדעם וואס די אפארטהייד רעגירונג, האט נאכגעגעבן צום דרוק פון דער וועלט, און אפגעשאפט די אפארטהייד.

היינט הערט מען דאס ווארט, אויף מדינת ישראל, אויף וואס זי טוט, קעגן אירע אראבישע בירגער, בעיקר הערט מען, דאס פון לינקע אייראפעישע, און אראבישע לענדער, וואס ישראל האט נישט קיין עקסטערע גוטע באציונגען מיט זיי.
# גולני בריגאדע

גולני בריגאדע
חטיבת גולני|  |
|
אפיציעלע וועבזייטל |

די **גולני בריגאדע** איז א בריגאדע אין דער מיליטער פון מדינת ישראל וואס איז אויפגעשטעלט געווארן, ביי די אומאפהענגיקייט מלחמה, אין 1948, און איז געווען איינע פון די צוועלף בריגאדעס, וואס האבן זיך געשלאגן ביי אט דעם קריג.
אין די קומענדיקע יארן האט זי א טייל גענומען אין אלע מלחמות וואס ישראל האט געפירט קעגן אירע שכנים.

ביים אויפשטעלן איז איר ציל געווען, צו באשיצן די צפון טייל פון ישראל פון אן אטאקע, אבער זי האט טיילגענומען אינעם אייננעמען דעם נגב.

היינט איז גולני איינע פון די פינף פיסגייער בריגאדעס פון צה"ל, וואס איז נח"ל, גבעתי, כפיר, פאראשוטיסטן.

איינע פון די איינהייטן איז בארימט געווארן פאר אירע אויפטוען ביי דער צווייטער אינטיפאדע, אגוז.
# סאבאטאזש

שניידן טעלעגראַף דראָט
**סאַבאטאַזש** (פראַנצויזיש: *sabotage*) איז דער בכיוונדיקער אקט פון אונטערשטעלן שאדן פאר א צווייטן, דורכ'ן שטעלן "שטיינער אין וועג", און שטערן א צווייטן אויספירן וואס ער וויל, אפט מאל אן דעם וואס יענער זאל אפילו וויסן אז איינער סאבאטאזשירט אים. עס איז וויכטיק צו באמערקן אז סאבאטאזש איז נישט אלעמאל קיין פיזישע שטער אדער שאדן, נאר א שטער אז א צווייטער זאל נישט קענען זיין סוקסעספול.

דער נאמען קומט אריגינעל פון פראנקרייך, אן אפשטאם פון דאס ווארט "סאבאט" וואס האט געמיינט "האקעדיגע שיך", די לעגענדע גייט אז די ארבייטער פלעגן אריינווארפן זייערע "סאבאטס" אין מאשינען, אזוי ארום אונטערצוברענגען זייערע באלעבאטים. אן אנדערע טעאריע איז אז בירגער פלעגן נוצן האקעדיגע שיך פרובירנדיק צו שטערן די רואיגקייט.

אין די פריע 1900 יארן איז **סאַבאָטאַזש** אדאפטירט געווארן אין ענגליש, דייטש, אידיש און אין מערערע שפראכן אלס אויסדרוק פון שטיין אין וועג אדער שטערן יענעם מיט אונטערגעציפטע מיטלען.

סאבאטאזש ווערט גענוצט אפט אין פאליטישע אנגעלעגנהייטן, אדער אין מיליטערישע אנגעלעגנהייטן, וואו פאליטישע אדער מיליטערישע שונאים פרובירן אונטער צו ברענגען זייערע קעגנער, צום ביישפיל דורך זיי פארפירן מיט פאלשע שפיאנאזש אינפארמאציע, און דערנאך אטאקירן דעם שונא אומגערישט.

עס זענען דא פילע ביישפילן פון פיזישע סאַבאָטאַזש . אָבער, איינער פון די מערסט עפעקטיווע נוצן פון סאַבאָטאַזש איז צו שטערן א פאראייניקונג אדער ארגענעזאציע אנצוגיין, ווי למשל: אַרויף ברענגען און רעלעוואנטע אישוס ביי מיטינגען ווי אָפט ווי מעגלעך. זיך קריגן איבער פשוט'ע ווערטער אנשטאט טון למעשה. באַשטימען וויכטיקע ארבעט צו באַטלאָנישע ארבייטער מיט נעבעכדיגע מאשינען. פאַרשפּרייטן שעדליכע רומאָרס וואָס זעהט אויס ווי אינעווייניקסטע אינפֿאָרמאַציע, אזוי ארום צו דעסטרויען א קאמפאני.
# טראל (אינטערנעט)

א **טראל** איז אן אינטערנעט טערמינאלאגיע, אזא נאמען אויף איינעם וואס גייט אריין אין אן עטאבילירטן וועב סייט מער אפט א פארום, שמועס גרופע, און ער הייבט אן קריכן אויף די נערוון, אויפצורעגן די באנוצער מיט טשעפערייען, און פאלטשע טריקס זיי ארויסנעמען פון די כלים, דורך פארדרייען די שמועס, אדער אנדערע שטערונגען צום סדר, ביז זיין כוונה אין זיך באטייליגן אין דעם סייט ווערט קלאר למפרע אז מען וויל דאס שטערן.

דאקטוירים דיאגניזרן די סארטן אלס א מענטש וואס פירט זיך ווי א טראל איז געוויינליך אויסגעשפילט פון געזעלשאפט, נישט צוליב זיין ווייניג שכל, נאר צוליב אנדערע זאכן, צו ווייל שלעכטע מידות, צו ווייל ער איז ל"ע א מיאוסער מענטש. און ער נעמט נקמה אונטער אנאנאמיטעט ווי מקען אים נישט געבן א פראסק ער זאל זיך אפטראגן. און אפילו מ'זעהט אז די טראלס זענען דאך געלונגענע קאמיוניקירער און זיי ווייסן וויאזוי צו געווינען די דעבאטע אונטער סאקפאפעטס און אנדערע טריקס פון פאלטשע אידענטעטיס און עקשנות, ווייזט דאס נעבעך ווי טיעף זיי זענען קראנק, און מיט אביסל צייט און געדולד וועט איר אייביג אויפדעקן זייער פאלטשקייט און לויז ווערן פון זיי, פארשטייט זיך אז זיי זענען לוזער'ס דעריבער האבן זיי אייביג מער צייט ווי דער נארמאלער אינטערנעט באנוצער.

זעהט: װיקיפּעדיע:טראל
# גניבה

Paul-Charles Chocarne-Moreau, *The Cunning Thief*, 1931
**גניבה** מיינט אוועקנעמען יענעם'ס א זאך ווען ער זעט נישט. בפניו איז דאס גזילה. איינער וואס גנב'עט הייסט א **גנב**.

אין די תורה איז דער איסור פון גנבענען איינע פון די עשרת הדברות.
# האלבקיילעך

אין געאגראפיע באדייט א **האַלבקײַלעך** א העלפט פון א פלאנעט, למשל דעם ערד-פלאנעט. ס'איז אנגענומען צו טיילן די ערד אין דעם מערב־האלבקיילעך און דעם מזרח־האלבקיילעך, אויך אין דעם צפון־האלבקיילעך און דעם דרום־האלבקיילעך.

|  |  |
| --- | --- |
| צפון־האלבקיילעך | דרום־האלבקיילעך |

דער **צפון־האלבקיילעך** פון א פלאנעט איז דער טייל צפון פון זיין עקוואטאר, און דער **דרום־האלבקיילעך** פון א פלאנעט איז דער טייל דרום פון זיין עקוואטאר.

|  |  |
| --- | --- |
| מזרח־האלבקיילעך | מערב־האלבקיילעך |

די ערד קען אויך ווערן צעטיילט אין דעם **מזרח־האלבקיילעך** פון דעם 0° מערידיאן דורך גריניטש מזרח ביזן 180° מערידיאן (בערך די אינטערנאציאנאלע דאטע ליניע), וואס איז כולל אייראפע, אזיע, אויסטראליע און דעם מערסטן טייל פון אפריקע. דער **מערב־האלבקיילעך** גייט מערב פון דעם 0° מערידיאן ביזן 180° מערידיאן און איז כולל גאנץ אמעריקע. אנטארקטיקע איז צעטיילט צווישן דעם מזרח־ און מערב־האלבקיילעכער.
# סאלמאן רושדי

סאלמאן רושדי
סיר **סאלמאן רושדי** (ענגליש: *Salman Rushdie*) (געבוירן דעם 19טן יוני 1947) איז א בריטישער - אינדישער ראמאניסט און עסייאיסט.

ער איז קודם געווארן באקאנט מיט זיין צווייטן ראמאן *חצות'ס קינדער* אום 1981 וואס האט געווינען די בוקער פרייז.

מערסטענס פון זיין בעלעטריסטיק איז אויפגעשפילט אין דעם אינדישן סובקאנטינענט.

אבער מער און מער די דאמינירטע חלקים און טעהמע'ס פון זיינע ווערק, איז געווארן די לאנגע רייכע געשיכטע פון די פארבינדונגען, איבערהאקונגען און עמיגראציעס פון צווישן די מזרח צו די מערב.

## איסלאמישער אויפברויז

די פערדע נאוועל זיינער די שטן'ישע ווערסעס (1988) האט פראוואקירט ווילדע רעאקציעס פון מוסולמענער איבער דער גארער וועלט.

נאך טויט דראואנגען און א פאטווא ארויסגעגעבן דורך דעם איראנער אייאטאלא כומעיני רופנדיג פאר זיין הינריכטונג, האט ער פארוויילט יארן לאנג אין גלות אין באהעלטעניש, נישט זיך באווייזענדיג אין פובליק בלויז געציילטע מאל זינט לעצטענס פון דער היינטיגער תקופה ווען ער האט ער זיך צוריק אנגעהויבן צו באווייזן אין די עפנטליכקייט.

אין יוני 2007 איז ער געווארן באקרוינט מיט ריטערשאפט פאר זיינע לייסטונגען אין ליטעראטור פון דער ענגלישער מלוכה. דאס האט ארויסגערופן פון פריש אויפברויז פון מוסולמענער אין אלע זייערע מדינות איבער דער וועלט, , מיט טייל פון די מערב וועלט זארגנדיג זיך אז דאס "קען אנצינדן טעראר".

## ביבליאגראפיע

* מיטן-נאכט'ס קינדער, 1981
* שעהם, 1983

## רעפערענצן

## וועב לינקען

* אפיציעהלער וועב-זייטל
*
* רושדי אויף ביל מאהר'ס שאו
* א לעהנגערע ווידיאו פון א אינטערוויו מיט איהם