Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# אונגארישע פארינט

די **אונגארישע פֿארינט** (אונגאַריש: *forint*; צייכן: **Ft**, קאד: **HUF**) איז די אפיציעלע וואלוטע פון אונגארן, און קורצן רופט מען זי **הו"ף**.

די קורס פון דער פארינט איז אומגעפער 35,000 פארינט צו 100 דאלאר.

## באנקנאטן

אלע באנקנאטן זענען גרויס 154 × 70 מ״מ.
היינט ניצט מען מער נישט די 200 פארינט באנקנאטן–מען האט זיי געטוישט מיט מטבעות.

| ווערט | בילד פֿאדערשטע זייט | בילד פֿאַרקערטע זייט |
| --- | --- | --- |
| **200 פֿארינט** | 200 פֿארינט פֿאדערשטע זייט | 200 פֿארינט פֿאַרקערטע זייט. |
| **500 פֿארינט** | 500 פֿארינט פֿאדערשטע זייט | 500 פֿארינט פֿאַרקערטע זייט |
| **1000 פֿארינט** | 1000 פֿארינט פֿאדערשטע זייט | 1000 פֿארינט פֿאַרקערטע זייט |
| **2000 פֿארינט** | 2000 פֿארינט פֿאדערשטע זייט | 2000 פֿארינט פֿאַרקערטע זייט |
| **5000 פֿארינט** | 5000 פֿארינט פֿאדערשטע זייט | 5000 פֿארינט פֿאַרקערטע זייט |
| **10000 פֿארינט** | 10000 פֿארינט פֿאדערשטע זייט | 10000 פֿארינט פֿאַרקערטע זייט |
| **20000 פֿארינט** | 20000 פֿארינט פֿאדערשטע זייט | 20000 פֿארינט פֿאַרקערטע זייט |
# אלקאלי מעטאל

**אַלקאַלי מעטאַלן** זענען די כעמישע עלעמענטן אין **גרופע 1** פון דער פעריאדישער טאבעלע. זיי זענען ווייך און, ווען ריין, האבן זיי א זילבערנעם קאליר (צעז זעט אויס א ביסל גאלדן). אין דער לופט ווערן זיי שווארץ.

זיי האבן איין עלעקטראן אין דער דרויסנדיקער שאָל, און קענען אוועקגעבן דעם עלעקטראן גאנץ גרינג אין א רעאקציע, וואס גיט זיי א לאדונג פון 1+. זיי רעאגירן שטארקן מיט וואסער, דערפאר טוט מען זיי שפייכלערן אין פאראפין אייל (קעראסין), וואס אנטהאלט נישט קיין וואסער. אזוי ווי זיי רעאגירן שטארק קען מען נישט געפינען די עלעמענטן נאטורלעך נאר ווען זיי זענען פארבונדן מיט אנדערע עלעמענטן. זיי פארבינדן זיך גוט מיט אלע עלעמענטן אויסער די איידעלע גאזן.

די אלקאלי מעטאלן זענען:

* ליטיום (Li)
* נאטריום (Na)
* קאליום (K)
* רובידיום (Rb)
* צעז (Cs)
* פראנקיום (Fr)

די אלקאלי מעטאלן
ליטיום רעאגירט דער ווייניקסטער, און פראנקיום דער מערסטער.

די אלקאלי מעטאלן רעאגירן מיט האלאגענס צו שאפן זאלצן.

נאטריום איז א וויכטיקער אלקאלי מעטאל וואס געפינט זיך אין דעם זאלץ נאטריום קלאריד (NaCl) ('טיש זאלץ'). די רעאקציע צווישן נאטריום און כלאר וואס שאפט NaCl האט די פארמעל:

2Na + Cl2 --> 2NaCl

נאטריום האט אויך א הידראקסיד, נאטריום הידראקסיד (NaOH), גערופן 'בייסיקע סאדע'.
# רענטגען שטראלן

א רענטגען פון א קאפ
**רענטגען שטראלן** זענען א פארמאט פון עלעקטראמאגנעטישע שטראלונג, עס ווערט בעיקר באנוצט פאר ראדיאגראפיע טעסטן.

די כוואליע־לענג פון רענטגען שטראלן קענען זיין פון 0.01 ביז 10 נאנאמעטער. דאס מיינט א פרעקווענץ צווישן 30 פעטאהערץ ביז 30 עקסאהערץ (3×1016 Hz ביז 3×1019 Hz) און ענערגיעס צווישן 100 eV און 100 keV.

רענטגען שטראלן קענען אדורכגיין א סך סאלידע מאטריאלן. צוליב דעם מאכט מען בילדער מיט רענטגען שטראלן פאר מעדיצינישע צוועקן, צו זען ביינער און אנדערע זאכן אינעם קערפער.
# עיבור יאר

אן **עיבור יאר** איז א יאר (אין דעם יידישן לוח) ווען מען לייגט צו נאך א חודש אדער (אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר) ווען מען לייגט צו נאך א טאג. דער צווען פון צולייגן א חודש אדער א טאג צום יאר איז צוצופאסן דעם קאלענדאר יאר מיטן אסטראנאמישן יאר.

ס'איז דא נאך קאלענדארן וואס האבן אן עיבור יאר (אבער נישט אלע, למשל דער מוסולמענישער קאלענדאר האט נישט קיין עיבור יאר.

## עיבור יארן אין יידישן לוח

| <<
>>
אדר א' נאר אין אן עיבור יאר |
| --- |
|  א  |  ב  |  ג  |  ד  |  ה  |  ו  |  ש  |
|  |  |  |  | א | ב | ג |
| ד | ה | ו | ז | ח | ט | י |
| יא | יב | יג | **יד** | **טו** | טז | יז |
| יח | יט | כ | כא | כב | כג | כד |
| כה | כו | כז | כח | כט | ל |  |
|
לוח לשנת ה'תשס"ח |
|
אנווייז: יומא דפגרא |

| <<
>>
אדר ב' |
| --- |
|  א  |  ב  |  ג  |  ד  |  ה  |  ו  |  ש  |
|  |  |  |  |  |  | א |
| ב | ג | ד | ה | ו | ז | ח |
| ט | י | יא | יב | **יג** | **יד** | **טו** |
| טז | יז | יח | יט | כ | כא | כב |
| כג | כד | כה | כו | כז | כח | כט |
|
לוח לשנת ה'תשס"ח |
|
אנווייז: יו"ט תענית |

אין דעם יידישן לוח לייגט מען צו אין אן עיבור יאר נאך א חודש צווישן שבט און אדר; דעם צוגעלייגטן חודש רופט מען **אדר** און דעם געוויינלעכן אדר רופט מען **ואדר**. היינט איז מען מער געוויינט צו רופן דעם צוגעלייגטן חודש **אדר ראשון** אדער אין שריפט **אדר א'**  (טייטש "ערשטער אדר") און דעם געוויינלעכן אדר רופט מען **אדר שני** אדער אין שריפט **אדר ב'**  (טייטש "צווייטער אדר").

א זון יאר האט בערך 365 טעג און א פערטל טאג (מער גענוי: 365.2422), אבער א לבנה יאר (12 מאל וואס די לבנה גייט ארום דער ערד) האט נאר 354 טעג און א דריטל (מער גענוי: 354.3747 טעג). חז"ל דרשענען דעם פסוק "שמור את חודש האביב ועשית פסח לה' " אז מען דארף היטן חודש ניסן צו געפאלן אין אביב, דערפאר האבן זיי קובע געווען צו מאכן אן עיבור יאר יעדע פאר יאר..

בכדי די לוח פון דער לבנה זאל זיך צופאסן צום זון קאלענדאר מאכט זיבן עיבור יאר יעדע 19 יאר. ביז בערך די ד'ק' יארן פלעג מען מעבר זיין די יארן אין דעם בית דין פון דעם נשיא, אבער היינט איז דא א סדר וואס רופט זיך "מחזור קטן". דאס הייסט, אין א מחזור פון 19 יאר זענען דאס 3טע, 6טע, 8טע, 11טע, 14טע, 17טע און 19טע יארן עיבור יארן, און אלע אנדער זענען פשוטע יארן.

## עיבור יארן אין די יוליאנישן און גרעגאריאנישן קאלענדארן

דער יוליאנישער קאלענדאר האט איין עיבור יאר (ווען פעברואר האט 29 טעג, אקעגן 28 אין א פשוטן יאר) יעדע פיר יאר; דאס איז צוגעפאסט צום חשבון אז א יאר האט 365 טעג און א פערטל טאג. דער גרעגאריאנישער קאלענדאר האט דאס פאראכטן, און האט 97 עיבור יארן אין 400 יאר.

## עיבור יארן אין רוימישן קאלענדאר

דער אלטער רוימישע קאלענדאר האט געהאט נאר 11 מאנאטן—דער לעצטער מאנאט איז געווען יאנואר. אפיציעל האט מען צוגעלייגט א פעברואר פון 20 טעג יעדע אנדערע יאר.

## רעפערענצן

קביעות'ן פון יארן אינעם יידישן לוח

|  |
| --- |
|
פשוטע יארן: בחג • בשה • גכה • הכז • השא • זחא • זשג
עיבור יארן: בחה • בשז • גכז • החא • השג • זחג • זשה |
# 16טן יאנואר

| ►►
◀◀ יאנואר |
| --- |
| א | ב | ג | ד | ה | ו | ש |
|  | 1 | 2 | 3 |
| 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 |
| 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 |
| 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 |
| 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |
| לוח פאר 2026 |

**דעם 16טן יאנואר** איז דער פֿופֿצעטער טאג פון יאר אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 349 טעג (350 אין אן עיבור־יאר).

## היסטארישע געשעענישן

## געבוירן

* 1621 – מאגנוס צעלזיוס, שוועדישער אסטראנאם און מאטעמאטיקער (געש' 1679)

## געשטארבן

* 1957 - ארטורא טאסקאניני, איטאליענישער דיריגענט (געב' 1867)

---

* 15טן יאנואר - 17טן יאנואר
* יאנואר
# טשאד (לאנד)

|  |
| --- |
| **רעפובליק פון טשאַד *République du Tchad* جمهورية تشاد *דזשומהוריאַט טשאַד |
|

|  |  |
| --- | --- |
| פאן  |  |
| פֿאָן
 | הערב
 |

 |
| נאַציאָנאַלע זינגליד: La Tchadienne |
| אָרט פֿון  |
| **קאָנטינענט** | אפריקע |
| **אָפֿיציעלע שפּראַך** | פראנצויזיש, אראביש |
| **הויפּטשטאָט** | נ'דזשאמענא ﻿ / ﻿ |
| **רעגירונג** | פרעזידענט־רעפובליק |
| **פּרעזידענטפּרעמיער מיניסטער** | אידריס דעבי עמנואל באדינגאר |
| **גרינדונג דאַטום** | 11טן אויגוסט 1960
(פון פראנקרייך) |
| **פלאַך מאָסוועלט גראַדונג פלאַךפּראָצענט וואַסער** | 1,284,000 קוואַדראַט ק"מ 21 1.9% |
| **באַפֿעלקערונג** - **צאָל** - **וועלט גראַדונג** - **ענגקײט** |  10,975,648(2012) 75 8.6 מענטשן פאַר אַ ק"מ |
| **פּראָדוקט ווערדע** | $19.69 ביליאן(2011) (127סט)  |
| **וואַלוטע** | צענטראל אפריקאנער פראנק |
| **צײַט זאָנע** | WAT |
| **אינטערנעט דאָמען** | td. |
| **טעלעפֿאָן קאָד** | 235+ |

**טשאַד** (פראַנצויזיש: *Tchad*; אַראַביש:  *تشاد*), אפיציעל די **רעפובליק פון טשאַד**, איז א לאנד איינגעשלאסן לאנד אין צענטראלער אפריקע. ער גרענעצט ניזשער צו מערב, ליביע צו צפון, סודאן צו מזרח און קאמערון און ניגעריע צו דרום־מערב. ער באדעקט א שטח פון בערך 1,284,000 קוואדראט ק"מ.

טשאַד האט א באפעלקערונג פון 11 מיליאן מענטשן (געשאצט 2012).‏

די הויפטשטאט איז נ'דזשאמענא, און די אפיציעלע שפראכן זענען פראנצויזיש און אראביש. טשאד איז א מיטגליד אין דעם אפריקאנער פארבאנד.

## היסטאריע

אין 1920 איז דער שטח פון טשאד געווארן א טייל פון דער פראנצויזישער קאלאניע פראנצויזישע עקוואטארישע אפריקע.

ראיאנען פון טשאד
## ראיאנען

טשאד ווערט צעטיילט אין 22 ראיאנען.

## עקאנאמיע

די נאטירלעכע רעסורסן זענען נאפט, אוראניום, נאטראן, קאאלין, פיש (אין טשאד אזערע), גאלד, קאלכשטיין, זאמד און זשווירע, זאלץ.

## רעפערענצן

## וועבלינקען
# 1980

|  |
| --- |
| 1980 אין פֿארשידענע קאלענדארן |
| גרעגאריאנישער קאלענדאר | 1980 *MCMLXXX* |
| יידישער לוח | ה'תש"ם - ה'תשמ"א |
| כינעזישער קאלענדאר | 4676 – 4677 己未 – 庚申 4677 איז דאס יאר פֿון דער מאַלפע |
| עטיאפישער קאלענדאר | 1972 – 1973 |
| פערסישער קאלענדאר | 1358 – 1359 |
| איסלאמישער קאלענדאר | 1400 – 1401 |

‏**1980** איז דאס 80סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1980 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.

אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.

## געשעענישן

* 24סטן פעברואר - די וואלוטע אין ישראל ווערט געטוישט פון דער לירה אויפן שקל
* 30סטן יולי - וואנואטו ווערט זעלבשטענדיק
* 31סטן אויגוסט - די ארבעטער ארגאניזאציע "סאלידאריטעט" געגרינדעט אין פוילן
* 8טן דעצעמבער - דזשאן לענאן ווערט דערמארדעט אין ניו יארק

## געבוירן

* 21סטן מערץ - ראנאלדיניו, ברזיליאנער פוטבאל שפילער
* 21סטן אקטאבער - קים קארדאשיען, אמעריקאנער רעאליטעט טעלעוויזיע פערזענלעכקייט, אקטריסע, מאדעלקע, געשעפטס-פרוי און סאציאליטין

## געשטארבן

* 14טן אפריל - שמעון דזשיגאן, יידיש־שפראך קאמיקער און אקטיאר (געב' 1905)
* 4טן מיי - יאסיפ בראז טיטא, פירער פון יוגאסלאוויע (געב' 1892)
* 8טן דעצעמבער - דזשאן לענאן, זינגער און מיטגליד פון די ביטלס, דערמארדעט דורך מאַרק דייוויד טשאַפּמאַן (געב' 1940)

## נאבעל פריזן

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 1980יארן און יארהונדערטער**

|  |
| --- |
|
19טער י"ה  • **20סטער י"ה**  • 21סטער י"ה
1975  •
1976  •
1977  •
1978  •
1979  •
**1980**  •
1981  •
1982  •
1983  •
1984  •
1985
  |
# פאנטאסיא (פילם)

|  |
| --- |
| **פֿאַנטאַסיאַ Fantasia** |
| **אקטיארן** | לעאפאלד סטאקאווסקי דימס טיילאר דער פילאדעלפיע ארקעסטער |
| **שטימע אקטיארן** | וואלט דיזני |
| **סטודיא** | וואלט דיזני פראדוקציעס |
| **פארשפרייטער** | RKO ראדיא פילמען |
| **פארשפרייט** | 29סטן פעברואר 1940 |
| **לענג** | 124 מינוטן |
| **שפראך** | ענגליש |
| **בודזשעט** | $2,280,000 (השערה) |
| **הכנסות** | $76,408,097 |

**פֿאַנטאַסיאַ** (ענגליש: *Fantasia*) איז דער דריטער אנימירטער פילם וואס איז פראדוצירט געווארן דורך וואלט דיזני פראדוקציעס.

"פֿאַנטאַסיאַ" אנטהאלט אכט קלאסישע מוזיק קאמפאזיציעס. איין פון זיי איז פון "די רייט פון פריליג" פון איגאר סטראווינסקי. עס דערציילט פון דאס לעבן אויפן ערד פלאנעט איידער דער אומברענג פון די דינאזאווער. אן אנדערע באקאנטע שאפונג באנוצט אין דער פילם איז "טאקאטא און פוגא אין רע מינאר" פון יאהאן זעבאסטיאן באך. איין אפטיילונג מיט א גריכישע מיטאלאגיע טעמע, "די פאסטאראלישע סימפאניע", איז רעדאקטירט געווארן אראפצונעמען קענטאווערס ווייל זיי זענען געטראכט געווען אלס ראסיסטישע סטערעאטיפן פון טונקל-הויטיגע מענטשן.

א המשך-פילם מיטן נאמען "פֿאַנטאַסיאַ 2000" איז באפרייט געווארן אין 1999.
# 1920

|  |
| --- |
| 1920 אין פֿארשידענע קאלענדארן |
| גרעגאריאנישער קאלענדאר | 1920 *MCMXX* |
| יידישער לוח | ה'תר"ף - ה'תרפ"א |
| כינעזישער קאלענדאר | 4616 – 4617 己未 – 庚申 4617 איז דאס יאר פֿון דער מאַלפע |
| עטיאפישער קאלענדאר | 1912 – 1913 |
| פערסישער קאלענדאר | 1298 – 1299 |
| איסלאמישער קאלענדאר | 1338 – 1339 |

‏**1920** איז דאס 20סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. אן עיבור יאר, וואס איז לאנג 366 טעג. דעם 1טן יאנואר 1920 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.

אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.

## געשעענישן

* 2טן פעברואר - עסטלאנד פראקלאמירט איר זעלבסשטענדיקייט פון דער רוסלענדישער אימפעריע
* 8טן פעברואר - טיראנא געווארן די הויפטשטאט פון אלבאניע
* 19טן אפריל - געעפנט די סאנרעמא קאנפערענץ, אויסטיילן די אטאמאנישע אימפעריע ווען זי האט פארלוירן ביי דעם ערשטן וועלט קריג
* 24סטן אפריל - סאנרעמא קאנפערענץ באשליסט צו געבן די הערשאפט איבער ארץ ישראל צום בריטישן מאנדאט
* 4טן יוני - געחתמעט אין פראנקרייך דער טריאנאן אפמאך צו צעטיילן די לענדער פון עסטרייך אונגארן
* 13טן יוני
	+ פוילישע סאוועטישע מלחמה: פוילן ציט צוריק פון קיעוו.
	+ די אמעריקאנער פאסט אגענטור פארבאט שיקן קינדער דורך דער פאסט.
* 10טן אויגוסט - אונטערגעשריבן דער סעוורע אפמאך וואס צעטיילט די אטאמאנישע אימפעריע נאך דער ערשטער וועלט מלחמה
* 25סטן אויגוסט - די פוילישע זיגן די רויטע ארמיי אין דעם קאמף אויף ווארשע אין דער פויליש־רוסישער מלחמה
* 31סטן אויגוסט - דער ערשטער ראדיא פראגראם אין דער וועלט ווערט טראנסמיטירט אין דעטרויט, מישיגן, פאראייניגטע שטאטן
* 1טן סעפטעמבער - גרעסערע לבנון ווערט געשאפן נאך די שפורן פונעם סייקס-פיקא פארשטענדעניש

## געבוירן

* 11טן פעברואר - פארוק דער ערשטער, מלך פון עגיפטן (געש' 1965)
* 10טן יולי - אווען טשעמברליין, אמעריקאנער פיזיקער, געווינער פון נאבעל פריז פאר פיזיק 1959 (געש' 2006)

## געשטארבן

* 21סטן מערץ - שלום דובער שניאורסאהן, דער פינפטער אדמו"ר פון חב"ד (געב' 1860)
* 24סטן יאנואר - אמעדעא מאדיליאני, מאלער (געב' 1884)

## נאבעל פריזן

* פיזיק - שארל עדוארד גיאם

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 1920יארן און יארהונדערטער**

|  |
| --- |
|
19טער י"ה  • **20סטער י"ה**  • 21סטער י"ה
1915  •
1916  •
1917  •
1918  •
1919  •
**1920**  •
1921  •
1922  •
1923  •
1924  •
1925
  |
# קיעוו

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| **קיעוו Київ** |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
| **מדינה** / **טעריטאָריע** |  אוקראינע |
| **גרינדונג דאַטע** | 482 |
| **קאָאָרדינאַטן** | ‏﻿ / ﻿ |
| **מוניציפאליטעט** | קיעוו שטאט מוניציפאליטעט |
| **בירגערמייסטער** | וויטאלי קליטשקא |
| **שטח** | 839 קוואדראט ק"מ |
| **הייך** | 179 מעטער |
|  ‑ **אין שטאָט**  ‑ **באַפעלקערונג ענגקײט** |  2,900,000‏  (שטייענדיג 2024) 3,299 באוואוינער א ק"מ2 |
| **צײַט זאָנע** | UTC+2 |
|  |

 |

**קיעוו** (אוקראיניש: *Київ* קיאיוו'**) איז די הויפּטשטאָט פון אוקראינע, מיט אַ באַפעלקערונג פון אומגעפער 2.7 מיליאָן אײַנוואוינער. קיעוו איז פון די עלטסטע שטעט אין מזרח־אייראפּע.**

כאָטש גאַנץ אוקראינע ווערט פאַררעכנט ווי איינע פון די דריטע וועלט לענדער, קען דאס אבער נישט געזאגט ווערן אויף קיעוו. אין אלגעמיין איז דאס לעבן אין קיעוו זייער גוט, קיעוו איז גאנץ א מאדערנע שטאט, זי פארמאגט גאר שיינע גאסן, אבער פון די אנדערע זייט פארמאגט קיעוו קווארטלען און זייטיגע גאסן וואס זענען ווי די אמאליגע צוריקגעבליבענע שטעטטעל, די בעסטע פאר א טויריסט פון אויסלאנד איז זיך געפונען אין צענטער פון שטאט, ספעציעל אין דער הויפט גאס "כערסטשאטיק", דאס איז ווי מען זאגט אין מאנהאטן די פיפטע עוו. עס וויבערלט מיט מענטשן און מאדערענע געשעפעטן פיר און צוואנציג שעה א טאג, עס איז געפלאסטערט מיט שיינע בענק ביי די זייטן, בלומען און ביימער ארום, און הערליכע בנינים.

פון די מאדערנע האטעלן אין שטאט זענען הייעט האטל, דער פרייעמר האטעל, האטל ליבעט, האטל רוס, אפערע האטעל, אויך לעבן די עראפארט איז דא א האטעל. אין די לעצטע צייטן האט זיך געמאכט א גרויסע ביזנעס וואו מענטשן דינגען ארויס שטובער פון ספעציעלע קאפאניס, דאס איז אסאך ביליגער ווי א האטאל און אסאך באקוועמער ווייל מען באקומעט עטליכע שטובער ווי א בעד ראם, א קיך, א ליווינג רוים פאר די זעלבע פרייז.

שלום עליכם, דער גרויסער אידישער שרייבער, האט געוואוינט דא. אין זיינע ביכער ער רופט זי "יהופץ".

קיעוו איז געווען געפארלענדן אין די 2022 רוסיש אינוואזיע פון אוקראינע, אין די שלאכט פון קיעוו.

*
*
*
*
*
*
*
*
# נאטור-וויסנשאפטן

**נאטור-וויסנשאפטן** איז כולל די פעלדער פון וויסנשאַפֿט וואס באהאנדלען די וועלט, די געזעצן און אקציעס, סיי וואס וואקסט און סיי די נישט ארגאנישע וועלט. אויך ווערט מאטעמאטיק אריינגערעכנט אין די נאטור-וויסנשאפטן, כאטש זי באהאנדלט נישט די פיזישע וועלט, ווייל פיזיק איז שטארק געבונדן מיט מאטעמאטיק.

אריינגערעכנט אין די נאטור-וויסנשאפטן זענען פאַרשידענע געביטן:

* אַסטראָנאָמיע איז אַ פעלד וואָס באהאנדלט וואס פאסירט אין הימל און דרויסן פון דעם אטמאספער פון דער וועלט.
* ביאָלאָגיע איז אַ פעלד וואָס שטודירט די לעבעדיקע וועלט, כולל באטאניק, זאאלאגיע און מעדיצין.
* כעמיע איז אַ פעלד וואָס שטודירט מאַטעריאַל, זיינע אייגנקייטן, און די רעאקציעס צווישן מאטעריאלן.
* ערד וויסנשאַפֿט איז אַ פעלד וואס נעמט אריין געאלאגיע, געאגראפיע און געאפיזיק.
* פֿיזיק באהאנדלט די כּללים וואָס פון מאַטעריאַלן, ענערגיע, אָרט און צייַט.
# גארטל ליניע (געאגראפיע)

ליניעס אין די ברייט, זענען די גארטל ליניעס
די **גארטל ליניע** (ענגליש: *latitude*) איז די ברייט גראַד איבער דער גלאבוס, פון מזרח קיין מערב, גערעכנט פון עקוואטאר, וועלכע צעטיילט די וועלט צו צוויי גלייכע טיילן, די צפון ערדקוגל און די דרום ערדקוגל. די גארטל ליניע איז אן אויסגעטראכטע ליניע, וועלכע צעטיילט די געגנטער אין וועטער, און שפעטער האט עס אנגענומען א וויכטיקע טייל אין היסטאריע, ביים צעטיילן די גרעניץ צווישן דרום קארעע און צפון קארעע.

די ליניע וואס לויפט פון דרום פאלוס צו צפון פאלוס, הייסט א מערידיאן, וואס ביידע צוזאמען ווערן באשטימט די גענויע פונקט, וואס ווערט גערופן געאגראפישע קאארדינאטן.

די עקוואטאר וועלכע איז די צענטער, איז פארעכנט אלס 0°, און איז די לענגסטע גארטל ליניע, דערנאך ווערן אלע ליניעס, פון צפון און פון דרום, קורצער אין קורצער, ביז זיי דערגרייכן צו 90°, ווי עס איז די צוויי פאלוסן, דרום און צפון.

אנדערש ווי די מערידיאן ליניע, וועלכע אינמיטן וועלט ביי די עקוואטאר, זענען זיי ווייט איינער פון צווייטן, אבער ווי מער צפון אדער דרום, טרעפן זיי זיך מיט אנדערע מערידיאן ליניעס. בלייבט די גארטל ליניע גראד אויפן זעלבן ברייט, און עס שטעלט זיך נישט צוזאמען מיט אנדערע גארטל ליניעס.

ווי אויבנדערמאנט איז עס א טעארעטישע ליניע, די ווייטקייט פון 20°, ביזן נומער 21°, איז 111 קילאמעטער ווייט. און די זעלבע ווייט איז פון 85° צו 86°, די ווייטקייט בלייבט אייביק די זעלבע.

גארטל ליניעס
די לענגסטע גארטל ליניע איז די עקוואטאר, וועלכע איז א ליניע פון אומגעפער 40,000 קילאמעטער. די ליניע פון 60°, איז לאנג ארום 20,000 קילאמעטער. און די נומער 90°, האט נישט קיין ווייטקייט, עס איז דער פונקט פון צפון אדער דרום פאלוס.

די אויפקום פון קאארדינאטן איז בעיקר געווען, צו לינדערן די פראבלעם, פון קרייזן דעם אקעאן, אן קיין נארמאלע נאוויגאציע מיטל, די ליניעס האט נישט צופיל געהאלפן פארבעסערן די רייזעס, וויבאלד עס איז שווער געווען צו מעסטן די אקוראטקייט, פון די מאפעס.
# שווארצאפל

דאס שווארצאפל איז דער צענטאלער דורכזיכטיגער שטח (וואס קוקט אויס שווארץ)
דאס **שוואַרצאַפל** פון אויג איז דער עפֿענונג אינמיטן אויג. ליכט גייט ארײַן דורכן שווארצאפל און אדורך די לינז, וואס טוט פֿאקוסירן דאס בילד אויף דער רעטינע. די גרייס פונעם שווארצאפל ווערט קאנטראלירט מיט מוסקלען. ווען מ'דארף נאך ליכט, ווערט דאס שווארצאפל גרעסער. אין העלערן ליכט, ווערט דאס שווארצאפל קלענער.

א ספעציעלע דורכזיכטיגע פליסיקייט פאָרעמט אויס די אויג זאל זיין אזוי שיין רינדעכיג.
# דזשארזש וואשינגטאן

**דזשארזש וואשינגטאן**|

|  |
| --- |
| **דער 1טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע** |
| **איינגעשוואוירן:** | 30סטן אפריל 1789 |
| **ביז:** | 4טן מערץ 1797 |
| **פארגייער:** | קיינער |
| **נאכפאלגער:** | זשאן עדעמס |
| **געבוירן:** | 22סטן פעברואר 1732 |
| **געשטארבן:** | 14טן דעצעמבער 1799 |
| **געבורט ארט:** | ווירדזשיניע |
| **ערשטע פרוי:** | מרתה וואשינגטאן |
| **פארטיי:** |  |
| **וויצע פרעזידענט:** | זשאן עדעמס |
| **אונטערשריפט:** |  |

 |

**דזשארזש וואשינגטאן** (ענגליש: *George Washington*; ‏22סטן פעברואר, 1732 - 14טן דעצעמבער, 1799) איז געווען דער ערשטער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן, פון אפריל 30, 1789 ביזן 3טן מערץ, 1797. ער איז געווען דער הויפט קאמענדאנט פון דער רעוואלוציאנערישער ארמיי.

די הויפט שטאט וואשינגטאן די סי הייסט נאך אים און אויך דער שטאַט וואשינגטאן. ער איז דער איינציגסטער פרעזידענט וואס האט א שטאט וואס הייסט נאך אים.

וואשינגטאנס געזיכט איז היינט א נאציאנאלער סימבאל פון אמעריקע. זיין בילד באווייזט זיך אויף דעם 1 דאלער פאפירגעלט און אויך אויפן קוואדער מטבע.

וואשינגטאן האט געהנאט אן אריסטאקראטישן לעבנסטיל. ער פלעג יאגן פוקסן און שפילן קארטן , טריק-טראק און ביליארד.

דער פארטרעט פון וואשינגטאן באווייזט זיך אויפן אמעריקאנישן דאלאר באנקנאט און אויף דער קוואדער מטבע (פֿערטל דאלאר), און ער איז איינער פון די פיר פרעזידענטן וואס זייער פארטרעט איז איינגעקריצט אויף דעם נאציאנאלן אנדענק־מאנומענט אויף בארג ראשמאר.

אין וואשינגטאן די.סי. האט מען געבויעט די וואשינטאן מאנומענט אין זיין עהרע.

 **פרעזידענטן פון די פאראייניגטע שטאטן**

|  |  |
| --- | --- |
|
דזשארזש וואשינגטאן |
זשאן עדעמס |
טאמעס זשעפערסאן |
זשיימס מעדיסאן |
זשיימס מאנרא |
זשאן קווינסי עדעמס |
ענדרו זשעקסאן |
מארטין וואן ביורען |
וויליאם הענרי העריסאן |
זשאן טיילער |
זשיימס נאקס פאלק |
זאקארי טיילאר |
מילארד פילמאר |
פרענקלין פירס |
זשיימס ביוקענען |
אברהם לינקאלן |
ענדרו זשאנסאן |
יוליסעס סימפסאן גרענט |
ראטערפארד בירטשארד הייז |
זשיימס גארפילד |
טשעסטער עלען ארטור |
בענזשעמין העריסאן |
סטיווען גראווער קליוולאנד |
וויליאם מעקינלי |
טעאדער רוזעוועלט |
וויליאם האווארד טעפט |
וואודרא ווילסאן |
ווארען הארדינג |
זשאן קעלווין קולידזש |
הערבערט קלארק האווער |
פרענקלין דעלאנא רוזעוועלט |
הערי עס טרומאן |
דווייט דעיוויד אייזנהאוער |
דזשאן פיצזשעראלד קענעדי |
לינדאן זשאנסאן |
ריטשארד ניקסאן |
זשעראלד רודאלף פארד |
זשימי קארטער |
ראנאלד ווילסאן רייגען |
דזשארזש הערבערט וואלקער בוש |
וויליאם זשעפערסאן קלינטאן |
דזשארדזש וואקער בוש |
באראק אבאמא |
דאנאלד טראמפ |
דזשאו ביידן |
דאנאלד טראמפ
  |  |