Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# טאמעס עדיסאן

טאמעס עדיסאן
Thomas Edison|  |
|
געבורט |
11 פעברואר 1847 פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע  |
|
טויט |
18 אקטאבער 1931 (אלט 84) פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע  |
|
מדינה |
פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע  |
|
אונטערשריפט |   |
|   |

טאמעס עדיסאן
*A Day with Thomas Edison* (1922)
**טאמעס עלווא עדיסאן** (ענגליש: *Thomas Alva Edison*;‏ 11טן פעברואר 1847 - 18טן אקטאבער 1931) איז געווען אן אמעראיקאנער ערפינדער און ביזנעסמאן, פאררעכענט דער גרעסטער אמעריקאנער ערפינדער. ער האט אנטוויקלט אסאך באאיינפלוסלעכע פאטענטן, ווי די ערשטע סטאביליזירטע קאמערציאלע לאמפ לעקטער, דעם ערשטן פאנאגראף און די ערשטע פילם-קאמערע.

אין 1876, האט ער געגרינדעט זיין ערשטע לאבאראטאריע אין מענלא פארק, ניו דזשערסי, וואו א סך פון זיינע פריערע ערפינדונגען זענען אנטוויקלט געווארן. שפעטער האט ער געגרינדעט א באטאניק-לאבאראטאריע אין פֿארט מייערס, פלארידע, אין א קאלאבאראציע מיט ביזנעסלייט הענרי פארד און הארווי עס פֿייערסטאן, און א לאבאראטאריע אין וועסט אראנדזש, ניו דזשערסי, מיט דער וועלט׳ס ערשטן פילם־סטודיא, די שווארצע מאריא. ער איז געווען אן ערפינדער בשפע, מיט 1,093 אמעריקאנישע פאטענטן אין זיין נאמען, אחוץ פון פאטענטן אין אנדערע לענדער.

ער איז געווען פארהייראט צוויי מאל און האט געהאט זעקס קינדער. ער איז געשטארבן אין יאר 1931 פון צוקערקרענק.

## רעפערענצן
# ניקאלא טעסלא

ניקאלא טעסלא
Никола Тесла|  |
| ניקאלא טעסלא בערך 1890 |
|
געבורט |
10 יולי 1856 סמיליאן, עסטרייכער אימפעריע  |
|
טויט |
7 יאנואר 1943 (אלט 86) ניו יארק, פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע  |
|
פעלדער |
פיזיק |
|
הויפט ביישטייערן |
|
וועקסלשטראם |
|   |

טעסלא'ס געבורטארט
**ניקאלאַ טעסלאַ** (10טן יולי, 1856 - 7טן יאנואר, 1943; סערביש: *Никола Тесла*) איז געווען א סערבישער ערפינדער, פיזיקער, מעכאנישער אינזשעניר, און עלעקטרישער אינזשעניר. ער איז געבוירן געווארן אין סמיליאן, עסטרייך אונגארישע אימפעריע (היינט אין דער רעפובליק פון קראאטיע. שפעטער איז ער געווארן אן אמעריקאנער בירגער.

טעסלא האט דערפינדן א פריערע פארעם פון ראדיא. זיינע הויפט ערפינדונגען זענען געווען אין די פעלדער פון מאגנעטיזם און עלעקטריע. ער איז בעסט באוואוסט פאר זיינע ביישטייערונגען וואס האבן געצויגן צו דער אנטוויקלונג פון בייטשטראם. בייטשטראם האט א מעלה איבער גלייכשטראם, אז מען פארלירט נישט אזוי פיל ענערגיע ווען ער ווערט טראנסמיטירט איבער לאנגע אפשטאנדן.

טעסלא איז געשטארבן אין דעם ניי יארקער האטעל דעם 7טן יאנואר, 1943.

דעם 10טן יולי 2006, זיין 150סטער געבורטסטאג, האט מען גערופן דעם אינטערנאציאנאלן פליפארט אין בעלגראד אויף זיין נאמען.

## לעבנסגעשיכטע

טעסלא איז געבוירן געווארן דעם 10טן יולי, 1896, אין סמיליאן, עסטרייך אונגארישע אימפעריע. זיין פאטער איז געווען א גלח אין דער סערבישער ארטאדאקסישער קירכע.

זיין ערשטע שטעלע האט ער באקומען אין 1881 ארבעטן אלס א טעלעגראף אפערירער אין בודאפעשט. ער האט ערפינדן א הילכער פאר טעלעפאנען.

ער האט געפלאנעוועט די טעלעפאן סיסטעם אין רומעניע.

אין 1884 האט ער אימיגרירט אין די פאראייניגטע שטאטן, וואו ער האט אנגעהויבן ארבעטן ביי טאמעס עדיסאן.

## רעפערענצן

* NikolaTesla.fr (ארכיווירט 01.10.2011 ביי דער Wayback Machine) - מער ווי 1,000 דאקומענטן וועגן טעסלא
# סדרדיקע צאל

**סדרדיקע צאל** איז א וועג צו צייגן נומערן לויט זייער פלאץ אין א סעריע. ווי צום ביישפיל: דער "דריטער" פרעזידענט, דעם "אכטן" פעברואר, די "טויזנטסטע" ארטיקל אד"ג.

## יידיש גראמאטיק

אויף יידיש קען מען עס אויך שרייבן מיט א נומער קאמבאנירט מיט טעקסט. ווי למשל: דער 3טער פרעזידענט, דעם 8טן פעברואר, די 1000סטע ארטיקל. ביז נומער 20 קומט נאכן נומער א טי"ת (און נאכן טי"ת קומט א עי"ן אדער א עי"ן-רי"ש, אדער א נו"ן - לויט די יידיש גראמאטיק געזעצן) און פון נומער 20 און ווייטער קומט נאכן נומער א סמ"ך, און נאכן סמ"ך קומט דער טי"ת אזוי ווי ביז 20. דאס זעלבע איז ביי די הונדערטערס און טויזנטערס: 119טן, 120סטן אא"וו.

ביי די נאטירליכע צאלן (ווי 0, 1, 2, אא"וו) זענען די סדרדיקע צאלן און די גרונטצאלן (וואס רופן זיך "קארדינאל-צאלן") כמעט די זי זעלבע. דערפאר איז נישט אזוי וויכטיג דער אונטערשייד. א ממשדיקע אנטדעקונג האט געמאכט דער יידישע מאטעמאטיקער קאנטור ווען ער האט צוגעטראפן אז צווישן די אין-סופיקע צאלן זענען פארהאן א סך מער סדרדיקע צאלן ווי גרונטצאלן. צום ביישפיל, לאמיר זאגן אז אלע גאט'o מלאכים שטייען איינער נאכן צווייטן אין א רייע, ווארטנדיק פאר גאט זיי צו געבן אן אויפגאבע. ווייסט דאך יעדער אז גאט האט מלאכים און נאך מלאכים אן א סוף. לאמיר אבער זאגן אז יעדער מלאך זעט נאר אן ענדליכע צאל אנדערע אין פארנט פון אים. פלוצלינג האבן זיך די מלאכים מיכאל און גבריאל פארחוצפה'ט, האט מען זיי ארויסגעווארפן פון שורה. האבן זיי געמוזט גיין הינטער אלע אנדערע. זענען איצטער פארהאן א גלייכע צאל מלאכים אין פארנט פון מיכאל ווי פון גבריאל כאטשיג זיי האבן נישט די זעלבע פלאץ אין די סעריע.
# ציפער

די אראבישע ציפערן
**ציפער** איז א סימבאל וואס ווען מען שטעלט איטליכע צוזאם ווערט זי א צאל.

דער ציפער איז אין אלגעמיין א נומער, אבער דאס קען אויך זיין אן אות פון אנדערע נומערן סיסטעם.
# מאראנץ

| ;"|מאראנץ |
| --- |
|  |
| ;" | וויסנשאַפֿטלעכע קלאַסיפֿיקאַציע |
|

 |

זיסע מאראנצן אויפגעשניטן
מאראנץ בוים ווען עס בליט
מאראנצן מיט מאראנצן זאפט
א **מאראנץ** אדער **אראנדזש** איז א מין ציטרוס בוים און זיין פרוכט וואס איז זיס און ביטער און קומט אין א שאלעכץ וואס האט דער אראנזשער קאליר. ער שטאמט פון דרום-מזרח אזיע.

עס וואקסט אויף א קליין בלומען ביימעלע, בערך א 10 מעטער הויך.

טייל מענטשן עסן אויך די שאלעכץ, עס איז דא צוויי חלקים די אויסעווייניגסטער וואס איז טונקל אראנזש אין אנגעפילט מיט גלענדס וואס מאכן איר שיין שיינענדיג און אויליג. און די אינעווייניגסטער דיקער מער ווייסערער שאלעכץ.

ווען מען שיילט אפ די שאלעכץ קומט דאס געווענליך געפאקט אין 11 פענעצער שיין באהאפטן איינער צום אנדערן אבער צוטיילבאר אן קיין שום שוועריגקייט.

אין יעדן פענעץ ליגן הונדערטער קליינע זעקלעך פון זאפט.
דער פרוכט אינעווייניג איז בדרך כלל אראנזשע פארב אבער עס איז פאראן אויך מאראנצן מיט רויטע אדער געמישט רוט-אראנזשע פרוכט. אזעלכע רופט מען "בלוט מאראנצן".

מאראנצן ברויכן ווערן איינגעשפייכלערט אין די ווארימסטע טיילן פונעם פרידזשידער עס האלט זיך געוויינליך פריש ביז צוויי וואכן.

מען עסט דאס פאר זיך אבער מען מאכט דערפון אויך מאראנצן זאפט צו טרינקען אדער סתם פאר אינגרידיענטס פון קוכן צו מאכן א גוטן טעם.

## בדיקת תולעים

אין דעם **מאראנץ** איז געווענליך נישט פארהאן קיין אינסעקטן (שרצים) אדער ווערים, דערפאר לױט דער הלכה דארף מען זיי נישט קאנטראלירן. אבער אויף דעם שאלעכץ טרעפט זיך עפטערס אינסעקטן, דערפאר דארף מען אויף פאסן ס'זאל נישט איבערגיין צום פרוכט.

## מצוות התלויות בארץ

דער **מאראנץ** איז פון די פרוכט וואס וואקסן אין א ברייטן פארנעם אין ארץ ישראל, און מען דארף מיט זיי אויספירן (מקיים) די מצוות וואס זענען אנגעהאנגען ספעציעל פאר דעם לאנד ארץ ישראל (מצוות התלויות בארץ): תרומות, מעשרות, שמיטה.

## שמיטה

דער דאטום וואס פאלט אויף דעם **מאראנץ** די דינים פון שמיטה, הייבט זיך פון חודש תשרי פון דעם אכטן יאר ביז צום ענדע פון דעם אכטן יאר. דער ראסע **אנא** געפינט זיך שוין אויף דעם מארק פון אייר, דער ראסע **יונאטאן**, **גרענד** און **דעלישעס** קומען אויף דעם מארק אין חודש תמוז, און דער ראסע **גאלדען דעלישעס** אין חודש אב

## ערלה

דער **מאראנץ** פון די ראסע טולינגאלד געפינט זיך שוין אויף דעם מארק נאך אין זיינע ערשטע דריי יאר, דערפאר דארף מען קאנטראלירן און אויף פאסן פאר מען באנוצט זיך מיט זיי וועגן דעם פראבלעם פון ערלה.

## וועבלינקען

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 אראנזשען פרוכטן
# רעפובליק

|  |
| --- |
| **רעגירונג מעטאדן** |
|
אנארכיע
דיקטאטור
דעמאקראטיע
סאציאל דעמאקראטיע
מאנארכיע
מיליטערישער רעזשים
פאשיזם
קאמוניזם
קאנסטיטוציאנעלע מאנארכיע
רעפובליק
איסלאמישע רעפובליק
זען • רעדן • ענדערן |

**רעפובליק** איז א רעגירונג־מעטאד וואס באשטימט דעם רעגירונגס פירערשאפֿט צו די בירגער, (די בירגער באשטימען ווער זאל זיין דער פירער פון זייער שטאַט). רעפובליק איז אנדערש פון מאנארכיע וואס די פירערשאפֿט גייט אריבער פון טאטן צום קינד, אויך איז רעפובליק אנדערש פֿון דיקטאטור וואס די פירער ווערן דערהויבן דורך די רעגירונג אליין אד"ג.

אין א רעפובליק איז דער ראש מלוכה נישט קיין מאנארך, נאר עס בייט זיך די פירערשאפֿט פֿון צייט צו צייט.

אין יאר 2017 האבן 159 פון דער וועלט׳ס 206 סואווערענע שטאטן געניצט דאס ווארט ״רעפובליק״ אין זייער אפיציעלן נאמען. אבער נישט אלע פון זיי זענען רעפובליקן אין דעם זינען פון האבן א געוויילטער רעגירונג. אויך נישט אלע לענדער מיט א געוויילטער רעגירונג האבן דאס ווארט ״רעפובליק״ אין זייער נאמען.

## רעפערענצן
# אינפעקציע

**אינפעקציע** איז א פרעמדער שעדליכער קאליניזאציע פון א אנדער ארגאניזם פון א פרעמדער ספישיס וואס באזעצט זיך אין א גאסט געבער ארגאניזם, און עס נוצט אויס איר גאסט געבעריי צו זויגן כוח צו וואקסן און זיך פארמערן אויפן חשבון פון דעם גאסט געבער. דאס מאכט אן א חורבן פארן גאסט געבער און מאכט אים קראנק. אפט מאל טוט דאס אינגאנצען טויטען דעם גליד אוואו דער פרעמדער ארגאנסים האט זיך באזעצט. די קערפער פון גאסט געבער איז אפט מאל אין אנפאנג טוט רעאקציאנירן מיט א אנטצינדונג. די פאראזיטן קענען זיין, באקטעריע, פאראזיטען, פאנגי, און נאך.
# יאאכים פאן ריבענטראפ

יאאכים פאן ריבענטראפ
Joachim von Ribbentrop|  |
|
געבורט |
30 אפריל 1893 דייטשלאנד  |
|
טויט |
16 אקטאבער 1946 (אלט 53) דייטשלאנד  |
|
מדינה |
דייטשלאנד  |
|
פאך |
פאליטיקער, דיפלאמאט  |
|
אונטערשריפט |   |
|   |

יאאכים פאן ריבענטראפ
**יאאַכים פאן ריבענטראפ** (דעם 30סטן אפריל 1893 - 16טן אקטאבער 1946) איז געווען אויסערן מיניסטער פון דייטשלאנד פון 1938 ביז 1945. מ'האט אים געהאנגען אלס קריגס פארברעכער נאך די נירנבערג פראצעסן.

## זיינע יונגע יארן

פאן ריבענטראפ איז געבוירן אין וואסעל, אינען אונטערשטן טייל פונעם ריין. זיין פאטער איז געווען א קאמאנדיר, ער האט געוווינט אין פארשידענע לענדער, אינדרויסן פון דייטשלאנד, און דערפאר האט ער גוט באהערשט ענגליש און פראנצויזיש, ער איז געווען א זעלנער אין דער ערשטער וועלט מלחמה, און איז געהעכערט געווארן אין ראנג צו אן אפיציר, און האט באקומען דעם אייזן מעדאל.

נאך דער מלחמה האט ער זיך אנגעשלאסן אין דער דיפלאמאטישער געמיינדע, און ער איז געשטעלט געווארן אין טערקיי.

ער האט פארלאזט זיין דיפלאמאטישע ארבעט, און געווארן א וויין סוחר. אין 1930 האט ער זיך געטראפן מיט היטלער, און אין 1932 זיך אנגעשלאסן אין דער נאצי פארטיי, ער איז געגעבן געווארן א מעדאל פון כבוד דורך דעם עס עס.

אין 1933, ווען היטלער איז געקומען צו דער מאכט, איז ער געווארן מיניסטער פאר ספעציעלע אנגעלעגנהייטן, ער האט אנגעפירט די פארהאנדלונגען מיט ענגלאנד, אויפן ים קרעפטן פארשטענדעניש. דער דייטשלאנד-יאפאן פאקט, אפילו עס האט קיין אפעקטיווע מיינונג ניט געהאט, אבער ווען איטאליע האט זיך צוגעשלאסן, איז עס געווארן דער פאקט פון די אקסיס.

אין יאר 1936, איז ער געשיקט געווארן אויף ענגלאנד אלס אמבאסאדאר, וואס ער האט אנגעהאלטן ביז 1938, ווען ער איז צוריקגערופן געווארן קיין בערלין, ווי ער איז געווארן אויסערן מיניסטער, אויפן פלאץ פון קאנסטאנטין פאן נויראט, און זייענדיק א פייערליכער אנהענגער פון היטלער, האט היטלער געקענט אנגיין מיט זיינע פינסטערע פלענער.

## די צווייטע וועלט מלחמה

ווען די צווייטע וועלט מלחמה האט אויסגעבראכן, איז זיין ארבעט געווארן מינדערוויכטיג, סמערהייט לענדער האבן איגנארירט דייטשלאנד, און ווען ער האט פרובירט צו טיילן מיינונגען, נאכדעם ווען דייטשלאנד האט אינוואדירט רוסלאנד, ער האט געוואלט אז די דומע רעגירונגען,זאלן אנגעפירט ווערן דורכן אויסערן מיניסטעריום, איז ער שנעל שטיל געווארן דורך היטלער,
ריבענטראפ האט פארהאנדלט מיט די יאפאנער, אז זיי זאלן אטאקירן רוסלאנד, אבער זיי האבן נישט איינגעגעבן, און ווען יאפאן האט אטאקירט די פאראייניגטע שטאטן, אויף פערל הארבער, האט היטלער דערקלערט קריג קעגן די פאראייניקטע שטאטן, און קעגן ריבענטראפס מיינונג,
ריבענטראפ האט געהאלטן, אז די מינוט וואס אמעריקע שליסט זיך אן אינעם קריג, וועלן דייטשלאנדס אויסזיכטן צו געווינען, זיין נאנט צו זערא.

## נאך דער מלחמה

ביי דער ענדע פון דער מלחמה, איז ער אויפגעזאגט געווארן, און ארטור זייס אינקווארט, האט אים איבערגענומען, אין די רעגירונג פון קארל דעניץ, דער פאסטן האט גארנישט געמיינט, אן גאר שנעל האבן זיך ביידע געפונען פארן געריכט, ביים נירנבערג פראצעס איז ער פאראורטיילט געווארן צום טויט, און ער איז געהאנגען געווארן, זיינע מעמוארן זענען געדרוקט געווארן 1953.

## זעט אויך

* ריבענטראפ מאלאטאוו אפמאך
# אנזוס

מאפע פון די אפמאך לענדער
**דער מיליטערישיר אפמאך פון אויסטראליע, ניו זילאנד און די פאראייניגטע שטאטן** (ענגליש: *Australia, New Zealand, United States Security Treaty* ר"ת **ANZUS אנזוס**) איז א מיליטערישער אפמאך צווישן אויסטראליע און צווישן אויסטראליע און די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע באזונדער, פארן צוועק פון ארבעטן צוזאמען פאר זיכערהייט אינעם פאציפישן אקעאן.