Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# טויט

גאָרטן פון טויט (*Kuoleman puutarha*) דורך הוגאָ סימברג (1890)
**טויט** איז די פערמאנענטע טערמינאציע פון ביאלאגישע פונקציעס וואס דעפֿינירן לעבעדיגע ארגאניזמען. דאס באטיטלט סיי דאס אקטועלע געשעעניש פון *שטארבן* און סיי דאס נאכאנאנדיגע מציאות פון *טויט* נאכן פארענדיגן דאס *לעבן*.

## אידישקייט

### נפטר

א טויטער ייד ווערט אנגערופן א **נפטר**. דעריבער רופֿט מען א טויטן ייד א "נפטר" ווייל ווען ער לעבט איז ער מחוייב צו טון מצוות אבער נאכן טויט ווערט ער *פטור*.

### ברוך דיין האמת

**ברוך דיין האמת** איז דער אידישער אויסדרוק נאכ'ן הערן א שלעכטע בשורה

ביי אידן מאכט מען אויף יעדער זאך א ברכה, וואס באדייט צו דאנקען און לויבן גאט.

און וויבאלד חז"ל זאגן "חייב אדם לברך על הרעה כשם שמברך על הטובה", מען דארף בענטשן גאט אויף שלעכטס פונקט ווי מען בענטשט אים אויף גוטס, דעריבער איז דער ספאנטאנער ענטפער ביים הערן פון עמיצן אז עס האט פאסירט א שלעכטע נייעס:
**ברוך דיין האמת**!

## קולטור

### פאלקס ווערטער

עס איז דא א פאלקסווארט *ווי אויף א טויטן באנקעס* - ווייל באנקעס איז א מין סארט רפואה דורך ווארעמע ליידיקע גלעזער וואס האבן אויסגעציט דאס בלוט ("כוסות רוח" ענלעך צו מקיז דם ביי רז"ל) וואס פלעגט געניצט ווערן אויף א קראנקען מענטש ארויס צי נאגן בלוט וואס איז געווען אנגענומען אלס א רפואה. פארשטייט זיך אז אויף א טויטן האט עס נישט געהאלפן ווייל ער איז דאך שוין טויט פון דעם קומט דער אויסדריק "ס'וועט העלפֿן ווי אויף א טויטן באנקעס"

## זעט אויך

* מוח טויט

## וועבלינקען

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 טויט
# איידלשטיין

א קייטל פון פארשידענע איידלשטיינער, פון גרויס צו קליין: ים אבזאץ, לאפיז לאזולי, מאלאקיט, יאד, גארנעט, סערפענטין 2, גארנעט 2, יאספער 2, פיעטערשטיין 2, ראדאקראניט 2, קאלירטע יאספער 2, אבסידיען 2, שווארצער אגאט 2,
אן **איידלשטיין** איז א מינעראל וואס מען ניצט צו מאכן צירונג, עס איז פאראן גאר טייערע איידלשטיינער ווי דיאמאנט רובין און סמאראגד, און האלב טייערע שטיינער ווי אמעטיסט אניקל און טורקיז.

## איידלשטיינער

* אבסידיען
* אכאט
* אמעטיסט
* אקוואמארין
* בורשטין
* בעריל
* אניקל
* גארנעט
* דיאמאנט
* העמאטיט
* טאפאז
* טורמאלין
* טורקיז
* טיגער-אויג
* יאספער
* כריסאקאל
* לאפיז לאזולי
* סאפיר
* סמאראגד
* סערפענטין
* פיעטערשטיין
* פיריט
* פערל
* פערלמוטער
* קארניאל
* קווארץ
* ראדאקראניט
* רובין

## וועבלינקען

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 איידלשטיין
# אייזן עפאכע

די **אײַזן עפּאָכע** איז די דריטע עפאכע פון דער דריי-פאכיגער סיסטעם פון פרעהיסטארישע עפאכעס. די ערשטע צוויי זענען די שטיין עפאכע און די בראנדז עפאכע. אין דער אייזן עפאכע האבן זיך מענטשן אויסגעלערנט וויאזוי זיך צו באנוצן מיט מעטאלן, בעיקר אייזן וויאזוי צו מאכן דערפון געווער און געצייג.

עס איז נישט דא קיין געוויסע צייט ווען די עפאכע האט זיך אנגעהויבן אדער געענדיגט, נאר אין יעדער ראיאן איז עס געווען אנדערש. ווען אין געוויסע פלעצער איז מען שוין געווען פארגעשריטן, איז מען אין אנדער פלעצער נאך געווען צוריקגעשטאנען. עס איז אויך נישט דא קיין געשריבענע רעקארדס פון די עפאכע, ווייל מען האט דאן נאכנישט געוויסט וויאזוי צו שרייבן. אלעס וואס מען ווייסט וועגן די עפאכע, ווייסט מען נאר פון ארכעאלאגיע. די אייזן עפאכע ענדיקט זיך ווען מען האט אנגעהויבן שרייבן רעקארדס פון די געשענישען. די תקופה נאך דער אייזן עפאכע ווערט אנגערופן אוראלטע היסטאריע.
# גרעגאריאנישער קאלענדאר

|  |
| --- |
| 2026 אין פֿארשידענע קאלענדארן |
| גרעגאריאנישער קאלענדאר | 2026 *MMXXVI* |
| יידישער לוח | ה'תשפ"ו - ה'תשפ"ז |
| כינעזישער קאלענדאר | 4722 – 4723 乙巳 – 丙午 4723 איז דאס יאר פֿונעם פֿערד |
| עטיאפישער קאלענדאר | 2018 – 2019 |
| פערסישער קאלענדאר | 1404 – 1405 |
| איסלאמישער קאלענדאר | 1447 – 1448 |

דער **גרעגאריאנישער קאלענדער** איז דער לוח וואס איז נוהג אין רוב לענדער פון דער וועלט; ער גייט לויט די גוישע מאנאטן און נישט לויט די יידישע.

ער איז די מערסטע באניצטע לוח סיסטעם היינט צוטאגס אויף דער וועלט.

ער איז א מאדיפאקאציע צום פריערדיגען יוליאנישן קאלענדאר, כדלהלן:

יעדע יאר וואס איז טיילעוודיק מיט 4 איז אן עיבור יאר, אחוץ יארן וואס זענען טיילעוודיק מיט 100; די יארהונדערטער וואס זענען טיילעוודיק מיט 400 זענען אבער יא עיבור יארן. למשל, דאס יאר 1900 איז נישט קיין עיבור יאר; דאס יאר 2000 איז יא אן עיבור יאר;.
ער הייסט נאכן פויבסט גרעגאריוס דער דרייצענטער, וואס האט באשטימט אז מען זאל דאס נוצן.

די יארן דערין זענען אויסגעשטעלט זייט די געבורט פון יעזוס.

מען האט פארבייט די צייכענונג AD (לאטיין: Anno Domini) מיט CE (ענגליש: Common Era) און BC מיט BCE.

רעליגיעזע יידן אפט רופן עס "מספרם" אדער "מניינם" ("זייער צאל").

## זעט אויך

* 30סטן פעברואר
# דרום אויסטראליע

הערב פון דרום אויסטראליע
דרום אויסטראליע אין אויסטראליע
**דרום אויסטראליע** איז א שטאַט אין דרום־צענטראל אויסטראליע, וואס באדעקט א שטח פון 983,482 קוואדראט ק"מ, און איז דער פערט גרעסטער פון די שטאטן און טעריטאריעס פון אויסטראליע. אין 2006 האבן געוואוינט אין דרום אויסטראליע 1,554,397 איינוואוינער.

די הויפטשטאט איז אדעלייד.

דער שטאט איז געגרינדעט געווארן דעם 28סטן דעצעמבער 1836 ווי א פרייער פראווינץ דורכן גובערנאטאר דזשאן הינדמארש.

## וועבלינקען

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 דרום אויסטראליע
# שטוביקונג

**שטוביקונג** איז אן ענדערונג וואס פאסירט ביי ווילדע בעלי חיים און פלאנצן, ווען מענטשן האלטן זיי פאר א לענגערער צײַט.

ווען מענטשן נעמן ווילדע בעלי חיים און פלאנצן און האלטן זיי און האדעווען זיי, אין דער לויף פון דער צייט קענען זיך די בעלי חיים און פלאנצן ענדערן זיך. די בעלי חיים און פלאנצן ווערן אפהענגיק אין די מענטשן וואס האלטן זיי, און מעגלעך קענען זיי ענדערן זיך אין וועגן וואס טויגן פאר מענטשנהייט. די ענדערונג, וואס מען רופט שטוביקונג, פאסירט ווען מענטשן קלויבן אויס וועלכע בעלי חיים זאלן זיך פלאדזשען צו שאפן דעם נעקסטן דור. ביאלאגן רופן דעם פראצעס געקינצלטער אפקלייב.

די ערשטע שטוביקונג האט פאסירט ווען מ'האט אנגעהויבן לאנדווירטשאפט. צוערשט האבן מענטשן געשטוביקט הינט]. נאכן אנהייב פון לאנדווירטשאפט, האבן מענטשן געשטוביקט שא, און ציגו, און שפעטער פיך און חזירים.

געשטוביקט פלאנצן זענען גערעטענישן און צירפלאנצן. מענטשן ניצן געשטוביקטע בעלי חיים פאר עסן, באקליידונג און צו ארבעטן. אויך טוט מען האלטן געשטוביקטע בעלי חיים ווי גלעטלינגען.

## געשטוביקטע בעלי חיים

פיך אין אוראלט עגיפטן

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 שטוביקונג
# ליקוי לבנה

ליקוי לבנה (2011)
א **ליקוי לבנה** פאסירט ווען די לבנה גייט הינטער דער ערד אַזוי אַז די ערד פארשטעלט די שטראלן פון דער זון פון אנקומען צו דער לבנה. דעם קענען געשען נאָר ווען די זון, ערד, און לבנה זענען אַליינד פּונקט, אָדער זייער ענג אַזוי, מיט דער ערד אין דעם מיטל. בכן, אַ ליקוי לבנה קענען נאָר פּאַסירן די נאַכט פון אַ גאנצער לבנה. דער טיפּ און לענג פון אַן ליקוי אָפענגען אויף די לבנה ס פּלאַץ קאָרעוו צו זייַן אָרבאַטאַל נאָודז. די מערסט פריש גאַנץ ליקוי לבנה פארגעקומען אום 15טן יוני 2011; עס איז געווען אַ הויפט ליקוי, קענטיק איבער אייראָפּע און דרום אַמעריקע נאָך זונ-ונטערגאַנג, איבער אפריקע און רובֿ פון אזיע, און אויסטראליע איידער זונופגאַנג. עס דויערט 100 מינוט.

ניט ענלעך אַ ליקוי חמה, וואָס קענען נאָר זיין וויוד פון אַ זיכער לעפיערעך קליין געגנט פון דער וועלט, אַ ליקוי לבנה זאל זיין וויוד פון ערגעץ אויף דער נאַכט זייַט פון די ערד. אַ ליקוי לבנה דויערט אַ פאר שעה, קעגן אַ גאַנצע ליקוי חמה דויערט בלויז עטלעכע מינוט בייַ קיין געגעבן אָרט, רעכט צו דער קלענערער נומער פון די לבנה ס שאָטן.

## זען אויך

* ליקוי חמה
# יו.עס. מארין קארפס

די אמעריקאנער **מארינען** זענען איינע פון די 5 אפטיילונגען פון די אמעריקאנער מיליטער, סאלדאטן: 180,000 אקטיוו, און 40,000 רעזערוו, זי דארף צושטעלן פרייע און שנעלע רעאקציע איבער די וועלט און איבער די וואסערן
זי דארף באשיצען די נעווי באזעס איבער די וועלט און צושטעלן זיכערע טעריטאריע ווי נויטיג צו דורך פערוטרופערס צו באשיצען די לאנדן אהנגרייטן לאנד פאר א קריג
# קאלאראדא

פֿאָן פון קאלאראדא
**קאלאראדא** (ענגליש: *Colorado*) איז דער 38טער שטאט פון די 50 שטאטן. איר הויפטשטאט איז דענווער. זי איז פלאצירט אין הארץ פון די פאראייניגטע שטאטן אין געגנט פון די ראקי בערג.

די באפעלקערונג פונעם שטאַט לויטן 2020 צענזוס איז 5,773,714

קאלאראדא איז באקאנט מיט איר בערגיגער פאנאראמע. אירע הויכע בערג שפיצן וועלכע זענען אינעם ווינטער פולקאם איבערגעדעקט מיט שניי, ציען צו זיך פיל טוריזם. אמעריקאנער באטיטלען קאלאראדא אלס "די קליינע שווייץ".

| זען • רעדן • ענדערן  די פאראייניגטע שטאטן פון אמעריקע   |
| --- |
| אהאיא • אייאווע • איידעהא • אילינוי • אינדיאנע • אלאבאמא • אלאסקע • אקלעהאמע • אריזאנע • ארעגאן • ארקענסא • דזשארדזשיע • דעלעווער • דרום דעקאטע • דרום קאראליינע • האוואי • וואשינגטאן • וויאמינג • ווירדזשיניע • וועסט ווירדזשיניע • וויסקאנסין • ווערמאנט • טענעסי • טעקסאס • יוטא • לואיזיאנא • מאנטענע • מאסאטשוסעטס • מישיגן • מינעסאטע • מיסיסיפי • מיזורי • מעין • מערילאנד • ניו העמפשער • ניו זשערסי • ניו יארק • ניו מעקסיקא • נעבראסקא • נעוואדא • פלארידע • פענסילוועניע • צפון דעקאטע • צפון קאראליינע • קאלאראדא • קאליפארניע • קאנעטיקעט • קענזעס • קענטאקי • ראוד איילענד |
# מאזאמביק

|  |
| --- |
| **רעפובליק פון מאזאַמביק *República de Moçambique |
|

|  |  |
| --- | --- |
| פאן  |  |
| פֿאָן
 | הערב
 |

 |
| נאַציאָנאַלע זינגליד: |
| אָרט פֿון  |
| **קאָנטינענט** | אפריקע |
| **אָפֿיציעלע שפּראַך** | פארטוגעזיש |
| **הויפּטשטאָט** | מאפוטא  |
| **רעגירונג** | רעפובליק |
| **פּרעזידענטפּרעמיער מיניסטער** | ארמאנדא גועבוזא איירעס אלי |
| **גרינדונג דאַטום** | 1975 |
| **פלאַך מאָסוועלט גראַדונג פלאַךפּראָצענט וואַסער** | 801,590 קוואַדראַט ק"מ 35 2.2 |
| **באַפֿעלקערונג** - **צאָל** - **וועלט גראַדונג** - **ענגקײט** |  22,894,000 54 28.7 מענטשן פאַר אַ ק"מ |
| **פּראָדוקט ווערדע** | $19.762 ביליאן (0ט)  |
| **וואַלוטע** |  |
| **צײַט זאָנע** | צענטראלע אפריקאנער צייט |
| **אינטערנעט דאָמען** | mz. |
| **טעלעפֿאָן קאָד** | 258+ |

**מאזאמביק** (פארטוגעזיש:  *Moçambique*), אפיציעל די **רעפובליק פון מאזאמביק**, איז א לאנד אין דרום־מזרח אפריקע. צו מזרח האט עס א בארטן ביים אינדישן אקעאן, און עס גרענעצט טאנזאניע צו צפון, מאלאווי און זאמביע צו צפון־מערב, זימבאבווע צו מערב, און סוואזילאנד און דרום אפריקע צו דרום־מערב. די הויפטשטאט און גרעסטע שטאט איז מאפוטא.
די אפיציעלע שפראך פון מאזאמביק איז פארטוגעזיש. דעם 25סטן יוני 1975 האט מאזאמביק פראקלאמירט זיין אומאפהענגיקייט פון פארטוגאל.

## קולטור

### עסן

אין די 500 יאר ווען די פארטוגעזער האבן געהערשט איבער מאזאמביק, האבן זיין אריינגעברענגט פארשידענע געראטן ווי מאניאק און קאשו ניס.
# רבקה

רבקה|
קבורה ארט |
מערת המכפלה  |
|
בן/בת זוג |
יצחק אבינו  |
|   |

**רבקה אמנו** איז געווען א טאכטער פון בתואל הארמי און דבורה‏ און א שוועסטער פון לבן הארמי, און די ווייב פון יצחק אבינו.

## רעפערענצן
# ט"ו בשבט

ראזשינקעס
**יום ט"ו בשבט** אדער **חמשה עשר בשבט** איז דער **ראש השנה לאילנות**, איינע פון די פיר ראש השנה'ס וואס זענען דערמאנט אין מסכת ראש השנה. היינטיגע צייטן איז דער טאג א שטיקל יו"ט.

## מקור

אַזוי ווי עס שטייט אין משניות:

”ארבעה ראשי שנים הם: באחד בניסן ראש השנה למלכים ולרגלים; באחד באלול ראש השנה למעשר בהמה; באחד בתשרי ראש השנה לשנים לשמיטין וליובלות לנטיעה ולירקות; באחד בשבט ראש השנה לאילן, כדברי בית שמאי, בית הלל אומרים - בחמישה עשר בו.” (ראש השנה א א)

דאס הייסט אז, לויט בית הלל, די פירות וואס הייבן אן צו וואקסן נאך ט"ו בשבט ווערן גע'מעשר'ט באזונדער פון די פאריאריגע פירות. אויך רעכנט מען פון דעם טאג די יארן פון ערלה און נטע רבעי.

## מנהגים

ט"ו בשבט פירט מען זיך צו עסן זיסע טרוקענע פרוכטן פון די אויסדערוועלטע פרוכטן אין ארץ ישראל, ניסלעך מיט מאַנדלען. אין אייראפע איז נישט געווען מעגלעך צו באקומען פירות פון ארץ ישראל אינמיטן ווינטער, פלעג מען עסן באקסערן וואס איז יא געווען בנמצא.

## פירות שנשתבחה בהם ארץ ישראל

* מילגרוים (רימון)
* וויינטרויבן

* פייג
* איילבירטן

## דאווענען

אזוי ווי חמשה עשר בשבט ווערט גערעכנט אלס א שטיקל יו"ט זאגט מען נישט קיין תחנון ביים דאווענען. אין רוב קהילות זאגט מען אויך נישט קיין תחנון צו מנחה דעם פריערדיגן טאג.

## וועבלינקען

* שיינע ווידיאס איבער ט"ו בשבט ט"ו בשבט אין דעם סייט הרועה הנאמן

|  |
| --- |
| **ייִדישע צײַטן און ימים טובים** |
|
שבת | ראש השנה | צום גדליה | יום כיפור | סוכות | הושענא רבא | שמיני עצרת - שמחת תורה | חנוכה
עשרה בטבת | ט"ו בשבט | תענית אסתר | פורים | פסח | ספירת העומר | פסח שני | ל"ג בעומר
שבועות | שבעה עשר בתמוז | ימי בין המצרים | תשעה באב | חמשה עשר באב
ראש חודש | חול המועד | תענית |
# השכלה

פארשידענע משכילים.
**השכלה** איז געווען א יידישע באוועגונג אין אייראפע סוף דעם 18טן יארהונדערט אין דער נייע עפאכע. זיי האבן געהאלטן אז מען דארף זיך אויפקלערן מיט דער גוישער סביבה כדי צו קענען זייערע חכמות און איינעמען זייערע וועלטלעכע ידיעות און צו זיין אויסגעמישט מיט די גוים. די השכלה באוועגונג איז געווען פאראלעל צו דער אויפקלערונג אין דער אלגעמיינער אייראפעישער געזעלשאפט.

טייל משכילים האבן זיך בעיקר פארלייגט אויף די לערנונגען פון דקדוק און תנ"ך. און דערפאר הערשט א שטארקער אומוויסנדיגקייט אין די ענינים ביי די חסידישע יידן.

דער סאמער ערשטער משכיל ווערט גערעכנט משה מענדלסאן, וואס ער האט איבערגעטייטשט די תורה קעגן די דעת פון געוויסע גדולי ישראל. לויט טייל, האבן זיינע קינדער און איינקלעך זיך גע'שמד'ט פארן נישט פאלגן די גדולי ישראל שבימיו. זיין איבערטייטש ווערט גערופן "ביאור". און ס'איז באקאנט אז דער חתם סופר האט געלאזט צוואה אז בספרי רמ"ד אל תשלחו יד, און ווי אנדערע צדיקים האבן שטארק מקפיד געווען דאס צו פארניכטן כאטש אויבנאויף איז דארט נישט געשטאנען קיין אפענע זאכן קעגן יידישקייט.

משה מענדלסאן (אדער משה דעסויער [אין קורצן רמ"ד] ווי מען האט אים גערופן) זעלבסט איז אפיציעל געווען א שומר תורה ומצוות, אבער זיינע נאכפאלגער די משכילים זענען געגאנגען א טריט ווייטער. זעהענדיג ווי דאס אידיש פאלק ליידט אסאך אין גלות ביי די גוים, האבן זיי געהאלטן אז אויב מען וועט זיך אויסמישן מיטן גוי, און זיין אזוי ווי אים, וועט זיי דער גוי נישט האסן, און עס וועט זיך אויפהערן דער אנטיסעמיטיזים.

אזעלכע האלטן אז דאס האט זיך ארויסגעוויזן אלס א גרויסער גרייז. ווען דוקא פון דייטשלאנד איז ארויסגעקומען דער גרעסטער אנטיסעמיטיזים וואס איז נאר אמאל געווען. און זאגאר משומדים און האלבע גויים האט מען אויך נישט פארשוינט. ווייל הלכה היא בידוע שעשיו שונא ליעקב, און ווען מען פראבירט זיך צו דערנענטערן צו אים שטויסט ער נאך מער אפ.

אין שנת ה'תרו איז געווען א גרויסע אסיפה אין דייטשלאנד ווו די גערמאנישע משכילים האבן מתיר געווען אז מען מעג חתונה האבן מיט גוים, אזעלכע האלטן אז דאס האט שפעטער געפירט צו א שוידערליכע התבוללות, אט די משכילים זענען געווען דער וועג ווייזער פאר די רעפארמער און קאנסערוואטיווע. און דערפאר איז היינט אזוי גרויס די ראטע ביי די רעפאמער וואס זיי האבן חתונה מיט גוים.

א **משכיל** איז טייטש אן אויפגעקלערטער געלערנטער מענטש.

ווען די וועלט איז געווארן אויפגעקלערט האבן זיך אסאך יידן מיטגעכאפט און זענען אויך געווארן אויפגעקלערט, און אנגעהויבן טראכטן ווי אלע פעלקער'ס געדאנקען גאנג.

פון דעמאלטס אן רופט מען אן ביי די פרומע יודן, א מענטש וואס איז אויפגעקלערט און ער גייט נישט מיטן שפאן ווי די פרומע עהרליכע, ער איז א משכיל, אן אויפגעקלערטער.

## באקאנטע משכילים

* דוד פריזנהויזן (תקט״ז–תקפ״ח), דיין אין אונגארן, משכיל און מאטעמאטיקער

## זעט אויך

* אויפקלערונג
* אלעקסאנדער צעדערבוים

## רעפערענצן
# ישראל נאציאנאלע ביבליאטעק

די ישראל נאציאנאלע ביבליאטעק
די **ישראל נאציאנאלע ביבליאטעק** איז א ביבליאטעק זינט ה'תרנ"ב (1892) וואס איז פלאצירט אין דער קאמפוס פון דעם העברעאישן אוניווערסיטעט אין ירושלים, און אנטהאלט העכער פון פינף מיליאן בענדער. פֿון זײ אַרום 150 אינקונאַבולען און 90% פֿון אַלע ביכער װאָס זײַנען געשריבן אױף ײִדיש פֿון דער גאַנצער װעלט.

אין דער ביבליאטעק איז פאראן אלע פארשריבענע אינפארמאציע וואס איז דערשינען אין ישראל. לויטן געזעץ אין ישראל, מוז יעדער פארלאגער פון ביכער, צייטונגען, טייפן, דיסקן, פארשונגען אד"ג שיקן צוויי קאפיס צום נאציאנאלער ביבליאטעק.

די הויפט צוועקן פון דער נאציאנאלער ביבליאטעק זיינען:

* אפהיטן יעדע ווערק וואס איז דערשינען אין ישראל אויף אלערליי שפראכן.
* אפהיטן יעדע ווערק וואס פארטוט זיך מיט די יידן און מיט ארץ/מדינת ישראל.
* אפהיטן אויף אלערליי ווערקן וואס זיינען געשריבן מיט יידישע בוכשטאבן.

## גאַלעריע

*
*

## װעבלינקען

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 ישראל נאציאנאלע ביבליאטעק נאציאנאלער ביבליאטעק וועבזייט (ארכיווירט 29.01.2022 ביי דער Wayback Machine)

* קטלוג הספרייה הלאומית - מרחב
* עמותת הקוראים של הספרייה הלאומית (ארכיווירט 29.05.2020 ביי דער Wayback Machine)
* תוכנית האב להתחדשות 2016-2010 של הספרייה הלאומית
* אתר התחדשות הספרייה (ארכיווירט 21.12.2012 ביי דער Wayback Machine)
* חוק הספרים (חובת מסירה וציון הפרטים) התשס"א-2000 (ארכיווירט 11.06.2013 ביי דער Wayback Machine)
* גיש עמית, מצבה משונה: איסוף הספריות הפלסטיניות ממערב ירושלים במלחמת 1948 וגלגוליהן בבית הספרים הלאומי והאוניברסיטאי, **תיאוריה וביקורת** 35, 2009, עמ' 36-11
* סימה זלצברג, האוצר הלאומי נפתח, **ארץ אחרת** 61, אפריל-מאי 2011, עמ' 11-10
* איציק שוויקי (מנהל מחוז ירושלים במועצה לשימור אתרים), ספריית "בני ברית" (ארכיווירט 11.10.2023 ביי דער Wayback Machine), המועצה לשימור אתרים.

**ארכיונים ואוספים ארכיון אלברט איינשטיין בספריה הלאומית
* אוסף מודעות, כרוזים ופשקווילים (ארכיווירט 18.12.2012 ביי Archive.today) באתר הספרייה הלאומית
* עתונות יהודית היסטורית, מפעל התיעוד - יהודי ארצות האסלאם באוניברסיטת תל אביב, הספרייה הלאומית - הספרייה הדיגיטלית וספריית "כל ישראל חברים" בפריז
* זאב גריס, אוסף הספרים הנדירים בספריית גרשם שלום, עלון איגוד ספרני יהדות, גיליון ה, 2011
# באקו

**באַקו** איז די הױפּטשטאָט פֿון אַזערבײַדזשאַן; ער ליגט אויף דער מערב זייט פונעם קאספישן ים אויף דער האלב-אינדזל אבשעראָן. 2,045,815 פּערזאָנען ווױנען אין באַקו (2011).

## צווילינג שטעט

באקו האט די פאלגנדע צווילינג שטעט (לויטן יאר פון ווערן געצווילינגט):

| לאנד |  | שטאָט | דאטע |
| --- | --- | --- | --- |
|  סענעגאל |  | **דאקאר** | 1967 |
|  איטאַליע |  | **נאפאלי** | 1972 |
|  איראק |  | **באסרא** | 1972 |
|  באסניע און הערצעגאווינע |  | **סאראיעווא** | 1975 |
|  פאַראייניקטע שטאַטן |  | **היוסטן** | 1976 |
|  פראַנקרײך |  | **בארדא** | 1979 |
|  איראן |  | **טאבריז** | 1980 |
|  טערקיי |  | **איזמיר** | 1985 |
|  וויעטנאם |  | **וואונג טאו** | 1985 |
|  פאַראייניקטע שטאַטן |  | **האנאלולו** | 1998 |

## רעפערענצן

﻿ / ﻿
# קירילישע שריפט

די **קירילישע** אָדער **צירילישע שריפט** איז אן אלפאבעטישע שריפט סיסטעם וואס האט זיך אנטוויקלט אין דער ערשטער בולגארישער אימפעריע אין דעם 10טן יארהונדערט, ווען באריס דער ערשטער פון בולגאריע האט געוואלט אז די בולגארן זאלן האבן זייער אייגענע שריפט סיסטעם. זי איז דער יסוד פון די אלפאבעטן וואס מען ניצט אין פארשידענע שפראכן אין מזרח אייראפע און אזיע, ספעציעל די סלאווישע שפראכן און שפראכן פון פעלקער וואס זיינען אדער זיינען געווען אונטער דער השפעה פון רוסלאנד.

קיריליש שטאמט פונעם גריכישן אלפאבעט, מיט צוגעלייגטע קאנסאנאנטן פאר קלאנגען נישט געטראפן אין גריכיש. אזוי, למשל, צוויי בוכשטאבן צו באצייכענען די t͡s און ʃ קלאנגען זענען געקומען דירעקט פון לשון קודש: Ц (פון צ) און Ш (פון ש).

זינט בולגאריע איז געווארן א מיטגליד אינעם אייראפעישן פארבאנד דעם 1טן יאנואר 2007, איז קיריליש געווארן די דריטע אפיציעלע שריפט פונעם אייראפעישן פארבאנד, נאך די לאטיינישער און גריכישער שריפטן.

קיריליש איז די סטאנדארטע שריפט פאר שרייבן די פאלגנדע שפראכן:

* **סלאווישע שפראכן**: אוקראיניש, בעלארוסיש, בולגאריש, מאקעדאניש, סערבא-קראאטיש (אין סערביע, באסניע און צוטייל אין מאנטענעגרא), רוסיניש און רוסיש.
* **נישט-סלאווישע שפראכן**: אבכאז, אסעטיש, מאנגאליש, קירגיז, טאטעריש און אנדערע.

## רעפערענצן
# הארטווארג

דער ארטיקל דיסקוטירט קאמפיוטער געצייג. טאמער זוכט איר הויז געצייג, זעט אייזנווארג.
**האַרטװאַרג** (Hardware) באדייט די אלע טיילן פון א קאמפיוטער וואס מען קען אנרירן, למשל קלאוויאטור און עקראן, און וואס ענדערן זיך נישט, אקעגן ווייכווארג, וואס מען זעט נישט און וואס קען ווערן גרינג געענדערט.

## הארטווארג פון א פערזענלעכן קאמפיוטער

### מוטערפלאטע

### עלעקטריע שפייזונג

### איינשפייכלערונג קאנטראל

### ווידעא ווייזן קאנטראל
# Windows 98

ווינדאוס 98 דעסקטאפ
**ווינדאוס 98** איז איז א גראפיקעל יוזער אינטערפעס (GUI) אפערירן סיסטעם וואס איז דערשינען געווארן 25 אין יוני 1998, ארויסגעגעבן דורך מייקראסאפט, עס ערזעצט ווינדאוס 95, און עס איז איינער פון 3 אפערעיטינג סיסטעם פון די ווינדאוס 9X פאמיליע, וואס איז געבויעט אויף דעם DOS אפערירן סיסטעם.

## איבערבליק

**ווינדאוס 98** פארמאגט פארשידענע פארבעסערינגען פון ווינדאוס 95, צווישען די נייע זאכן וואס איז שטארק פארבעסרט געווארן איז PLUG IN PLAY.
# סידי

**סידי** (ר"ת פון ענגליש **CD - Compact Disc**) איז א רעקארד-דיסק פארמאט וואס מען קען אויף איר היטן דיגיטאלישע אינפארמאציע ווי פון א קאמפיוטער אדער מוזיק. דאס פארבייט די אלט-מאדישע קאסעטעס און פאטיפאן פלאטעס.

## ווי אזוי ארבעט דאס

א סידי איז א דיסק - וואס מיינט א פלאכע רינדיגע זאך - וואס האט אויף זיך ארויף געשמירט א מאטריאל וואס שפיגלט צוריק ליכט, א לעיזער ליכט - וואס איז זייער פונקטליך - שיינט דערויף א לעיזער שטראל וואס שפיגעלט צוריק צו א אויג וואס ליינט די שטראל, אויב עס שיינט צוריק דאן מיינט דאס אז עפעס איז פארשריבן דארט, אויב נישט מיינט דאס אז גארנישט איז פארשריבן דארט. וויבאלד דיגיטאל אינפארמאציע איז געשריבן אין ביינערי וואס נוצט נאר צוויי סימבאלן קען מען אזוי פארשרייבן זייער אסאך אינפארמאציע.
# שעטלאנד

שעטלאנד
Sealtainn|  |
| www.shetland.gov.uk |

**שעטלאנד** איז אן ארכיפעלאג אין שאטלאנד, אוועק פון צפון-מזרח בארטן. די אינזלען זענען צפון-מזרח פון ארקני, 280 ק"מ פון די פארא אינזלען און זענען א חלק פונעם אפטייל צווישן דעם אטלאנטישן אקעאן צו מערב און דעם צפון ים צו מזרח. דער גאנצער שטח איז 1466 קוואדראט ק"מ. אדמיניסטראטיוו איז דער ראיאן איינער פון די 32 קאנסיל שטחים פון שאטלאנד.

דער גרעסטער אינזל, מיינלאנד, באדעקט א שטח פון 967 קוואדראט ק"מ, און איז דער דריטער גרעסטער שאטישער אינזל און דער פינפטער גרעסטער פון די בריטישע אינזלען.

## טראנספארט

שעטלאנד האט צוויי וויכטיקע פראם רוטעס:

לערוויק - אבערדין
לערוויק - קירקוואל