Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# אסטין

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| **אסטין Austin** |
| --- |
| אסטין הימל־ליניע |
| **מדינה** / **טעריטאָריע** |  פאַראייניקטע שטאַטן |
| **גרינדונג דאַטע** | 1839 |
| **קאָאָרדינאַטן** | ‏﻿ / ﻿ |
| **שטאַט** |   טעקסאס |
| **בירגערמייסטער** | סטיוו אדלער |
| **שטח** | 767.28 קוואדראט ק"מ |
| **הייך** | 149 מעטער |
|  ‑ **אין שטאָט**  ‑ **באַפעלקערונג ענגקײט** |  885,400‏  (שטייענדיג 2013) 1,207 באוואוינער א ק"מ2 |
| **צײַט זאָנע** | UTC-6 |
| www.cityofaustin.org |

 |

**אסטין** (ענגליש: *Austin*) איז די הויפטשטאט פון דעם שטאַט טעקסאס אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע.

אין 2013, איז אסטין געווען די פערטע מערסט באפעלקערטע שטאט אין טעקסאס, מיט א באפעלקערונג פון 885,400, און די 11טע גרעסטע שטאט אין די פאראייניגטע שטאטן.

מ'האט געגרינדעט די שטאט אין 1839, מיטן נאמען וואטערלו, צו ווערן די נייע הויפטשטאט פון טעקסאס. דער היינטיגער נאמען איז געגעבן געווארן קורץ נאכהער, אין ערע פון סטיוון אסטין.

אסטין געפינט זיך 150 מייל צפון־מערב פון היוסטן, 160 מייל דרום פון דאלאס און 75 מייל צפון פון סאן אנטאניא.

די טעסלע אויטאמאביל פירמע איז הויפטקוווארטירט אין אסטין.

## וועבלינקען

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 אסטין

## רעפערענצן

 שטאטן הויפטשטעט אין די פאראייניגטע שטאטן[באַהאַלטן]

|  |  |
| --- | --- |
|

אהייא  ·
איידעהא  ·
אילינוי  ·
אינדיאנע  ·
אייאווע  ·
אקלעהאמע  ·
ארעגאן  ·
אלאבאמא  ·
אלאסקע  ·
אריזאנע  ·
ארקענסא  ·
דזיארדזיע  ·
דעלאווער  ·
דרום קאראליינע  ·
דרום דעקאטע  ·
האוואי  ·
וויסקאנסין  ·
וויאמינג  ·
ווערמאנט  ·
ווירדזשיניע  ·
וואשינגטאן  ·
וועסט ווירדזשיניע  ·
טענעסי  ·
טעקסאס  ·
יוטא  ·
לואיזיאנע  ·
מאנטענע  ·
מאסאטשוסעטס  ·
מערילאנד  ·
מישיגן  ·
מינעסאטע  ·
מיסיסיפי  ·
מיזורי  ·
מעין  ·
ניו העמפשער  ·
ניו זשערסי  ·
ניו יארק  ·
ניו מעקסיקא  ·
נעבראסקא  ·
נעוואדא  ·
פלארידע  ·
פענסילוועניע  ·
צפון דעקאטע  ·
צפון קאראליינע  ·
קאלאראדא  ·
קאליפארניע  ·
קאנזאס  ·
קאנעטיקעט  ·
קענטאקי  ·
ראוד איילענד

 |  |
# גיטאר שפילער (מאגאזין)

**גיטאר שפילער** (ענגליש: Guitar Player) איז א ענגליש שפראכיגע מאנאטליכע מאגאזין פאר גיטאר ליבהאבער געגרינדעט אין קאליפארניע, פאראייניגטע שטאטן אין יאהר 1967 מיט א צירקולאציע פון 134,146.

## פארמעסט

אין 2005 האבן זיי געגרינדעט א פארמעסט וועלכער ווערט אפגעהאלטן יערליך צווישן צעהן גיטאר שפילער מיטן נאמען ארגינעלן **גיטאר היראָו**, וואס זיי האבן אין 2008 געטוישט צו גיטאר סוּפּערסטאַר.

## לינקען

* אפיציעלע וועבזייטל
# עוואלואציע

צי מיינט איר עוועלאציע?

**דער ארטיקל איז פארגעשלאגן צו פאראייניקן מיט אפשאצונג.
 איר ווערט געבעטן אים פאַררעכטן**.

**עוואַלואציע** אדער **אפשאצונג** איז די סיסטעמאטישע דעטערמינאציע פון זכות ווערט און וויכטיגקייט פון עפעס א זאך אדער א מענטש.

עוואַלואציע איז אפט באנוצט צו כאראקטעריזירן און שאצן סוביעקטן פון אינטערעסע אין א ברייטער ראנג פון מענטשליכע ענטערפרייסעס, אריינגערעכענט ארט, ביזנעס קאמפיוטער און רעגירונג, אדער נאן פראפיט ארגאניזאציעס, און אזוי ווייטער אלע סערוויס'עס פאר מענטשן און זייערע געברויכן.

עס איז אן אינפארמאטיווער אקט צו פאררעכטן און אויסשטעלן די ווערד און ווערט פון דער פראיעקט אדער פראדוקט.
# ליידי גאגא

ליידי גאגא
Stefani Joanne Angelina Germanotta|  |
|
געבורט |
28 מערץ 1986 (אלט 40) פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע  |
|
מדינה |
פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע  |
|
פאך |
זינגער, לידער שרייבער  |
|
אונטערשריפט |   |
| ladygaga.com |
|   |

ליידי גאגא
**דזשאָען סטעפֿאַני זשערמענאַטאָ** (געב' דעם 20סטן מערץ 1986) מער באַקאַנט מיט איר בינע נאמען **לײדי גאַגאַ** (מרת גאגא) איז אן אמעריקאנער זינגערין און לידער שרייבערין, בעיקר פון דעם עלעקטרא זשאנער. אין אויגוסט 2008 האט זי פובליצירט איר ערשטן אלבאם "The Fame" מיט די סינגלען "Just Dance" און "Poker Face" װאָס איז געװען װי די העכסטע ליד אין איבער 15 לענדער. אין 2009 די סינגל "Love Game" און "Paparazzi". פֿעברואַר 2010 האָט זי פּובליצירט איר סינגל "Telephone" װעלכע האָט דערגרײכט די העכסטע שטאָפּלען אין דער גאָרער װעלט. אין פעברואר 2011 האט זי פובליצירט איר סינגל "Born This Way". אין מאי 2011 האט זי פובליקירט זירע אלבאם "Born This Way", און ס'האט זיך פארקויפט איבער א מיליאן קאפיס אינעם פאראייניגטע שטאטן, אינעם אלבאם איז אריינגערעכנט טעמעס פון סעקסואליטעט און רעליגיע.

זי האָט געלערנט אַלס מײדל אין אַ קאטוילישע שולע, נאָר פֿון מײדלאַך.

## וועבלינקען

* מוזיק ווידעאס אויף יוטיוב
* אפיציעלע וועבזייטל
# גוגל פלאטפארמע

גוגלס ערשטע סערװער שופֿלאָד
**גוגל פּלאַטפֿאָרמע** איז די פּלאַטפֿאָרמע פֿון גוגלס סיסטעם.

גוגל פֿאַרלאַנגט ריזיקע קאָמפּיוטערײַ־רעסורסן כּדי צו צושטעלן זײערע סערװיזן. הגם די נומערן זײַנען ניט פּובליצירט, אַ טײל שאַצן אָפּ אַז גוגל האַלט אױס איבער 450 טױזנט סערװערס (דינערס) װעלכע זײַנען אַראַנשירט אין אַ געשטעל: פּלאַצירט אין קאָמפּיוטער־גרופּקעס פֿאַרשפּרײט אין אַ סך מדינות ארום דער װעלט.

װען מען פֿאַרלאַנגט דעם נאָמען  אין דער אינטערנעץ, אַ DNS־סערװער פֿאַרטײַטשט דעם נאָמען צו פֿילטײליקע IP־אַדרעסן דורך אַ לאָד־באַלאַנס צו די פּאַסיקע גוגל גרופּקעס װעלכע אַנטהאַלטן טױזנטער סערװערס.

אַ קאָמפּיוטער־גרופּקע מיט אַ לאָד־באַלאַנס אילוסטראַציע
# כראמיום

**כראמיום** (ענגליש: *Chromium*) איז א פראיעקט פון דער גוגל פירמע באזירט אויף אפענעם קאד, וואס איז באשטימט פאר דער אנטוויקלונג פונעם בלעטערער גוגל כראם.

## בלעטערערס געבויט אויף כראמיום

* גוגל כראם
* קאמאדא דרעגאן
# גוגל דעסקטאפ

גוגל דעסקטאפ לאגא.
**גוגל דעסקטאפ** - איז געווען אַ סוויטע פון כלים אויף דעם באַניצער'ס אייגענעם קאָמפּיוטער, דער הויפט פון זיי אַ פערזענליכן זוכמאַשין. דאס איז פאראן צו ניצן סיי אויף ווינדאס, מאק און לינוקס.

עס איז כמעט נישטא קיין זאך וואס דאס קען אייך נישט אפירטרעפן, אימעיל'ס טשעט פיטטשער'ס, און אפילו לאנג אויסגעמעקטע.

איינע פון די געוואלדיגע מעלות וואס דאס אפערט איז אז טאמער אייער קאמפיוטער גייט שלאפן אינמיטן ארבייטן אויף א בלאט, אדער טאמער א סיסאפ האט מיט אומרעכט אראפגעמעקט א געוויסער ארטיקל איז אייער שווערע ארבעט נישט לטמיון, דעסקטאפ וועט עס אייך אויפזיכן אויף די היסטאריע פאלדער ווייל אלעס ווערט געשפייכערט.

אין 2011 האט גוגל אויפגעהערט שטיצן גוגל דעסקטאפ.

* גוגל דעסקטאַפ
# Gmail

גימעיל לאגא
**Gmailדזשימעיל** אין אַפריל, 2004 איז גוגל אַרויסגעקומען מיט אַ נייעם בליצבריוו סערוויס מיט'ן נאמען "דזי-מעיל". דזי-מעיל איז שנעל אויפגעכאַפט געוואָרן וועגן פאַרשידענע מעלות איבער אַנדערע ענליכע פראָדוקטן: איין גיגאַבייט דיסק פלאַץ (און שפעטער פארמערט צו צוויי), דעם קראַפט פון דעם גוגל זוכמאַשין אויף די פערזענליכע בליצבריוו קאַסטן, און אַ ניי ערפינדענעם סטיל פון גרופירן די מעלדונגען אוטומאַטיש ארגאַניזירט לויט דער נושא.
# מעטאל

הייסע מעטאלענע שטאנגען פון א שמידט.
אין כעמיע איז **מעטאל** (פון גריכיש מעטאלאן) איז א עלעמענט וואס פארלירט עלעקטאראנען צו פארעמען פאזיטיווע יאנען און האט מאטאלישע בונדע צווישן מעטאל אטאמען.

מעטאלן טוען אויספארעמען יאנישע בונדן מיט נישט-מעטאלן.

זיי זענען צומאל אראפגעמאלן ווי א קריסטאל סטרוקטור וואס הייסט לאטיס פון פאזיטיווע יאנען ארומגענומען מיט א וואלקן די-לאקאליזירטע עלעקטאראנען.

די מעטאלן זענען איינע פון דריי גרופעס פון עלעמענטן וואס זענען אייגענארטיק מיט זייער יאניזאציע און בונדענע אייגנשאפטן, צוזאמען מיט די מעטאלוידן און נישט-מעטאלן.
# חיים סוטין

בילד פון חיים סוטין געמאַלן דורך אַמעדעאָ מאָדיליאַני
**חײם סוטין** (רוסיש: *Хаим Сутин*; װײַסרוסיש: *Хаiм Суцiн*; פֿראַנצױזיש: *Chaïm Soutine*), געבױרן אינעם שטעטל סמילאָװיטש, מינסקער גובערניע, רוסלענדישע אימפּעריע (איצט אין װײַסרוסלאַנד), דעם 13טן יאַנואַר 1893; געשטאָרבן אין פּאַריז (פֿראַנקרײַך) דעם 9טן אױגוסט 1943.

ער איז געװען אַ פֿראַנצױזישער מאָלער פֿון װײַסרוסיש-ייִדישן אָפּשטאַם, אַ פּראָמינענטער פֿאָרשטײער פֿונעם
עקספּרעסיאָניסטישן נוסח אין אײראָפּעיִשער קונסט פֿון דער ערשטער העלפֿט פֿונעם 20סטן יאָרהונדערט.

בילד פון חיים סוטין געמאַלן דורך אַמעדעאָ מאָדיליאַני, 1916
# אדאלף אייכמאן

אדאלף אייכמאן
Otto Adolf Eichmann|  |
|
געבורט |
19 מערץ 1906 פרייסישע קעניגרייך, דייטשע אימפעריע  |
|
טויט |
31 מאי 1962 (אלט 56) רמלה, ישראל  |
|
מדינה |
נאצי דייטשלאנד, וויימארער רעפובליק, עסטרייך, דייטשלאנד  |
|
קבורה ארט |
מיטלענדישער ים  |
|
אונטערשריפט |   |
|   |

|  |
| --- |
| **חורבן אייראפע** |
| פריערדיגע עלעמענטן |
| נירנבערגער געזעצן ·
T-4 פראגראם · קאצעט |
| אידן |
| **די נאצישע דייטשלאנד** |
| **פאגראמען:** קריסטאל נאכט · יאסער פאגראם יעדוואבנער פאגראם · לעמבערגער פאגראם |
| **געטאס:** בודאפעשט, ווארשע, ווילנע
טערעזיענשטאט, לאדזש, לעמבערג, קראקע |
| **איינזאצגרופען:** באבי יאר, רומבולע פאנאר, אדעס |
| **ענדגילטיקע לײזונג** וואנזע קאנפערענץ ריינהארד אקציע |
| **טויט לאגערן:** בעלזשיץ, כעלמנא, סאביבאר, מיידאנעק, טרעבלינקע, אוישוויץ, יאסענאוואץ, קאלדיטשעוו |
| **ווידערשטאנד:** ŻOB · ŻZW געטא אויפשטאנדן: (ווארשע · ביאליסטאק) |
| **סוף מלחמה:** טויט מארשן בריחה· שארית הפליטה יידן |
| אנדערע קרבנות |
| פאראנטווארטליכע פארטייען |
| **נאצי**: אדאלף היטלער · היידריך · אייכמאן · היינריך הימלער · עס.עס. · געשטאפא |
| **קאלאבאראציער** |
| נירנבערג געזעצן · דענאציפיקאציע |
| ליסטעס |
| ליסטע פון איבערגעבליבענע ליסטע פון אלע קדושים · ראטעווערס |
| רעסורסן |
| זען • רעדן • ענדערן |

**אדאלף אייכמאן** (מערץ 19 1906 - יוני 1 1962), איז געווען פון די הויפט נאציס, דער "ארכיטעקט פונעם חורבן". ער איז געווען פאראנטווארטלעך און באאויפטראגט צו אויספירן אלץ זאל קלאפן מיטן גרעסטן פונקטליכקייט ביזן קלענסטן דעטאל די באפעלן פון היינריך הימלער, דער הויפט עס.עס. אפיציר. איבער די ענד'ס - לייזונג פלאן פונעם פירער היטלער, אין מיין קאמף, פון אויסרייניגען די וועלט פון נידעריגע ראסן, און פארטיליגן דעם אידישן פראבלעם איינמאל פאר אלעמאל דורך פארגאזן דעם ראסע פון די וועלט אויף אייביג.

אין 1914 איז ער אריבער מיט זיין משפחה קיין עסטרייך. אין 1932 איז ער געווארן א מיטגליד אינעם עסטרייכער עס.עס.. ווען די נאציס האבן איבערגענומען די הערשאפט פון דער דייטשער רעגירונג, האט ער געצויגן צוריק אין דייטשלאנד.

ער איז צום סוף פארכאפט געווארן דורך דעם מוסד אין מדינת ישראל און געטראפן געווארן שולדיג. מ'האט אים געהאנגען און פארברענט זיין קערפער.
# דאו דשאונס אידאסטריאלער עוורעדזש

**Dow Jones Industrial Average** איז א מאס פון דער ווערט פון אמעריקאנער אינדוסטריעלע מארקעטס אויף דער בערזע, צו אפשאצן מיטלמעסיג די פינאנציעל סטאטוס פון די מארקעטס.

## אריגינאלע פירמעס

## ליסטע פון איצטיגע פירמעס

די ליסטע טוישט זיך פון צייט צו צייט עס איז נאר א פארשטעלונג

* 3M
* איי.בי.עם.
* אמאזאן
* אמעריקען עקספרעס
* אמדזשען
* באואינג
* גאלדמאן סאקס
* דאו אינק.
* דזשאנסאן און דזשאנסאן
* דזשעי פי מארגען טשעיס
* האום דיפאו
* האניוועל
* וואל-מארט
* וואלט דיזני
* וויזא
* ווערייזאן
* טרעוולערס
* יונייטעד העלטה
* מייקראסאפט
* מקדאנאלדס
* ניווידיע
* נייקי
* סיסקא
* סעילספארס
* עפל
* פראקטאר און געמבל
* קאקא קאלע
* קעטערפילער
* שעווראן
* שערווין וויליאמס

## ליסטע פון געוועזענע פירמעס

* דזשי. אי. (דזשענעראל עלעקטריק)
# מארגארעט טאטשער

מארגארעט טאטשער
Margaret Thatcher|  |
|
געבורט |
13 אקטאבער 1925 פאראייניגטע קעניגרייך  |
|
טויט |
8 אפריל 2013 (אלט 87) סיטי פון וועסטמינסטער, פאראייניגטע קעניגרייך  |
|
מדינה |
פאראייניגטע קעניגרייך, פאראייניגטע קעניגרייך פון גרויסבריטאניע און אירלאנד  |
| margaretthatcher.org |
|   |

**מארגארעט הילדא טאטשער**, די **באראנעסע טאטשער**, (13טן אקטאבער 1925 - 8טן אפריל 2013) איז געווען די פרעמיער מיניסטארשע פון דעם פאראייניגטן קעניגרייך פון 1979-1990, די ערשטע און איינציגסטע פרוי צו האלטן דעם אמט.

טאטשער האט שטודירט כעמיע אינעם אוניווערסיטעט פון אקספארד, און איז שפעטער געווארן אן אדוואקאט.

זי איז געווען פרעמיער אין ענגלאנד אין דער צייט פון דעם אמעריקאנער פרעזידענט רייגן, זי האט זיך צום ערשט באקאנט געמאכט אין דער וועלט ווען זי האט שטרענג רעאגירט ביי די מלחמה מיט ארגענטינא, ווען ארגענטינא האט פארכאפט די פלאקס אינזעלן, ענגלאנד האט גלייך געשיקט אהין מלחמה שיפן און נאך א קורצע צייט האט זיך ארגענטינע געבראכן און איז ארויס פון דארט, אזוי ארום האט ענגלאנד געוואונען דעם פארמעסט.

ביי די מלחמה פון די פאלקלאנד אינזלען האט ארגענטינא פארלוירן איבער זעקס הונדערט סאלדאטן, און די ענדלענדער האבן פארלוירן צווי הונדערט און צוואנציג בערך. אויך לאקאלע מענטשן פון די אינזלן זענען אומגעקומען.

זי ווערט פארעכנט אלס א שטרענגער קאנסערוואטיווער פירער, מען האט זי גערופן **די אייזערנע פרוי** צוליב איר שטייפקייט, אויפן אינטערנאציאנעלן פארנעם האט זי זייער פיינט געהאט די קאמוניסטן און זי צוזאמעם מיט רייגן האבן געקעמפט קעגן די רוסן אויף טריט און שריט ביים קאלטן קריג, עס איז אנגענומען אז זי האט א גרויסער חלק פאר וואס קאמניניזם איז צוזאמענגעפאלן.

זי איז געשטארבן דעם 8טן אפריל 2013 פון א שלאק.

 פרעמיער מיניסטארן פונעם פאראייניגטן קעניגרייך

|  |  |
| --- | --- |
|
וואלפאל  · פעלהאם  · ניוקאסל  · דעוואנשיר  · ביוט  · דזשארדזש גראנוויל  · ראקינגהאם  · פיט דער פאטער  · גראפטאן  · נארד  · ראקינגהאם  · שעלבערן  · פארטלאנד  · פיט דער זון  · עדינגטאן  · פיט דער זון  · וויליאם גראנוויל  · פארטלאנד  · פערסיוואל  · ליברפול  · קנינג  · גודריטש  · וועלינגטאן  · גריי  · מעלבארן  · וועלינגטאן  · פיל  · מעלבארן  · פיל  · ראסל  · דארבי  · אבערדין  · פאלמערסטאן  · דארבי  · פאלמערסטאן  · ראסל  · דארבי  · ד'יזראעלי  · גלאדסטאן  · ד'יזראעלי  · גלאדסטאן  · סאלסבורי  · גלאדסטאן  · סאלסבורי  · גלאדסטאן  · ראזבערי  · סאלסבורי  · באלפור  · קאמפבל-באנערמאן  · אסקוויט  · לויד דזשארדזש  · באנאר לא  · באלדווין  · מאקדאנאלד · באלדווין · מאקדאנאלד · באלדווין · טשעמבערליין · טשערטשיל · אטלי · טשערטשיל · אידן · מאקמילן · דאגלעס-היום · ווילסאן · היט · ווילסאן · קאלאגהאן · טאַטשער · מיידזשער · בלער · ברוין · קאַמעראן · מיי · זשאנסאן · טראַס · סונאַק |  |
# שטעלע

א **שטעלע** איז אן אקטיוויטעט אדע אן אמט וואס א מענטש טוט, און געוויינלעך ווערט ער באלוינט דערפאר. די שטעלע קען מען האבן אלס אנגעשטעלטער, אדער מען הייבט אן אייגענעם ביזנעס. אמאל האלט מען א שטעלע אויף א קורצער צייט, אבער מען קען מעגלעך האלטן א שטעלע צענדליקע יארן.

ווען איינע האלט א שטעלע אדער א סעריע פון שטעלעס וואס האבן א שייכות הייסט עס א קאריערע.

## וועבלינקען

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 שטעלע
# טאני אבאט

**אנטאני דזשאן "טאני" אַבאט** (ענגליש: *Anthony John "Tony" Abbott*; געב' דעם 4טן נאוועמבער 1957) איז געווען דער 28סטער פרעמיער מיניסטער פון אויסטראליע, פונעם 18טן סעפטעמבער 2013 ביזן 14טן סעפטעמבער 2015, און דער פירער פון דער ליבעראלער פארטיי פון 2009 ביז 2015. אין 2015 האט ער פארלוירן א פארמעסט מיט מאלקאלם טערנבול וואס האט איבערגענומען פון אים אלס פירער פון דער פארטיי און פרעמיער מיניסטער.

אבאט איז געבוירן געווארן אין לאנדאן, ענגלאנד, צו אן ענגלישן פאטער און אן אויסטראלישן מוטער. ער האט עמיגרירט קיין אויסטראליע מיט זיינע עלטערן אין 1960.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **פֿריערדיגער**: **קעווין ראד** | **פרעמיער מיניסטער פון אויסטראליע** 2013-2015 | **נאָכפֿאלגער**: **מאלקאלם טערנבול** |

| זען • רעדן • ענדערן**פרעמיער מיניסטארן פון אויסטראליע** |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|
בארטאן • דיקין • ווטסון • רייד • דיקין • פישר • דיקין • פישר • קוק • פישר • יוז • ברוס • סקאלין • ליונס • פייג' • מענזיס • פאדן • קרטין • פורד • צ'יפלי • מענזיס • האלט • מקיוען • גורטון • מקמאהאן • ויטלם • פרייזער • האק • קיטינג • האוארד • ראד • גילארד • ראד • אבאט • טערנבול • מאריסאן  |  |

 |
# רעמבראנדט

רעמבראנדט
Rembrandt Harmenszoon van Rijn|  |
|
געבורט |
15 יולי 1606 ליידן, האלענדישע רעפובליק  |
|
טויט |
4 אקטאבער 1669 (אלט 63) אמסטערדאם  |
|
מדינה |
האלענדישע רעפובליק  |
|
אונטערשריפט |   |
|   |

רעמבראנדט: בילד פון זיך
**רעמבראַנט וואַן ריין** (האלענדיש: *Rembrandt van Rijn*; ‏ 1606-1669) איז געווען א האָלענדישער מאָלער. ער איז געבוירן געווארן אין ליידן, נידערלאנדן (היינט האלאנד).

## לעבנסגעשיכטע

רעמבראנדט איז געבוירן געווארן אין דער שטאט ליידן אין היינטיקן האלאנד, דאס יינגסטע קינד פון א משפחה מיט ניין קינדער. ער איז געווען דאס איינציקע קינד אין דער משפחה וואס האט שטודירט. ווען ער איז געווען אלט 14 האבן זיינע עלטערן אים געשיקט שטודירן אין אוניווערסיטעט.

## וועבלינקען

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 רעמבראנט
# גאנגעס

| [באַהאַלטן]**גאנגעס** |
| --- |
| דער גאנגעס אין וואראנאסי, אוטאר פראדעש, אינדיע |
| לענג | 2,525 קילאמעטער |
| קוואל | אוטאראקהאנד |
| הייך פונעם טייכס קוואל | 3,892 מעטער |
| דרענאזש בעקן | 1,080,000 קוואדראט קילאמעטער |
| דורכשניטלעכער אויסגאס
- ארט | 12,500 קובישע מעטער א סעקונדע
בוכטע פון בענגאל |
| לענדער אין דרענאזש בעקן | אינדיע און פאקיסטאן |

דער **גאַנגעס** (ענגליש:  *גענדזשעז Ganges*, בענגאַליש: *গঙ্গা* גאנגאַ, סאנסקריט: गङ्गा, הינדוסטאני: गंगा, קאנאדא: ಗಂಗಾ, טאמיל: கங்கை *גאַנגאַי*, אורדו: گنگا *גאַנגאַ*), איז א טייך פון אינדיע און באנגלאדעש. דער 2525 ק"מ טייך קומט ארויס אין דער מערב הימאלייע אין דעם אינדישן שטאט אוטאראקהאנד, און פליסט דרום און מזרח דורך צפון אינדיע אין באנגלאדעש, וואו ער גיסט ארויס אין דער בוכטע פון בענגאל. ער איז דער לענגסטער טייך פון אינדיע און איז אין די 20 גרעסטע טייכן פון דער וועלט לויטן וואסער אויסגאס. דאס שאפט דעם גאנגעס בעקן, דער מערסטער באפעלקערטער טייך בעקן אין דער וועלט, מיט העכער פון 400 מיליאן מענטשן און א באפעלקערונג ענגקייט פון בערך 390 איינוואוינער א קוואדראט ק"מ.

די דריי גרעסטע בייטייכן פונעם גאנגעס זענען יאמונע, גהאגהארא און קאשי.

## רעפערענצן
# טויטשטראף

Cesare Beccaria, *Dei delitti e delle pene*
**טויטשטראף** איז א שטראף וואס א רעגירונג האט אין אירע געזעצן הינריכטן א מענטש וואס איז באשולדיקט דורך א געריכט פאר געוויסע פארברעכן, ווי למשל, רציחה און פארראט קעגן דעם לאנד.

די לענדער וואס פירן אויס טויטשטראף היינט זענען כינע, אינדיע,די פאראייניגטע שטאטן, אינדאנעזיע, פאקיסטאן, באנגלאדעש, ניגעריע, עטיאפיע, עגיפטן, סאודי אראביע, איראן און די אראבישע לענדער, אזוי אויך אין יאפאן, דרום קארעע, טייוואן און סרי לאנקא. אין אייראפע, קאנאדע און אויסטראליע ניצט מען היינט מער נישט קיין טויטשטראף.

## קינדער

דער פאראייניגטע פעלקער קאנווענץ פאר קינדער-רעכט פארבאט געבן דעם טויטשטראף צו א קינד.

## אין יידישקייט

לויט דער תורה, א סנהדרין קען פאראורטיילן א מענטש אויף טויטשטראף פאר די פאלגנדע עבירות וואס ער האט געטון במזיד און געווארנט דורך עדים:

* דינען עבודה זרה
* רציחה
* מזנה זיין מיט א געהייראטער פרוי
* חילול שבת
# קינדער-פאראליז

**קינדער-פאַראַליז** איז אן אַקוטע ווירוס־אינפעקטיווע קראנקייט וואס פארשפרייט זיך פון איין מענטש צו אן אנדערן. די קראנקייט איז אן אנצינדונג פונעם מארעך אינעם חוט השדרה.

אין 90% פון פעלער זענען נישט פאראן קיין סימפטאמען, אבער עס קען זיך מאך פארשידענע סימפטאמען טאמער די אינפעקציע גייט אריין צום בלוט. אין 1% פון פעלער גייט די אינפעקציע אריין אין דער צענטראלער נערווען-סיסטעם, און טוט חרוב מאכם מאטאר נייראנען, וואס מאכט קאליע די מוסקלען און קען ברענגען צו פאראליז. גאנץ אפט איז די תוצאה אז די פיס פארלירן זייער קראפט.

דער ערשטער וואס האט אנערקענט די קראנקייט פון קינדער-פאראליז איז געווען יאקאב היינע אין 1840. דעם ווירוס האט מען ערשט אידענטיפיצירט אין 1908. אינעם 20סטן יארהונדערט איז קינדער-פאראליז געווען די קראנקייט וואס מ'האט געהאט מערסטן מורא דערפון, מיט הונדערטער טויזנט מענטשן וואס האבן געליטן דערפון יעדע יאר. אין די 1950 יארן האט מען אנגעהויבן צו שאפן וואקצינען קעגן דער קראנקייט, און היינט איז די פארשפרייטונג אראפ ביז ווייניגער ווי א טויזנט פעלער יעדע יאר.

פרענקלין דעלאנא רוזעוועלט, דער 32סטן פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן, האט געליטן פון קינדער-פאראליז.
# יאזעף היידן

יאזעף היידן
Joseph Haydn|  |
|
געבורט |
31 מערץ 1732 Q699964, הייליגע רוימישע אימפעריע  |
|
טויט |
31 מאי 1809 (אלט 77) וויען, עסטרייכער אימפעריע  |
|
מדינה |
הייליגע רוימישע אימפעריע  |
|
אונטערשריפט |   |
|   |

**פראנץ יאזעף היידן** (דײַטש: *Franz Joseph Haydn*;‏ 31סטן מערץ 1732 - 31סטן מיי 1809) איז געווען אן עסטרייכער קאמפאזיטאר, פון די פיאנערן און שעפער פון דער קלאסישע פעריאדע מוזיק. ער איז געווען דער הויף מוזיקער פון דער עסטערהאזי פאמיליע.

ער איז געווען א גוטער פריינד פון וואלפגאנג אמאדעוס מאצארט און א לערער פון לודוויג וואן בעטהאוון.

## ביאגראפיע

היידן איז געבוירן געווארן אין א דארף אין עסטרייך לעבן דעם גרענעץ מיט אונגארן אין 1732. גאנץ יונג האט ער געלערנט שפילן דעם הארפסיקארד און דעם פידל.

ער האט געשריבן אריבער 100 סימפאניעס, פון וועלכן די עס צייכנען זיך אויס זיינע פאריז סימפאניעס, און די לאנדאן סימפאניעס, וועלכע לויפן פון 88 ביז 104, מיט אזעלכע נעמען ווי "די קלאק, די דראמראלל, און נאך.

ער האט שטודירט מיט דעם וואונדערקינד מאצארט, און אים געגעבן לעקציעס איבער קלאסישע מוזיק וואס ער האט מקבל געווען פון די גרויסע באראק קאמפאזיטארן.

היידן ווערט אפט באטראכט אלס דער פאטער פון סימפאניע, צוליב זיין גרויסן איינפלוס וואס ער האט געהאט אין אלע סימפאניעס וואס מאצארט, שובערט און בעטהאווען האבן קאמפאזירט.

בסוף ימיו האט היידן געוואוינט א שטיק צייט אין לאנדאן, ענגלאנד, וואו ער האט געשריבן 12 סימפאניעס. ער האט געקלערט אפילו זיך באזעצן אין ענגלאנד, אזוי ווי הענדל א הונדערט יאר פריער, אבער ענדלעך האט ער זיך געצויגן קיין ווין, וואו ער איז געשטארבן אין 1809.
# קארל פאפער

קארל פאפער
Karl Raimund Popper|  |
|
געבורט |
28 יולי 1902 וויען, עסטרייך אונגארישע אימפעריע  |
|
טויט |
17 סעפטעמבער 1994 (אלט 92) פאראייניגטע קעניגרייך  |
|
מדינה |
ציסלייטאניע, עסטרייך, פאראייניגטע קעניגרייך, פאראייניגטע קעניגרייך פון גרויסבריטאניע און אירלאנד  |
|
וואוינארט |
וויען  |
|
לערנארט |
ווינער אוניווערסיטעט אוניווערסיטעט פון קעמברידזש ווינער אוניווערסיטעט  |
|   |

קאַרל פּאָפּער
סער **קאַרל ריימונד פּאָפּער** (דייטש: *Karl Raimund Popper*‎‏; 28 יולי 1902 – 17 סעפּטעמבער 1994) איז געווען איינער פון די גרעסטע פילאָזאָפן פון 20טן יאָרהונדערט. ער האָט זיך פאַרנומען מיט פילאָזאָפיע פון וויסנשאַפט און מיט סאָציאָלאָגיע. ער איז געוואָרן באַרימט מערסטנס פאַר זיינע ווערק וועגן קריטישן ראַציאָנאַליזם און אָפענע געמיינשאַפטן.
# מידות

צו מיינט איר װיקיפּעדיע:מידות?

**מידות** אדער **עטיק** איז א צווייג פון פילאסאפיע וויאזוי דער מענטש פירט זיך אויף מיט אנדערע מענטשן צום גוטן אדער שלעכטן. די טעלאגיע וואס געבט זיך אפ דערמיט איז מוסר.

אין פילאסאפיע ווערט עטיק צעטיילט אין דריי צווייגן:

* מעטא-עטיק, וואס טוט דעפינירן דעם געביט פון עטיק;
* נארמאטיווער עטיק, וואס האנדלט פארשטיין וואס ווערט גערופן גוטע מידות;
* געווענדעטער עטיק, וואס פארבינדט דעם געביט מיט פראקטישע אויפפירונג.

טייל האלטן אז עטיק לערנט זיך פון רעליגיע, ווי למשל די עשרת הדיברות.

| זען • רעדן • ענדערן מידות  |
| --- |
|
אומאינטערעס |
איידלקייט |
אנטוישונג |
אמת |
אנטמוטיגט |
באשיידנקייט |
בטחון |
גוט הארציקייט |
געדולד |
געוויסן |
הארטנעקיגקייט |
היפאקריטיע |
הכרת הטוב |
השגה |
ענווה |
פלייסיגקייט |
פרישות |
שווייגן |
ריינקייט |
סדר |
מנוחת הנפש |
פאראט |
ערליכקייט |
חכמה |
כעס |
ליגענט |
פארביטערטקייט |
כפוי טובה |
חוצפה |
צומישטקייט |
מרה שחורה |
עצלות |
פארשעמט |
ליידיג |
פיינטשאפט |
לאנגווייליג |
ענטוזיאזם |
קנאה |
פאנאטישקייט |
פארכט |
תענוג |
טרויער |
זעלבסט שולד |
פרייד |
האס |
בענקשאפט |
האפענונג |
גרויל |
באליידיגונג |
קנאה |
עלנד |
ליבע |
גלוסט |
עצבות |
פאניק |
רחמנות |
חרטה |
אפווארפונג |
חרטה |
זעלבסט-רחמנות |
פאראכטונג |
רואיגקייט |
ליידן |
שטוינונג |
תשובה |
# מדבר

מדבר אין מאַראָקאָ
א **מדבר** (ייווא אויסלייג: **מידבר**) איז א לאנדשאפט פארעם וואו עס רעגנט גאר ווייניג. עס דארף נישט זיין א זאמדיג ארט. נאר 20% פון די מדבריות אין דער וועלט זענען באדעקט מיט זאמד.

א מדבר איז א וויסטעניש וואו כמעט גארנישט וואקסט.

אין מדבר רעגנט נישט און וואקסט נישט און מ'קען דארט נישט אנבויען און נישט וואוינען.

דער גרעסטער מדבר אין דער וועלט איז די סאהארא מדבר אין אפריקע.
אין די תורה ווערט דערמאנט עטליכע מדבריות, צווישן זיי: מדבר צין, מדבר סיני.
# פלוארעסצירנדיק לעמפל

פארשידענע פלוארעסצירנדיקע לאמפן
א **פֿלואָרעסצירנדיק לעמפל** איז א סארט עלעקטריש לעמפל (לעקטער גלעזל) וואס שאפט ליכט מיט הייסער גאז. עס ווערט גענוצט צו באלייכטן הייזער און געביידעס. דאס לעמפל איז אנדערש ווי א קאנווענציאנאל לעמפל וויבאלד עס נוצט א גרעסערן טייל פון דער ענערגיע וואס עס נעמט וועלכע איז א צענטל די ענערגיע מאס וואס א געווענליך לעמפל נוצט.

מיט דער אנגייענדיגער דעבאטע איבער גלאבאלן אנווארעמען איז געווען א צייט ווען מיליאנען מענטשן איינגעטוישט טייל פון זייערע לעמפלעך צו פֿלוארעסצירנדיקע לעמפלעך צו שפארן ענערגיע און טאן עפעס ממשות צו ראטעווען די סביבה.

א פֿלואָרעסצירנדיק לעמפל האט אין זיך דעם כעמיקאל פֿאספֿאר און איז צוזאמענגעשטעלט פון קוועקזילבער וועפארס. די פאספאר שטויבלעך וועלכע ליגן אינעם גלאזערנעם האלטער זענען באגלייט מיט א געוויסער גאז וואס מאכט די שטויבלעך זאלן זיך פארשפרייטן איבעראל.

די פאספאר שטויבלעך לייכטן שטארק אויף ווען זיי קומען אין געגנווארט מיט ראדיאציע, ווי אנטראווליאט ליכט, וועלכע פראדוצירט עלעקטראמאגנאטישע שטראלונג, אדער עלעקטראן ביעמס. די כעמיקאלן ווערן אבער נישט הייס ווייל עס איז נישט דא וואס זאל זיי מאכן הייס.

די פלארעסענט לאמפ איז שוין אויסגעטראפן געווארן איבער 400 יאר צוריק גענוי אויפ'ן זעלבן אופן ווי היינט. מען האט דאס אבער נישט געזען אין ערגעץ ווייל ווייניג מענטשן האבן זיך אין יענע צייטן געהאט עלעקטרישע פארבינדונגען. ערשט אין די יארן פון 1900 האט מען צוריק אנטוויקעלט די פלארעסענט לאמפ וועלכע געפינט זיך היינט אין אלע הייזער און אפיסעס.

פֿלוארעסצירנדיקע לעמפלעך האבן עטלעכע מעלות: ערשט ניצן זיי פיל ווייניגער ענערגיע, זיי ווערן נישט אזוי הייס און ברענען זיך נישט אזוי שנעל אויס.

## זעט אויך

* פלוארעסצענץ