Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# דייטש

די דייטש ריידנדיקע וועלט
**דײַטש** אָדער **דײַטשיש** (*Deutsch - דויטש*) איז אַן אינדאָ־אייראָפּעאישע שפּראַך וואָס מען רעדט אין עטלעכע לענדער. דײַטש איז איינע פון די פּאָפּולערסטע שפּראַכן אין דער גאָרער וועלט. עס ווערט גערעדט ווי מוטערשפראך פון איבער הונדערט מיליאָן מענטשן.

דײַטש איז די פּרינציפּיעלע און אָפֿיציעלע שפּראַך פון דײַטשלאַנד, עסטרײַך און ליכטנשטיין און איינע פון די אָפֿיציעלע שפּראַכן אין דער שווײַץ און לוקסעמבורג. די שפּראַך איז זייער אַ כלערלייאיקע: ס׳איז דאָ אַ סך דיאַלעקטן. פונדעסטוועגן, ס׳איז אַ באַשטימטע נאָרמע, וואָס הייסט הויך־דײַטש, אָדער קאָרעקטער געזאָגט סטאַנדאַרט דײַטש. די נאָרמע ווערט באַניצט אין שולעס, אוניווערסיטעטן, פֿאַר אָפֿיציעלע דאָקומענטן, אין אַלע מלוכישע אינסטיטוציעס און אין מאַסן מעדיע און ליטעראַטור. דעם הויך־דײַטש לערנען אויסלענדער אַלס אַ פרעמדע שפּראַך בײַ שפּראַך קורסן. די דײַטש־שפּראַכיקע לייט רעדן הויך־דײַטש אָדער אַ דיאַלעקט אָדער ביידע. אין שטעט רעדן מענטשן בדרך־כלל הויך־דײַטשיש, צומאָל מיט קליינע לאָקאַלע וואַריאַציעס. לדוגמא, די נאָרמעס אין דײַטשלאַנד, עסטרײַך און דער שווײַץ צייכענען זיך אויס אין באַנוצונגען פֿון עטלעכע ווערטער און אויסדריקן.

די כלערלייאיקייט פֿון דײַטש שטאַמט פֿון לפי־ערך אַנומלטיקער פאָרמירונג פֿון דער נאָרמע. סטאַנדאַרט דײַטש איז אַ פּועל יוצא פֿון אַ טיילווײַז באַוואוסטזיניקער אַנטוויקלונג פֿון מיטל הויך דייטש און עטלעכע וואַריאַנטן פֿון דער דאָזיקער מיטל־עלטערישער שפּראַך זענען געווען די מקורות אויך פאַרן גערמאַנישן קאָמפּאָנענט פֿון דער יידישער שפּראַך.

עס ווערט געשאַצט אַז אַרום 71 מיליאָן דײַטשע איינוואוינערס רעדן דייטש אַלס זייער מאַמע לשון, וואָס איז איינע פֿון די גרעסטע ציפֿערן אין אַ מאָדערניזירטן לאַנד.

## אין אַנדערע לענדער

אויסער די גרענעצן פון דייטשלאַנד זענען פאַראַן אַרום 10 מיליאָן מענטשן וואָס רעדן דייטש איבער דער וועלט. עסטרייך האָט אַרום 7 מיליאָן דייטש רעדנדיקע, די שווייץ האָט 3.5 מיליאָן דייטשע רעדנדיקע און לוקסעמבורג אַרום 300,000. אויך אין צפון איטאַליע און אין די פראַנצויזישע ראַיאָנען פון עלזאַס און לאָטאַרינגיע געפינען זיך געמיינדעס וואו מען רעדט דייטש.

אין עטלעכע אַנדערע לענדער זיינען פאַראַן דייטש רעדנדיקע: אָפּשטאַמלינגען פון דייטשן וואָס האָבן זיך באַזעצט דערהויפּט אין די שטחים צו מזרח פון היינטיקן דייטשלאַנד, ווי אויך אין דער אַמאָליקער רוסישער אימפּעריע.

אין אַמעריקע איז פאַראַן אַ קליינע גרופּע דייטש־רעדנדיקע אין פענסילוועניע. די גרופּע ווערט אָנגערופן די פּענסילוועניע דויטש. זיי האָבן אימיגרירט פון דייטשלאַנד קיין אַמעריקע אינעם 18טן יאָרהונדערט און זיך באַזעצט אין דרום־מזרח פּענסילוועניע. אין קאַנאַדע איז פאַראַן אַרום 330,000 דייטש רעדנדיקע, אין בראַזיל אַרום אַ האַלב מיליאָן, און אין דער אַרגענטינע אַרום 250,000.

## וויקיפּעדיע

די דײַטשישע וויקיפּעדיע איז די פֿערט־גרעסטע וויקיפעדיע, און פאַרמאָגט הײַנט איבער צוויי מיליאָן אַרטיקלען.

|  |  |
| --- | --- |
| Wikipedia | **וויקיפּעדיע אויף דייטש** |

| זען • רעדן • ענדערןאפיציעלע שפראכן פונעם אייראפעישן פארבאנד   |
| --- |
| אונגעריש · איטאליעניש · איריש · בולגאריש · גריכיש · דייטש · דעניש · האלענדיש · טשעכיש · ליטוויש · לעטיש · מאלטעזיש · סלאוואקיש · סלאוועניש · ענגליש · עסטיש · פארטוגעזיש · פויליש · פיניש · פראנצויזיש · קראָאַטיש · רומעניש · שפאניש · שוועדיש |
# נארוועגיש

**נארוועגיש** (*norsk* נארסק) איז א סקאנדינאווישע (נארד גערמאנישע) שפראך, פון די אינדא-אייראפעישע שפראכן, וואס ווערט גערעדט צווישן 4.6 מיליאן מענטשן, כמעט אלע אין נארוועגיע, וואו זי איז די אפיציעלע שפראך.

נארוועגיש איז גאנץ ענלעך צו שוועדיש און דעניש סיי אין אויסרעד, סיי אין גראמאטיק און סיי אין וואקאבולאר. די אנדערע צפון־גערמאנישע שפראכן זענען איסלענדיש און פֿאַראיש.

נארוועגישע גראמאטיק, גלייך מיט שוועדיש און דעניש, איז זייער פשוט, מיט וועניג בייגונגען פון ווערבן, נאך ווינציגער ווי ענגליש. מען שרייבט נארוועגיש מיט גלחישער שריפט, צוזאמען מיט נאך א פאר ספעציעלע אותיות אזוי ווי דעניש. צווישן דעם 16טן יארהונדערט און דעם 19טן יארהונדערט איז די אפיציעלע געשריבענע שפראך אין נארוועגיע געווען דעניש.

|  |  |
| --- | --- |
| Wikipedia | **וויקיפּעדיע אויף נארוועגיש** |
# דעניש

**דעניש** איז א צפון-דייטשישע שפראך וואס מען רעדט איבערהויפט אין דענמארק, און אויך אין צפון שלעזוויג־האלשטיין, דייטשלאנד. היינט רעדן זי 6 מיליאן מענטשן. זי איז א ביסל ענלעך צו נארוועגיש, און דעניש רעדערס פארשטייען נארוועגיש.

דעניש ווערט געשריבן אין א וואריאנט פונעם לאטיינישן אלפאבעט.

פון די בארימטע שרייבער אויף דעניש איז האנס קריסטיאן אנדערסען.

|  |  |
| --- | --- |
| Wikipedia | **וויקיפּעדיע אויף דעניש** |

| זען • רעדן • ענדערןאפיציעלע שפראכן פונעם אייראפעישן פארבאנד   |
| --- |
| אונגעריש · איטאליעניש · איריש · בולגאריש · גריכיש · דייטש · דעניש · האלענדיש · טשעכיש · ליטוויש · לעטיש · מאלטעזיש · סלאוואקיש · סלאוועניש · ענגליש · עסטיש · פארטוגעזיש · פויליש · פיניש · פראנצויזיש · קראָאַטיש · רומעניש · שפאניש · שוועדיש |
# האלענדיש

א מאפע ווו מען רעדט האלענדיש
טונקל בלוי: אַמטיק און מוטערשפראך

בלוי: אדמיניסטראטיוו און אַמטיק, אבער נישט מוטערשפראך

העל בלוי: סעקונדער/נישט אמטיק

גרינער קוואדראט: מינדערהייט
**האלענדיש** אדער **נעדערלענדיש** (*האלענדיש: Nederlands*) איז א מערב־גערמאנישע שפראך וואס איבער 22 מיליאן מענטשן רעדן אלס מוטערשפראך, און איבער 5 מיליאן מענטשן אלס א צווייטער שפראך. רוב מוטערשפראך רעדער וואוינען אין האלאנד, בעלגיע און סורינאמע, און קלענערע צאלן רעדער אין טיילן פון פראנקרייך, דייטשלאנד און געוועזענע האלענדישע קאלאניעס. די שפראך איז גאנץ נאענט צו אנדערע מערב־גערמאניש שפראכן (למשל, ענגליש, מערב פריזיש און דייטשיש).

האלענדיש איז די פרינציפאלע און אפיציעלע שפראך פון האלאנד, פלאנדערן אין בעלגיע (וואס זייער דיאלעקט רופט זיך פלעמיש) און סורינאמע.

אין דרום אפריקע, איז איינע פון די שפראכן אפריקאנעריש, א האלענדישער דיאלעקט, גערעדט דורך די בורן.

## וויקיפעדיע

די האלענדיש־שפראכיגע וויקיפעדיע איז די זיבעטע גרעסטע, און פארמאגט 600,000 ארטיקלען.

## רעפערענצן

|  |  |
| --- | --- |
| Wikipedia | **וויקיפּעדיע אויף האלענדיש** |

| זען • רעדן • ענדערןאפיציעלע שפראכן פונעם אייראפעישן פארבאנד   |
| --- |
| אונגעריש · איטאליעניש · איריש · בולגאריש · גריכיש · דייטש · דעניש · האלענדיש · טשעכיש · ליטוויש · לעטיש · מאלטעזיש · סלאוואקיש · סלאוועניש · ענגליש · עסטיש · פארטוגעזיש · פויליש · פיניש · פראנצויזיש · קראָאַטיש · רומעניש · שפאניש · שוועדיש |
# מערידיאן

א **מערידיאַן** איז אן אויסגעטראכטע ליניע פון געאגראפישער לענג אויפן אויבערפלאך פון דער ערד פונעם צפון פאלוס צום דרום פאלוס. זייט 1884 מעסט מען מערידיאנען פונעם הויפט מערידיאן וואס גייט אדורך גריניטש אין לאנדאן, ענגלאנד.

א מערידיאן איז א האלבער גרויסער קרייז. יעדער פונקט אויף א געוויסן מערידיאן האט די זעלבע לענג. א מערידיאן איז פערפענדיקולאר צו יעדער גארטל ליניע.

מען מעסט די לענג פון א מערידיאן אין גראד. דער הויפט מערידיאן איז 0º. דער טייל פון דער ערד מזרח פונעם הויפט מערידיאן ביז 180º ווערט גערופן דער מזרח האלבקיילעך, און דער טייל מערב פונעם הויפט מערידיאן ווערט גערופן דער מערב האלבקיילעך. אין דעם מזרח האלבקיילעך מעסט מען די לענג מיט א פאזיטיווער צאל אדער מיטן סימבאל E, און אין דעם מערב האלבקיילעך מעסט מען די לענג מיט א נעגאטיווער צאל אדער מיטן סימבאל W. למשל, ירושלים איז אויפן מערידיאן 35º+ אדער 35ºE; ניו יארק סיטי איז אויפן מערידיאן 74º- אדער 74ºW.

די אינטערנאציאנאלע דאטע ליניע גייט נאנט צום 180º מערידיאן.

## זעט אויך

* האלבקיילעך
* מזרח האלבקיילעך
* מערב האלבקיילעך
* אינטערנאציאנאלע דאטע ליניע
# אוניווערס

דער **אוניװערס**, **שטערנקרײַז**, אדער די **אַלוועלט** איז דעפינירט אלס דער סך הכל פון אלע באשטאנדטיילן און ענערגיע וואס עקזעסטירט אין דער קאסמאס-צייט אין וואס אלע געשעענישן פאסירן.

באזירט אויף אבזערוואציעס אויף דער פארציע פון דעם אוניווערס וואס איז מערקלעכער, פיזיקער פרובירן צו דאס אויסמשלן און באשרייבן דאס גאנצקייט פון צייט-ספעיס, אריינגערעכנט אלע חומר און ענערגיע און געשעענישען וואס טרעפן זיך נאר, אלס א איין איינציגער סיסטעם וואס טוט קארעספאנדירען צו א מאטעמאטישער מאדעל.

די וויסנשאפטלעכע טעאריע וואס טוט אראפמאלן די אפשטאם און עוואלוציע פון דעם אוניווערס איז די ביג בענג קאסמאלאגיע, וואס טוט אראפמאלן די אויסברייטערונג פון ספעיס פון אן אן עקסטעמער הייסער און געדעכטער שטאנד פון אומבאוויסטע כאראקטעריסטיקס.

דער אוניווערס איז אריבערגעגאנגען א שנעלן פעריאד פון קאסמישע אינפלאציע וואס האט פלאך געמאכט כמעט אלע לכתחילה'דיגע אומסדר אין די ענערגיע געדעכטיגקייט; וואס דערנאך האט דער אוניווערס זיך אויסגעברייטערט און באקומען נאכאנאנדיגע קילערע טעמפאראטור און געווארן ווייניגער און ווייניגער געדעכט.

מינדעריגע וואריאציעס אין די דיסטריביטיאציע פון מאסע האט רעזולטירט אין היעראכיעשע סעגראגאציע פון די פיטשערס וואס געפינט זיך אין דעם איצטיגן אוניווערס; אזויווי קלוסטערן און סופערקלוסטערן פון גאלאקסיעס.

עס זענען פאראן מער ווי א הונדערט ביליאן גאלאקסיעס אין דעם אוניווערס.
# צערעס

צערעס
**צערעס** (סימבאל: , לאטייניש: *Cerēs*), אפיציעלער נאמען **1\_Ceres**, איז דער קלענסטער קארליק פלאנעט אין דער זון סיסטעם. ער געפינט זיך אינעם אסטערויד פאס. דער אסטראנאם דזשוסעפע פיאצי האט אים אנטפלעקט דעם 1טן יאנואר, 1801,. בערך 200 יאר שפעטער, אין 2006 האט דער אינטערנאציאנאלער אסטראנאמישער פארבאנד באשלאסן אז צערעס זאל מער נישט הייסן אן אסטערויד נאר א קארליק פלאנעט.

צערעס איז דער גרעסטער קערפער אינעם אסטערויד פאס, מיט א דיאמעטער פון 950 ק"מ. אנדעריש ווי די אסטערוידן איז צערעס גאנץ קיילעכדיק. צו זען צערעס דארף מען קוקן דורך א טעלעסקאפ.

## זעט אויך

* רשימה:פלאנעטן

## רעפערענצן

| זען • רעדן • ענדערן די זון סיסטעם   |
| --- |
|  |
| **די זון** · מערקור · ווענוס · ערד · מאדים · *צערעס* · יופיטער · סאטורן · אוראנוס · נעפטון · *פלוטאן* · *עריס* |
| **פלאנעטן** · **קארליק-פלאנעטן** · **לבנות**: ערדיש · מארסיש · אסטערוידיש · יופיטעריש · סאטורניש · אוראניש · נעפטוניש · פלוטאניש · ערידיש |
| **SSSBs**:   מעטעארוידן· אסטערוידן (אסטערויד פאס) · Centaurs · TNOs (קויפער פאס/פארשפרייטער דיסק) · קאמעטן (אורט וואלקן) |
| זעט אויך אסטראנאמישע אביעקטן און דער זון־סיסטעמ'ס רשימה פון אביעקטן, סארטירט לויט ראדיוס אדער מאסע. |
| רשימה פֿון פּלאַנעטן |
# מערקור

מערקור
**מערקור** (ענגליש: **Mercury**; סימבאל: ) איז דער נענטסטער פלאנעט צו דער זון און דער קלענסטער פלאנעט (אזוי ווי פלוטאן ווערט הײַנט נישט גערופֿן קיין פלאנעט); זײַן אָרביט דויערט 88 ערד טעג. ער איז גאנץ ליכטיג קוקנדיג פון דער ערד, מיט א גרייס צווישן 2.0- און 5.5, אבער איז דאך שווער צו זען ווײַל ער איז קיינמאל נישט ווײַטער פון דער זון ווי 28.3º, דערפֿאר קען מען אים זען נאר בין השמשות (אינדערפרי אדער פארנאכט). קיין סך ווייסט מען נישט וועגן דעם פלאנעט.

פֿיזיש זעט אויס מערקור ענלעך צו דער לבנה. ער האט אסאך קראטערס אבער נישט קיין סאטעליט און אויך נישט קיין אטמאספערע. ער האט אסאך אײַזן אינמיטן וואס שאפֿט א מאגנעטיש פֿעלד. די אויבערפֿלאך טעמפעראטור בײַט זיך צווישן 90 און 700 K (דאס הייסט פֿון -183°C ביז 427 °C ).

## רעפערענצן

| זען • רעדן • ענדערן די זון סיסטעם   |
| --- |
|  |
| **די זון** · מערקור · ווענוס · ערד · מאדים · *צערעס* · יופיטער · סאטורן · אוראנוס · נעפטון · *פלוטאן* · *עריס* |
| **פלאנעטן** · **קארליק-פלאנעטן** · **לבנות**: ערדיש · מארסיש · אסטערוידיש · יופיטעריש · סאטורניש · אוראניש · נעפטוניש · פלוטאניש · ערידיש |
| **SSSBs**:   מעטעארוידן· אסטערוידן (אסטערויד פאס) · Centaurs · TNOs (קויפער פאס/פארשפרייטער דיסק) · קאמעטן (אורט וואלקן) |
| זעט אויך אסטראנאמישע אביעקטן און דער זון־סיסטעמ'ס רשימה פון אביעקטן, סארטירט לויט ראדיוס אדער מאסע. |
| רשימה פֿון פּלאַנעטן |
# 15טן יוני

| ►►
◀◀ יוני |
| --- |
| א | ב | ג | ד | ה | ו | ש |
|  | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 |
| לוח פאר 2026 |

**דעם 15טן יוני** איז דער 166סטער טאג פון יאר (167סטער אין אן עיבור־יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 199 טעג.

## היסטארישע געשעענישן

* 1215 – מאגנא קארטא געחתמ'עט אין ענגלאנד.
* 1752 - בנימין פרענקלין ווייזט אז בליץ איז עלעקטריע.
* 1836 - אַרקענסא ווערט דער 25סטער שטאַט פון די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע.
* 1927 - רבי יוסף יצחק שניאורסאן, ליובאוויטשער רבי, ארעסטירט דורך די ען קא ווע דע און אורטיילט צו טויט.

## געבוירן

* 1843 - עדווארד גריג, נארוועגישער קאמפאזיטאר (געש' 1907)
* 1882 - יאן אנטאנעסקו, הערשער פון רומעניע בעת דער צווייטער וועלט מלחמה (געש' 1946)
* 1910 - סוליימאן פראנדזשיע, פרעזידענט פון לבנון (געש' 1992)
* 1911 - ווילבערט אדרי, בריטישער שרייבער (געש' 1997)
* 1914 - יורי אנדראפאוו, גענעראל סעקרעטאר פון דער קאמוניסטישער פארטיי פונעם סאוועטן פארבאנד (געש' 1984)

## געשטארבן

* 1849 - זשיימס נאקס פאלק, 11טער פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן (געב' 1795)
* 1888 - פרידריך דער דריטער, קייסער פון דייטשלאנד און מלך פון פרייסן (געב' 1831)

## פייערטעג

* דענמארק - פאן טאג
* מאלאווי - פרייהייט טאג

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 15טן יוני

---

* 14טן יוני - 16טן יוני
* יוני
# געאלאגיע

די וועלט
**געאָלאָגיע** (שטאמט פון גריכיש "געא" - ערד, "לאגיע" - לערע) איז די וויסנשאפט וואס באהאנדלט דעם אויבערשטן שיכט פֿונעם ערד קוגל און איבער דער באשאפונג און אנטוויקלונג פון שטײנער און באדן. די וואס שטודירן געאלאגיע הייסן "געאלאגן". צווישן די ערד-געשעענישן וואס געאלאגן שטודירן זענען פארפלייצונגען, וואולקאנישע ברעכונגען און ערדציטערנישן. מען שטודירט באדן און שטיינער צו געפֿינען אונטערערדישע מעטאלן און ברענשטאף.

געאלאגיע איז צעטיילט אויף עטלעכע סוביעקטן, צווישן זיי:

* פעטראלאגיע - די שטודיע פון שטיינער: וויאזוי זיי זענען פֿורמירט און פון וואנעט זיי קומען.
* מינעראלאגיע - די שטודיע פון מינעראלן
* היסטארישע געאלאגיע - היסטאריע פון געשעענישן וואס האבן אויסגעפורעמט די ערד.
* פאלעאנטאלאגיע - שטודיע פון אלטע פֿאסילן.
* הידראגעאלאגיע - שטודיע פון וואסער אונטערן אויבערפֿלאַך פון דער ערד
* וואולקאנאלאגיע - שטודיע פון וואולקאנען אויף דער יבשה אדער אונטערן אקעאן.

## טיפן שטיינער

שטיינער זענען אין אלע געשטאלטן און אלע קאלירן. טייל זענען זייער הארט און טייל זענען זייער ווייך.

## עלטער פון דער וועלט

לױט דער געאָלאָגיע־װיסנשאַפֿט, איז די וועלט אלט שוין אומגעפֿער 4,600,000,000 יאָר אדער מער. די דאזיקע טעאריע שטייט אין קאנטראסט צו דער רעליגיעזער גלױבונג װאָס האלט אַז די װעלט שטײט ווייניקער ווי 6,000 יאָר.

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 געאלאגיע
# קאטאליציזם

**קאטאליציזם** איז די גרעסטע קריסטלעכע שטרעמונג. אין איר שפיץ שטייט די רוימישע קאטוילישע קירכע אין וואטיקאן ווו איר הויפט פירער איז דער פויבסט וואס זיצט אויף שמעון פעטראס׳נס (דער שליח פון יעזוס) ביינקל.

די צאל גלויבערס אין קאטאליציזם ביי די גרויסע לענדער זיינען פעלגנדיק: אין אמעריקע 30%, אין אייראפע 40%, אין אפריקע 20% און אין אזיע בלויז 3%.
# אייראזיע

**אייראַזיע** איז די גאַנצע יבשה פון אייראָפע און אזיע צוזאמען אינעם צפונדיקן טייל פון דער ערד. זי איז ארומגענומען מיטן אַטלאַנטישן אקעאן צו מערב, מיטן פאַציפֿישן אקעאן צו מזרח, מיטן אַרקטישן אקעאן צו צפון, און מיטן מיטלענדישן ים און דעם אינדישן אקעאן צו דרום. זי איז דער גרעסטער פון אלע קאָנטינענטן. איר נאָמען קומט פון צולייגן דעם "אייר" פון "אייראָפע" צו "אזיע". מיט אפריקע צוזאמען שאפט זי אַ טייל פון דער וועלט וואס ווערט אמאל גערופֿן "אַפֿראָ-אייראַזיע".

טייל געאָגראַפֿן האלטן אַז אייראַזיע איז איין קאָנטינענט, ווייַל אייראָפּע און אזיע זענען מערסטנס אויף דער זעלבער ערד־פלאַטע און האָבן נישט קיין ים צווישן זיי. די אוראלט גריכן האבן צעטיילט דעם טייל וועלט וואס איז געווען באוואוסט צו זיי אויף אייראָפע, אזיע און אַפֿריקע. לויט זייער מיינונג איז דער אגאישער ים געווען די אפטיילונג צווישן דעם באלקאנישן האלבאינזל אין אייראפע און קליין אזיע אין אזיע. צפון פונעם ים פון מארמארא האבן די גריכן געהאלטן אז די לענדער אויף דער מערב זייט פונעם שווארצן ים זענען אייראפע און אויף דער מזרח זייט איז אזיע. וועגן די לענדער צפון פונעם שווארצן ים האבן די אוראלטע גריכן נישט זייער פיל געוואוסט. אזוי ווי אזיע און אייראפע האבן שוין א באזונדערע באדייטונג זייט די אוראלטע צייטן איז שוין אנגענועמן צו רופן זיי צוויי קאָנטינענטן.

עס זענען פאראן אנדערע קאָנטינענטן, וואָס זענען נישט גאָר צעטיילט דורך א ים, און זענען באהאפטן צוזאַמען דורך אַ דינעם פּאַס פון לאַנד (גערופן אַן איסטמאס ). א ביישפיל איז צפון אמעריקע און דרום אמעריקע, וועלכע זענען פארבונדן מיטן איסטמאס פון פאנאמע . אייראָפּע און אזיע זענען נישט צעטיילט דורך אַ ים, און אפילו נישט דורך קיין איסטמאס.

אַרויס פון געאלאגישע דעפֿיניציעס, שפארט איין אייראזיע אויך דעם אינדישן סובקאנטינענט און דעם אַראַבישן האַלבאינזל .

טייל מאָל ווערט אייראַזיע צעטיילט אין מערב אייראַזיע און מזרח אייראַזיע, לענגאויס די אוראַל בערג . מערב אייראַזיע איז כולל אייראָפּע מיטן מיטל מזרח. היסטאָריקער צומאל לייגן צו צפון אפריקע צו מערב אייראַזיע, ווייַל דער סאַהאַראַ מדבר צעטיילט צפון אפריקע פון אונטער-סאַהאַרישן אפֿריקע, און עס איז גענוי אַזוי שווער אריבערפארן ווי אַ ים. צפון אפריקע איז אויך קולטורלעל פֿארבונגן מיט אייראָפּע דורכן מיטלענדישן ים .
# טעלעוויזיע פראגראם

א **טעלעוויזיע פראגראם** איז א פראגראם אויף פארשידענע טעמעס ווי אקטואליע פראגראם, געסט אויפנאמע פראגראם, שפאט פראגראם א.ד.ג.

## טעלעוויזיע סעריע

א **טעלעוויזיע סעריע** איז א המשכדיקע דערציילערישע טעלעוויזיע פראגראם.
# פייכטקייט

היגראמעטער
**פֿייכטקייט** איז א מאָס פֿון וויפֿיל װאַסערדאַמף געפֿינט זיך אין דער לופט. מען קען מעסטן אדער **אבסאלוטע פייכטקייט** וואס איז די מאסע פון וואסער וואס געפינט זיך אין א געוויסן פארנעם פון לופט, אדער וויאזוי מען ניצט נארמאל די **רעלאטיווע פייכטקייט**, וואס איז די פראפארציע פון אבסאלוטער פייכטקייט צעטיילט מיט דער אבסאלוטער פייכטקייט פון טוי מיט דער זעלבער טעמפעראטור.

## אבסאלוטע פייכטקייט

## רעלאטיווע פייכטקייט

## מעסטן רעלאטיווע פייכטקייט

דער אפאראט וואס מעסט פייכטקייט הייסט א היגראמעטער.
# מזרח טימאר

|  |
| --- |
| **דעמאקראטישע רעפובליק פון טימאר לעסטע** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| פאן מזרח טימאר |  |
| פֿאָן
 | הערב
 |

 |
| נאַציאָנאַלע זינגליד: |
| אָרט פֿון מזרח טימאר |
| **קאָנטינענט** | אזיע |
| **אָפֿיציעלע שפּראַך** | פארטוגעזיש |
| **הויפּטשטאָט** | דילי ﻿ / ﻿ |
| **רעגירונג** | פארלאמענטארע רעפובליק |
| **פּרעזידענטפּרעמיער מיניסטער** | האזיי ראַמאס-הארטאַ קסאנאנא גוסמאַא |
| **גרינדונג דאַטום** |  |
| **פלאַך מאָסוועלט גראַדונג פלאַךפּראָצענט וואַסער** | 14,874 קוואַדראַט ק"מ 159סטע גארנישט |
| **באַפֿעלקערונג** - **צאָל** - **וועלט גראַדונג** - **ענגקײט** |  1,134,000 155סטע 76.2 מענטשן פאַר אַ ק"מ |
| **פּראָדוקט ווערדע** | $2.522 ביליאן (185סט)  |
| **וואַלוטע** | דאלאר |
| **צײַט זאָנע** | +9 |
| **אינטערנעט דאָמען** | tl. |
| **טעלעפֿאָן קאָד** | 670+ |

**מזרח טימאר** אדער די **דעמאקראטישע רעפובליק פון טימאר לעסטע** איז א לאנד אין דרום-מזרח אזיע. עס געפינט זיך אויף דער מזרח זייט פונעם אינזל טימאר, מיט די קלענער אינזלען אטאורא און יאקא, און א קליינער שטח, עקוסי-אמבענא, וואס איז אן עקסקלאווע אין דער מערב זייט פון טימאר,א טייל פון אינדאנעזיע.

די הויפטשטאט און גרעסטע שטאט איז דילי, מיט א באפעלקערונג פון 150,000.

|  זען • רעדן • ענדערן **אַזיע-לענדער**  |
| --- |
| אוזבעקיסטאן · אזערביידזשאן · אינדאנעזיע · אינדיע · איראק · איראן · אָמאַן · אפגאניסטאן · ארמעניע · בהוטאן · באכריין · באנגלאדעש · ברוניי · גרוזיע · דרום קארעע · וויעטנאם · טאדזשיקיסטאן · טורקמעניסטאן · טיילאנד · טערקיי · יאפאן · יארדאניע · ישראל · כינע · לאַאָס · לבנון · מאלדיוון · מאלייזיע · מאנגאליי · מזרח טימאר · מיאנמאר · נעפאל · סאודי אראביע · סיריע · סינגאפור · סרי לאנקא · פאקיסטאן · פאראייניגטע אראבישע עמיראטן · פיליפינען · ציפערן · צפון קארעע · קאזאכסטאן · קאטאר · קאמבאדיע · קואווייט · קירגיזסטאן · רוסלאנד · תימן |
# פאראדיע

א **פאראדיע** איז ווען מען מאכט נאך א צווייטן, מיט דער כוונה חוזק צו מאכן, קאמענטירן, אדער באווינציגערן דעם אריגענעלעם ווערק, איר אינהאלט, איר פארפאסער, איר סטיל אדער סיי וואספארא באשטאנדטיל פונעם אריגענעלם ווערק. מען קען טרעפן פאראדיע אין ליטעראטור, מוזיק, קונסט און פילם.

פון די עלטסטע פעראדיעס אינעם אידישען קולטור איז מסכת פורים, געשריבן אויפן שטייגער פון תלמוד בבלי אבער אויף א קאמישען אופן.

פאראדיע איז אויך געווען א שטארקע געצייג וואס איז באנוצט געווארן דורך די משכילים אפצוחוזקן פון די פרומע רבנים. איינע פון די באקאנטסטע משכילישע פאראדיעס איז א שפיל אין וועלכער פרומע יידן פירן א מלחמה. דער קאמאנדיר רופט אויס ווער עס דארף אלץ על פי הלכה פארלאזן דעם מיליטער, און נאכדעם וואס די אלע פארלאזן בלייבן נישט איבער נאר צוויי אלטע אידן, תלמידי חכמים, צו פירן די מלחמה.

בכלל איז פאראדיע שטארק גענוצט געווארן דורכאויס דער היסטאריע צו באקעמפן אלע סארטן פונדאמענטאליזם. אין דער אינטערנעט תקופה איז די סארט פאראדיע גאר שטארק פארשפרייט געווארן, אזש ס'האט זיך געשאפן א כלל, וואס רופט זיך פאו'ס געזעץ, וועלכער לויטעט אז פיל מאל קען מען נישט דערקענען צו דאס איז פאראדיע אדער גאר ריכטיג פונדאמענטאליזם.

## ביישפילן פון פאראדיעס אין די אידישע שפראך

* שבת בלעטל'ס פאראדיע פון די אסיפת הרבנים אנטקעגן די אינטערנעט (ארכיווירט 03.11.2013 ביי דער Wayback Machine)
# 1955

|  |
| --- |
| 1955 אין פֿארשידענע קאלענדארן |
| גרעגאריאנישער קאלענדאר | 1955 *MCMLV* |
| יידישער לוח | ה'תשט"ו - ה'תשט"ז |
| כינעזישער קאלענדאר | 4651 – 4652 甲午 – 乙未 4652 איז דאס יאר פֿונעם שאף |
| עטיאפישער קאלענדאר | 1947 – 1948 |
| פערסישער קאלענדאר | 1333 – 1334 |
| איסלאמישער קאלענדאר | 1374 – 1375 |

‏**1955** איז דאס 55סטע יאר אינעם 20סטן יארהונדערט. א געוויינטלעך יאר, וואס איז לאנג 365 טעג. דעם 1טן יאנואר 1955 לויטן גרעגאריאנישן קאלענדאר פֿעדערט דעם 1טן יאנואר לויטן יוליאנישן קאלענדאר מיט 13 טעג.

אלע דאטעס דא זענען לויטן גרעגאריאנישן קאַלענדאַר.

## געשעענישן

* 5טן אפריל - ווינסטאן טשערטשיל זאגט אפ זיין אמט פון פרעמיער מיניסטער פונעם פאראייניגטן קעניגרייך ביי די 81 יאר.
* 5טן מיי - מערב דייטשלאנד איז זוכה אין פולן סואווערעניטעט.
* 14טן מיי - דער קאלטער קריג: אכט קאמוניסטישע לענדער שרייבן אונטער דעם ווארשע פאקט.

## געבוירן

* 28סטן יאנואר - ניקאלאס סארקאזי, פרעזידענט פון פראנקרייך
* 24סטן פעברואר - סטיוו זשאבס, גרינדער פון עפל קאמפיוטער
* 28סטן פעברואר - גילבערט גאָטפֿריד, יידיש-אמעריאקנער קאָמיקער און אקטיאר (געש' 2022)
* 27סטן מערץ - ישראל אייכלער, ישראלדיקער פאליטיקער
* 8טן יוני - טים בערנערס-לי, פיזיקער, ערפינדער פונעם World Wide Web
* 11טן יוני - מאיר פרוש, כנסת דעפוטאט פון דער יהדות התורה גרופע
* 7טן סעפטעמבער - יעפים זלמנאוו, יידישער מאטעמאטיקער, געבוירן אין רוסלאנד
* 28סטן אקטאבער - ביל גייטס, גרינדער פון מייקראסאפט

## געשטארבן

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 1955יארן און יארהונדערטער**

|  |
| --- |
|
19טער י"ה  • **20סטער י"ה**  • 21סטער י"ה
1950  •
1951  •
1952  •
1953  •
1954  •
**1955**  •
1956  •
1957  •
1958  •
1959  •
1960
  |
# נעטפליקס

נעטפֿליקס לאגא
**נעטפליקס** (ענגליש: *Netflix*) איז א פילם פארדינגען פירמע וואס שיקט אויף די פאסט א געוויסע צאל פילמען אין DVD.

## זעט אויך

* Popcorn Time
# בערזע

די ניו יארק בערזע

די **בערזע** איז א מארק וואו בערזע-מעקלער האנדלען אקציעס און ווערטפאפירן. די בערזע פירט א ליסטע פון די אקציעס וואס ווערן באהאנדלט דארטן.

אין 1171 האט די רעפובליק פון ווענעדיג געבארגט געלט פון אירע בירגער, מיט 5% צינזן, אבער אן א דאטע ווען זיי וועלן צוריקבאצאלן דאס געלט. במשך דער צייט האבן מענטשן אנגעהויבן צו קויפן און פארקויפן די ווערטפאפירן פונעם בארג, און מיט דעם איז געווארן א מארק פאר ווערטפאפירן.

## באקאנטע בערזעס

* די לאנדאנער בערזע (LSE)
* די ניו יארק בערזע (NYSE)
* די תל-אביב בערזע (TASE)
# הא טשי מין שטאט

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| **הא טשי מין שטאט Thành phố Hồ Chí Minh** |
| --- |
| **מדינה** / **טעריטאָריע** |  וויעטנאם |
| **קאָאָרדינאַטן** | ‏﻿ / ﻿ |
| **שטח** | 2,095 קוואדראט ק"מ |
|  ‑ **אין שטאָט**  ‑ **באַפעלקערונג ענגקײט** |  6,424,519‏  (שטייענדיג 2006) 1,900 באוואוינער א ק"מ2 |
| **צײַט זאָנע** | UTC+7 |
| www.hochiminhcity.gov.vn |
|  |

 |

**הא טשי מין שטאָט** (פריער **סייגאן**) איז די גרעסטע שטאט אין וויעטנאם. פון 1954 ביז 1976 איז זי געווען די הויפטשטאט פון דרום וויעטנאם. איר נאמען איז געענדערט געווארן צו הא טשי מין שטאט אין 1976. זי ליגט אויפן מערב ברעג פון דעם סייגאן טייך.

איר באפעלקערונג איז 6,424,519 (2006).

﻿ / ﻿

## וועבלינקען

* אפיציעל וועבזייטל (ארכיווירט 26.10.2015 ביי דער Wayback Machine) (אויף ענגליש)
# 9טן אפריל

| ►►
◀◀ אפריל |
| --- |
| א | ב | ג | ד | ה | ו | ש |
|  | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 |
| 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
| 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 |
| לוח פאר 2026 |

**דעם 9טן אפריל** איז דער 99סטער טאג פון יאר (100טער טאג אין אן עיבור־יאר) אינעם גרעגאריאנישן קאלענדאר. ביז צום סוף יאר, בלייבן נאך 266 טעג .

## היסטארישע געשעענישן

* 1940 - צווייטע וועלט מלחמה: נאצי דייטשלאנד אינוואדירט דענמארק און נארוועגיע
* 1991 - גרוזיע פראקלאמירט איר זעלבשטענדיקייט פונעם סאוועטן פארבאנד
* 2005 - פרינץ טשארלס הייראט קאמילע פארקער באלס אין ווינדזאר שלאס

## געבוירן

* 1806 - אייזאמבארד קינגדאם ברונעל, ענגלישער אינזשעניר (געש' 1859)
* 1835 - לעאפאלד דער צווייטער פון בעלגיע (געש' 1909)
* 1872 - לעאן בלום, פרעמיער מיניסטער פון פראנקרייך (געש' 1950)
* 1921 - יצחק נבון, דער פינפטער פרעזידענט פון מדינת ישראל

## געשטארבן

* 1935 - ישראל הכהן שור, חזן און קאמפאזיטאר (געב' 1886)
* 1959 - פרענק לויד רייט, אמעריקאנער ארכיטעקט (געב' 1867)
* 1993 - הרב יוסף דוב הלוי סאלאווייטשיק, רב און פילאסאף (געב' 1903)

---

* 8טן אפריל - 10טן אפריל
* אפריל