Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# קאנדזשי

**קאַנדזשי** (יאפאניש: 漢字, *צייכענען פון דער האן דינאסטיע תקופה*) איז אייִנע פֿון דרײַ יאַפּאַנישע שרײב-סיסטעמען. די קאַנדזשי-שריפֿט שטאַמט פֿון דער האַן-שריפֿט פֿון כינע. די צײַכנס זײַנען ניט נור פֿאָנעטיש: זײ האָבן אױך אַ באַדײַטונג.

דער צײַכן **水**, צום בײַשפּיל באַדײַט װאַסער און װערט געלײענט **מיזו**. די קאַנדזשי צײַכנס זײַנען ניט קײן אותיות.
# יאפאניש

**יאַפּאַניש** איז די אָפֿיציִעלע שפּראַך פֿון יאַפּאַן. די שפּראַך װערט געשריבן מיט דרײַ שרײַב-סיסטעמען: היראַגאַנאַ, קאַטאַקאַנאַ און קאנדזשי. 130 מיליאן מענטשן אין יאפאן רעדן יאפאניש.

## בײַשפּילן

* אַ דאַנק: *אַריגאַטאָ*
* בױם: *קי*
* באַרג: *יאַמאַ*

## תקופות

### פרי מיטל יאפאניש

צוויי בלעטער פון א 12טן יארהונדערט מגילה פון *די מעשה פון גענזשי* פונעם 11טן יארהונדערט.
פרי מיטל יאפאניש איז די יאפאניש פון דער העיאנער תקופה, פון 794 ביז 1185. פרי מיטל יאפאניש האט א שטארקן איינפלוס פון כינעזיש אויף דער שפראך.

## סטאטוס

יאפאניש איז נישט קיין אפיציעלע שפראך אין יאפאן. פראקטיש רעדט מען א סטאנדארטע פארעם פון דער שפראך זייט דער מיידזשי רעסטאראציע אין 1868, וואס שטאמט פון דער שפראך וואס מ'פלעג רעדן אין די העכערע קלאסן מענטשן אין טאקיא.
# יוניקאד

**יוניקאד** איז א קאמפיוטעריי אינדוסטריע סטאנדארד פאר איינקאדירן פאר קאמפיוטערס טעקסט געשריבן אין כמעט אלע פון דער וועלטס שריפט סיסטעמען. מ'האט פארעפנטלעכט דעם סטאנדארד אין דעם בוך The Unicode Standard; די לעצטע ווערסיע פון יוניקאד האט מער ווי 109,000 כאראקטערס אין 93 שריפטן.
# כינעזישע שריפט

**כינעזישע שריפֿט** באדייט די סימבאלן וואס מען ניצט צו שרייבן כינעזיש און יאפאניש. אמאל פלעג מען שרייבן אויך קארעיש און וויעטנאמעזיש אין כינעזישער שריפט. די שריפט גייט צוריק בערך 4000 יאר. די שריפט פאראייניגט די פארשידענע כינעזישע שפראכן.

די סימבאלן אין כינעזישער שריפט זענען נישט קיין אותיות; זיי זענען גאנצע ווערטער.

טראדיציאנעל שרייבט מען כינעזיש פון ארויף אראפ, אבער היינט שרייבט מען פון לינקס אויף רעכטס.

היינט שרייבט מען טייל כאראקטערס אין א פארפשוטערטן אופן, אבער דאס איז נישט גלייך אין כינע און יאפאן.

**פארגלייכונג פון טראדיציאנעלע כינעזישע שריפט, פארפשוטערטע כינעזישע שריפט און פארפשוטערטע יאפאנישע שריפט** |  | טראדיציאנעלע כינעזיש | פארפשוטערטע כינעזיש | יאפאניש | באדייט |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| פארפשוטערט אין יאדערלאנד כינע, נישט אין יאפאן | 電 | 电 | 電 | עלעקטריע |
| 買 | 买 | 買 | קויפֿן |
| 開 | 开 | 開 | אפֿן |
| 東 | 东 | 東 | מזרח |
| 車 | 车 | 車 | אויטא, פֿארמיטל |
| 紅 | 红 | 紅 | רויט (אויף יאפאניש: פאמס) |
| 馬 | 马 | 馬 | פֿערד |
| 無 | 无 | 無 | גארנישט |
| 鳥 | 鸟 | 鳥 | פֿויגל |
| 熱 | 热 | 熱 | הייס |
| 時 | 时 | 時 | צײַט |
| 語 | 语 | 語 | שפראך |
| פארפשוטערט אין יאפאן, נישט אין יאדערלאנד כינע | 假 | 假 | 仮 | פראוויזאריש |
| 罐 | 罐 | 缶 | פושקע |
| 佛 | 佛 | 仏 | בודהא |
| 惠 | 惠 | 恵 | טובה |
| 德 | 德 | 徳 | מאראל, צדקות |
| 拜 | 拜 | 拝 | בעטן צו, דינען |

רוב ווערטער אין כינעזיש שרייבט מען מיט צוויי כאראקטערס.
# שרייבן

**שרײַבן** איז די קונסט אראפצולייגן ווערטער, סימבאלן, נומערן, אותיות און זאצן, דורך די פינגער צי דורך א פען אויפן פאפיר אדער קלאוויאטור טייפן אויף א קאמפיוטער, וואס מ'וויל קאמוניקירן נישט דורכן מויל.

וויבאלד שרייבן איז אנדערש ווי רעדן, וואס מ'קען נישט נוצן דערביי די הענט, פנים, און ניגון צו מסביר זיין וואס די ווערטער באדייטן, ברויך מען זיך האלטן גאר שטרענג צו כללים, כדי די ווערטער, טינט, פינגערקלאפעריי זאלן נישט זיין להבל ולריק.

דער וואס שרייבט ביכער הייסט א שרייבער.
# שריפט

א **שריפֿט** איז א סיסטעם פון סימבאלן וואס מען שרייבט צו רעפרעזענטירן א שפראך. די סימבאלן קענען זיין בילדער אדער אותיות. עס זענען פאראן פארשידענע שריפט סיסטעמען. אויך זענען פאראן שריפטן פאר געוויסע צוועקן, ווי למשל ברייל פאר בלינדע מענטשן.

נישט יעדע שפראך האט א באזונדערן שריפט. למשל, העברעיש און יידיש ביידע ווערן געשריבן מיט אלף בית. ענגליש, דייטש, שפאניש און נאך א סך שפראכן שרייבט מען מיטן לאטיינישן אלפאבעט.

אוראלט עגיפטיש פלעג מען שרייבן מיט היעראגליפן, וואס זענען בילדער. היינט ניצט מען דאס מער נישט.

אין אן אלפאבעטישער שריפט באדײַט יעדער אות א פאנעם, אדער א קאנסאנאנט אדער א וואקאל. טייל שריפטן, ווי העברעיש און אראביש, האבן נישט קיין אותיות פאר וואקאלן.

די מעטאד און סינטאקס פון צאמשטעלן די סימבאלן צו שאפן ווערטער רופט מען ארטאגראפיע.

דער ערשטער אלפאבעט פון קאנסאנאנטן איז דער אלף בית פון כתב עברי צו שרייבן לשון קודש.
# מיידזשי רעסטאראציע

דער מיידזשי קייסער גייט אריבער פון קיאטא קיין טאקיא
די **מיידזשי רעסטאַראציע** (יאפאניש: 明治維新) איז געווען א סעריע פון געשעענישן און פראצעסן אין דער היסטאריע פון יאפאן, וואס האבן פאסירט אין און נאך 1868, וואס זייער ציל איז געווען צוריקצוקערן די הערשאפט איבערן לאנד צום יאפאנישן קייסער. די רעסטאראציע האט גורם געווען ברייטע ענדערונגען אין דעם פאליטיק פון יאפאן און אין דער סאציאלער סטרוקטור פונעם לאנד, וואס האט אנגעוויזן דעם סוף פון דער עדא תקופה און דעם אנהייב פון דער מיידזשי תקופה.

## היסטארישער הינטערגרונט

זייט דעם אנהייב פונעם 17טן יארהונדערט האט יאפאן אנגענומען א פאליטיק פון איזאלאציע פון דער וועלט, וואס האט באקומען דעם נאמען "סאַקאקו" (לאנד אין קייטן). פרעמדע בירגער זענען נישט געווען דערלויבט אריינקומען אין יאפאן, אחוץ האלענדישע סוחרים, וואס זענען באגרענעצט גאווארן צום קינסטלעכן אינזל דעזשימא לעבן נאגאסאקי. דאך, אינעם 19טן יארהונדערט האבן אנגעהויבן די מערבדיקע גרויסמאכטן צו אינטרעסירן זיך מער און מער אין יאפאן, און שיפן פון די רוסלענדישע, אמעריקאנישע און בריטישע אימפעריעס האבן אנגעהויבן באזוכן די יאפאנישע פארטן.

## ווירקונגען

די מיידזשי רעסטאראציע האט פארגיכערט די אינדוסטריאליזאציע פון יאפאן, ביז אין 1905 איז יאפאן געווארן א מיליטערישע מאכט.

## וועבלינקען

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 מיידזשי רעסטאראציע
# ליטעראט

ליטעראט
**ליטעראט** איז איינער וואס איז געלערנט צו שרייבן און ליינען די שפראך וואס ער רעדט. און קורצן ער איז אויפגעבויט אין ליטעראטור.

אויב איינער וואס זיין מוטערשפראך איז יידיש, און קען אבער נישט שרייבן קיין יידיש, הייסט אן **אנאלפאבעט**, אויב ער שרייבט יא א גוטע אידיש, אבער נישט קיין גוטע ענגליש, הייסט ער נישט קיין אנאלפאבעט. נאר זיין מוטערשפראך, וואס ער רעדט, דארף ער קענען שרייבן, לויט די כללים.
# טעלעפאן

אן אלטער טעלעפאן פון יאר ה'תרנ"ו
א נייער דיגיטאלישער האנט טעלעפאן
א **טעלעפאן** (גריכיש: τῆλε טעלע = ווײַט + φονή פאָנע = קול) איז א קאמוניקאציע מיטל צו רעדן מיט אנדערע דורך עלעקטאראנישע סיגנאלן פון ווייטע שטרעקעס.

אין יאר ה'תרל"ו (1876) איז פארשריבן געווארן דאס טעלעפאן אלס א פאטענט דורך אלעקסאנדער גרעהעם בעל וואס דערנאך איז געגרינדעט געווארן די געזעלשאפט פון טעלאפאנען מיטן נאמען "בעל". ווען אלעקסאנדער איז געשטארבן האט מען אפגעאקט אלע טעלעפאנען אויף א פאר מינוטן כדי צו אים אפגעבן כבוד.

די ערשטע ליניע פון טעלעפאן נעצווערק איז געווען צווישן ניו יארק מיט שיקאגא, און דערנאך האט זיך דאס צעשפרייט אין גאנץ USA און אייראפע.

## טעלעפאן אינדוסטרי אין אמעריקע

טעלעפאן סערוויס אין אמעריקע איז אלע יארן געווען אונטער דעם מאנאפאל פון די לאנג יעריגע פירמע עי-טי-ענד-טי וועלכע האט געהאט רוב טעלעפאן סערוויס פון לאנד. אין 984' איז דער מאנאפאל אויפגעבראכן געווארן אין געריכט נאך א לאנג יעריגע קאמף און די פירמע איז צעבראכן געווארן צו עטליכע טיילן און פיל נייע פירמעס האבן זיך דעמאלט געגרינדעט. אין 996' האט די רעגירונג נאך מער געעפענט די מארקעט פאר טעלעקאמיוניקאציעס און ערלויבט די טעלעפאן פירמעס צו גיין אין דירעקטע קאנקורענט איינע קעגן די אנדערע און זינט דעמאלט זענען פאראן הונדערטער קליינע און גרויסע פירמעס פון אלע סארטן וועלכע קומען און גייען יעדן טאג.

מיט'ן אויפלעזן דעם מעכטיגן מאנאפאל (פון די גרעסטע אין אמעריקע'ס היסטאריע) האט זיך אנגעהויבן אן ערנסטע קאנקורענט און פרייזן זענען דראסטיש געפאלן, ספעציעל פאר לאנג דיסטענס וועלכע איז ביז דעמאלט געווען א טייערע זאך. היינט צו טאג זענען פאראן איבער 1,200 עקזיסטירנדיגע לאנג דיסטענס קעריערס אז יעדער אין סיי וועלכע ארט אין לאנד ווייסט צו זאגן כאטש פון עטליכע פירמעס. די גרעסטע פירמעס זענען היינט: עי-טי-ענד-טי, ספרינט, עם-סי-איי און ווערייזן. עס איז נישט פאראן קיין שום חילוק אין די קוואליטעט פון די טעלעפאן קאלס צווישן איין פירמע און די אנדערע ווייל אלע נוצן די זעלבע פייבער אפטיק קעיבלס וועלכע באלאנגט פאר עי-טי-ענד-טי. אבער אין סערוויס איז שוין אן אנדערע וועלט און יעדע האט זיך אירע מעלות און חסרונות.

די קליינע פירמעס פארמאגן נישט קיין שום טעלעפאן סערוויס נאר זענען ריסעלערס וועלכע קויפ'ן טעלעפאן סערוויס פאר ביליג און פארקויפן דאס ווייטער פאר אביסל טייערער און פון דעם מאכן זיי א פראפיט. דאס ארבעט נישט אנדערש ווי יעדע אנדערע ריסעלער ווען זיי קויפן גרויסע בלאקס פון לאנג דיסטענס פאר בעסערע פרייזן און פארקויפן דאס ווייטער פאר זייערע קאסטומערס גענוי ווי איינער זאל קויפן אסאך האלץ און דאס ווייטער פארקויפן.

## זעט אויך

סעלפאן