Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ווירוס

צו מיינט איר קאמפיוטער ווירוס?

א **ווירוס** איז א מיקראסקאפישער באשטאנדטייל (אדער ענגליש פארטיקל = קליינע טיילכל) וואס איז באשטאנד צו אינפעקטירן די קעמערלעך (ענגליש צעלן) פון א ביאלאגישן ארגאניזם.

דאס ווארט שטאמט פון לאטייניש *virus*, טייטש "סם".

אין תוך גענומען באשטייען ווירוסן פון גענעטישן מאטעריאל ארומגעכאפט דורך א פראטעין-פאנצער ("קאפסיד", דאס הייסט א פראטעינען-קאפסל).

דער דאזיקער קאפסל שיידט זיי אונטער פון אנדערע פארטיקלען וואס זיינען אנדערש ווי ווירוסן. די פארשונג פון ווירוסן הייסט וויראלאגיע און די פארשערס, ד.ה. די וויסנשאפטלער וואס פארשן זיי, הייסן וויראלאגן.

ווירוסן זיינען ענלעך צו אנדערע פאראזיטן וואס מוזן לעבן אינעווייניק אין א קעמערל, ווייל זיי קענען זיך ניט מערן מחוץ א "גאסטגעבער"-קעמערל. זיי קענען אינפעקטירן א סך מינים ארגאניזמען, סיי בעלי חיים און געוויקסן, סיי באקטעריעס.

שוין לאנג בושעוועט א מחלוקת, צי ווירוסן זיינען לעבעדיקע ארגאניזמען. ס'רוב ווירוס-פארשערס האלטן זיי פאר ניט-לעבעדיקע, וויייל זיי קומען ניט נאך אלע ברייט-אנגענומענע תנאים פאר לעבן. צווישן אנדערע פארמאגן ווירוסן גארניט קיין אייגענע קעמערל-הייטל, און אליין קענען זייי אויך ניט מעטאבאליזירן. צוריקגערעדט, זיינען פאראן אנדערע ארגאניזמען, וואס מע האלט בדרך-כלל יא פאר לעבעדיקע, וואס זיי קומען ניט נאך יענע תנאים.

אויב מע וואלט זיי יא געהאלטן פאר לעבעדיקע, וואלטן זיי געווען אן אויסנאם צום כלל (דער "קעמערלעך-טעאריע) אז אלע לעבעדיקע זאכן באשטייען פון קעמערלעך. ווירוסן באשטייען ניט פון קעמערלעך, נאר אינפעקטירן זיי.

## ווירוס קראנקייטן

די קראנקייטן פאקן, ווינטפאקן און גריפע קומען פון ווירוס אינפעקציעס.
# פראקאריאט

דיאגראם פון א טיפישן פראקאריאט צעלl
א **פראקאַריאט** איז א צעל־ארגאניזם וואס האט נישט קיין יאדער. דאס ווארט *פראקאַריאט* קומט פון גריכיש πρό ‏(*פרא*, 'פֿאַר') און κάρυον (*קאריאן*, 'ניס' אדער 'יאדער'). היינט ניצט מען די ״דריי־געביט סיסטעם״ באזירט אויף מאלעקול־אנאליז, וואו פראקאריאטן ווערן צעטיילט אין צוויי געביטן: *באקטעריע* און *ארכעען*. ארגאניזמען מיט יאדערן געהערן צו א דריטן געביט, אייקאריאטן.

## רעפערענצן
# זאאלאגיע

|  |
| --- |
|
סעריע פון ארטיקלען וועגן **זאאלאגיע**
 |
| **אפטיילונגען פון זאאלאגיע** |
|
אנטראפאלאגיע  · אראכנאלאגיע
אפיאלאגיע
ענטאמאלאגיע
Ethology
Herpetology
Ichthyology
Mammalogy
Myrmecology
Neuroethology
Ornithology
Paleozoology
פאלעאנטאלאגיע  · קעטאלאגיע |
| **היסטאריע** |
|
pre-Darwin
post-Darwin זען • רעדן • ענדערן |

זאָאָלאָגיִע איז די װיסנשאַפֿט װאָס שטודירט די חיות. דאס ווארט זאאלאגיע שטאמט פון אלטגריכיש ζῷον (זאאן, “בעל חי”) + λόγος (לאגאס, “וויסן”).

די שטודיע פון זאאלאגיע נעמט זיך פון נאטורלעכער היסטאריע, וואס אריסטו און גאלען האבן שטודירט אין אוראלטע צייטן. א וויסנשאפטלער אין דעם פעלד פון זאאלאגיע הייסט א זאאלאג.

זאאלאגיע איז כולל די פאלגנדע אפטיילונגען:

* אנאטאמיע
* פיזיאלאגיע
* עטאלאגיע

| זען • רעדן • ענדערן אַלגעמיינע אונטער-פעלדער אין ביאלאגיע |
| --- |
| אנאטאמיע | אנטוויקלונס ביאלאגיע | באטאניק | באקטעריאלאגיע | ביאאינפארמאטיק | ביאטעכנאלאגיע | ביאכעמיע | גענאמיק | גענעטיק | זאאלאגיע | טאקסאנאמיע | ים ביאלאגיע | מענטשלעכע ביאלאגיע | מיקראביאלאגיע | מאלעקולארע ביאלאגיע | מקור פון לעבן | עקאלאגיע | עוואלוציעס ביאלאגיע | פאטאלאגיע | פאלעאנטאלאגיע | פאראזיטאלאגיע | פיזיאלאגיע | צעל-ביאלאגיע |
# באטאניק

א פלאנץ ארט אין רוווענזארי רייהע בערג
**באטאניק** (שטאמט פון גריכיש) איז א טייל פון די ביאלאגישע וויסנשאפט וואס פארנעמט זיך מיט פלאנצן און געוויקסן, בלומען און ביימער. איר אנטוויקלונג, איר וואקס, איר פרוכט א.א.וו.

אַ װיכטיקער באַשטאַנדטײַל פֿון דער באָטאַניק איז די פֿלאַנצן-סיסטעמאַטיק, די װיסנשאַפֿט װאָס טײלט די מלוכה פֿון די פֿלאַנצן אין גרופּעס. אַן אַנדער צװײג פֿון דער באָטאַניק איז די פֿיזיִאָלאָגיִע פֿון די פֿלאַנצן, װאָס שטודירט דעם מעטאַבאָליזם, די באַװעגונג פֿון פֿלאַנצען און אַזױ װײַטער.

באטאניקער שטודירן די קלאסיפיקאציע (טאקסאנאמיע), סטרוקטור (אנאטאמיע און מארפאלאגיע) אדער פונקציע (פיזיאלאגיע) פון פלאנצן, סיי צעלן, סיי געוועבן, סיי ארגאנען, סיי גאנצע פלאנצן, סיי גרופעס פון פלאנצן.

די שטודיע פון פלאנצן איז לעבנס־נייטיק ווייל זיי זענען א פונדאמענטאלער טייל פון לעבן אויף דער ערד, שאפן זויערשטאף און עסנווארג דורך וואס מענטשן און אנדערער באשעפענישן קענען לעבן. דורך פאטאסינטעז טוען פלאנצן איינזאפן קוילן זייערס. ווי אויך לאזן זיי ארויס זויערשטאף אין דער אטמאספער. נאך, פלאנצן פארמיידן אונטערשווענגונג פון דער ערד.

## זעט אויך

* באטאנישער גארטן

| זען • רעדן • ענדערן אַלגעמיינע אונטער-פעלדער אין ביאלאגיע |
| --- |
| אנאטאמיע | אנטוויקלונס ביאלאגיע | באטאניק | באקטעריאלאגיע | ביאאינפארמאטיק | ביאטעכנאלאגיע | ביאכעמיע | גענאמיק | גענעטיק | זאאלאגיע | טאקסאנאמיע | ים ביאלאגיע | מענטשלעכע ביאלאגיע | מיקראביאלאגיע | מאלעקולארע ביאלאגיע | מקור פון לעבן | עקאלאגיע | עוואלוציעס ביאלאגיע | פאטאלאגיע | פאלעאנטאלאגיע | פאראזיטאלאגיע | פיזיאלאגיע | צעל-ביאלאגיע |
# געזעמלען טעאריע

**געזעמלען־טעאריע** אדער **סכומען־טעאָריע** (ענגליש: *set theory*) איז די טעאריע פון אָפּטיילן אין מאטעמאטיק איינגעזאמלטע צאלן פון פארשיידענע אביעקטן אין באזונדערע געזעמלען.

מען ניצט באשטימטע סימנים, ווי צום ביישפיל:

* ווען געזעמל A אנטאהלט די נומערן 1,2,3,4, שרייבט מען עס אזוי: WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 .
* ווען געזעמל A אנטהאלט גענוי אדער ווייניקער עלעמענטן ווי געזעמל B, שרייבט מען עס אזוי: WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 .
* ווען x געהערט צום געזעמל A: WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 .
* ווען x געהערט נישט צום געזעמל A: WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 .

איינער פון די הויפט דערפינדער פון דער טעאריע איז געווען בערטראנד ראסל.

די טעאריע איז א וויכטיגטער יסוד פון מאטעמאטיק. אלע אביעקטן אין מאטעמאטיק ווערן אויסגעמאלט מיט געזעמלען.
# טאקסאנאמיע

**טאַקסאָנאָמיִע** איז די װיסנשאַפֿט װאָס טײַלט אײַן די אָרגאַניזמען אין די קלאַסן און געבט זײ װיסנשאַפֿטלעכע נעמען אין לאַטייניש, װאָס װערן באַניצט אין דער גאָרער װעלט. אין דער סיסטעם פון קארל פאן לינע, איז די אײַנטײַלונג אַזױ:

* קעניגרייך Regnum
* אָפּטײַל/שטאַם Divisio/Phylum
* קלאַס Classis
* סדר Ordo
* פֿאַמיליע Familia
* מין Genus
* זגאל Species
# אנטראפאלאגיע

‫**אַנטראָפּאָלאָגיע** איז די װיסנשאַפֿט װעלכע האַנדלט אַרום דעם מענטשישן אַנטװיקלונג פון קולטור, שפראַכן, אַרכעאָלאָגיע א.א.וו. אן **אַנטראפאלאג** איז דער וואס באשעפטיקט זיך מיט ‫אַנטראָפּאָלאָגיע און פארשט דעם מענטשנס לעבנסשטייגער פון אומעטום איבער דער גארער וועלט אין דער געשיכטע און היינט.
# באקטעריאלאגיע

**באקטריאלאגיע** איז דער אפטייל פון מיקראביאלאגיע וואס שטודירט באקטעריע. זי באהאנדלט די אידענטיפיקאציע, קלאסיפיקאציע און כאראקטעקיסטיק פון זגאלן פון באקטעריע. איינער וואס שטודירט באקטעריאלאגיע הייסט א *באקטעריאלאג*.

## זעט אויך

* מיקראביאלאגיע
* באקטעריע

| זען • רעדן • ענדערן אַלגעמיינע אונטער-פעלדער אין ביאלאגיע |
| --- |
| אנאטאמיע | אנטוויקלונס ביאלאגיע | באטאניק | באקטעריאלאגיע | ביאאינפארמאטיק | ביאטעכנאלאגיע | ביאכעמיע | גענאמיק | גענעטיק | זאאלאגיע | טאקסאנאמיע | ים ביאלאגיע | מענטשלעכע ביאלאגיע | מיקראביאלאגיע | מאלעקולארע ביאלאגיע | מקור פון לעבן | עקאלאגיע | עוואלוציעס ביאלאגיע | פאטאלאגיע | פאלעאנטאלאגיע | פאראזיטאלאגיע | פיזיאלאגיע | צעל-ביאלאגיע |
# ביאאינפארמאטיק

**ביאאינפארמאַטיק** איז די שטודיע פון מאלעקולארער ביאלאגיע מיט קאמפיוטערס און סטאטיסטיק. ער ווערט געניצט מערסטנס צו שטודירן גענעטיק און גענאמיק. דער צוועק פון ביאאינפארמאטיק איז צו פארשטיין ביאלאגישע פראצעסן.

| זען • רעדן • ענדערן אַלגעמיינע אונטער-פעלדער אין ביאלאגיע |
| --- |
| אנאטאמיע | אנטוויקלונס ביאלאגיע | באטאניק | באקטעריאלאגיע | ביאאינפארמאטיק | ביאטעכנאלאגיע | ביאכעמיע | גענאמיק | גענעטיק | זאאלאגיע | טאקסאנאמיע | ים ביאלאגיע | מענטשלעכע ביאלאגיע | מיקראביאלאגיע | מאלעקולארע ביאלאגיע | מקור פון לעבן | עקאלאגיע | עוואלוציעס ביאלאגיע | פאטאלאגיע | פאלעאנטאלאגיע | פאראזיטאלאגיע | פיזיאלאגיע | צעל-ביאלאגיע |
# ביאפיזיק

**ביאפיזיק** אדער **ביאלאגישע פיזיק** איז א צווישן־דיסציפלינערע וויסנשאפט וואס פארשט פיזיקאלישע פענאמענען אין בעלי חיים. ביאפיזיקער שטודירן קליינע גרופעס פון מאלעקולן.
# ביאטעכנאלאגיע

**ביאטעכנאלאגיע** איז א טעכנאלאגיע וואס ניצט אויס לעבעדיגע ארגאניזמען. ביאטעכנאלאגיע ווערט געניצט אין לאנדווירטשאפט, עסן וויסנשאפט און מעדיצין. אין ביאטעכנאלאגיע ווערן לעבעדיגע ארגאניזמען געניצט ניצלעכע כעמיקאלן און פראדוקטן.

כאטש מען ניצט דעם טערמין ביאטעכנאלאגיע פאר נייע פראצעסן וואס מען האט ערפינדן אין דעם 20סטן יארהונדערט, אין אמת'ן האט מען שוין געניצט ביאטעכנאלאגיע שוין פון אוראלטע צייטן.

## היסטאריע

שוין אין דער תקופה פונעם תנ"ך האט מען אויסגעניצט ביאלאגישע פראצעסן פארן מענטשהייט. למשל, באקן ברויט (וואס ניצט דעם קארבאן דיאקסייד פון די הייוון), מאכן קעז, וויין, ביר און עסיג, און באארבעטן די פיברעס פון פלאקס און זיידן.

| זען • רעדן • ענדערן אַלגעמיינע אונטער-פעלדער אין ביאלאגיע |
| --- |
| אנאטאמיע | אנטוויקלונס ביאלאגיע | באטאניק | באקטעריאלאגיע | ביאאינפארמאטיק | ביאטעכנאלאגיע | ביאכעמיע | גענאמיק | גענעטיק | זאאלאגיע | טאקסאנאמיע | ים ביאלאגיע | מענטשלעכע ביאלאגיע | מיקראביאלאגיע | מאלעקולארע ביאלאגיע | מקור פון לעבן | עקאלאגיע | עוואלוציעס ביאלאגיע | פאטאלאגיע | פאלעאנטאלאגיע | פאראזיטאלאגיע | פיזיאלאגיע | צעל-ביאלאגיע |
# מיקראביאלאגיע

**מיקראביאלאגיע** (פון גריכיש μῑκρος, *מיקראס*, "קליין"; βίος, *ביאס*, "לעבן"; און -λογία,‏ *-לאגיאַ*) איז די שטודיע פון *מיקראארגאניזמען*, וואס זענען קליינטשיקע ארגאניזמען מיט איין צעל אדער ווייניג צעלן, וואס מען זעט זיי נאר מיט א מיקראסקאפ. דאס שליסט איין פאנגי, באקטעריע און ארכעען. ווירוסן שטודירט מען אויך, כאטש זיי זענען אייגנטלעך קיין לעבעדיגע ארגאניזמען. אין קורצן; מיקראביאלאגיע שטודירט לעבן און ארגאניזמען וואס מען קען נישט זען מיטן אויג אליין.

מיקראביאלאגיע איז א טערמין וואס איז כולל וויראלאגיע, מיקאלאגיע, פאראסיטאלאגיע, באקטעריאלאגיע און אנדערע צווייגן.

מיקראביאלאגיע איז פארהעלטנמעסיק א נייע שטודיע. אויבוואויל די ערשטע מיקראבן האט מען געזעען שוין פאר דריי הונדערט יאר, אבער ס'איז נאך דא אסאך וואס מען ווייסט נישט.

## רעפערענצן

| זען • רעדן • ענדערן אַלגעמיינע אונטער-פעלדער אין ביאלאגיע |
| --- |
| אנאטאמיע | אנטוויקלונס ביאלאגיע | באטאניק | באקטעריאלאגיע | ביאאינפארמאטיק | ביאטעכנאלאגיע | ביאכעמיע | גענאמיק | גענעטיק | זאאלאגיע | טאקסאנאמיע | ים ביאלאגיע | מענטשלעכע ביאלאגיע | מיקראביאלאגיע | מאלעקולארע ביאלאגיע | מקור פון לעבן | עקאלאגיע | עוואלוציעס ביאלאגיע | פאטאלאגיע | פאלעאנטאלאגיע | פאראזיטאלאגיע | פיזיאלאגיע | צעל-ביאלאגיע |
# וויראלאגיע

**וויראלאגיע** איז די וויסנשאפטלעכע שטודיע פון ווירוסן. וויראלאגיע פארשט די געבוי און די קלאסיפיקאציע פון ווירוסן, און וויאזוי צו באהאנדלען און פארמיידן זייערע אינפעקציעס.

וויראלאגיע איז אן אונטער־דיסציפלין פון מיקראביאלאגיע.
# געשפרייט

דאס **געשפרייט** (אדער **רוים**) איז דער גרעניצלאזער דריי-דימענסיאלער פלאץ וואָס אין דעם שפילן זיך אפ אלע אביעקטן און געשעענישען, און האָבן רעלאטיווער פאזיציע און ריכטונג.

דאס פיזישע געשפרייט איז אָפט אויפגענומען אין דריי שורה'דיגע דימענסיעס, הגם היינטצייטיקע פיזיקער רעכענען עס געווענליך מיט צייט, צו זיין א טייל פון דער גרעניצלאזער פיר-דימענסיאלע נאכאנאדקייט באַוואוסט ווי געשפרייט־צייט.

אין מאַטאַמאַטיק טוט מען באטראכטן *געשפרייטן* מיט פארשידענע צאלן פון דימענסיעס און מיט פאַרשידענע אויסגעלייגטע סטרוקטורן.

דער באַגריף פון געשפרייט איז אנגענומען צו זיין א פונדאַמענטאַלער וויכטיקער טייל צו פארשטיין דעם פיזישן אוניווערס, כאָטשיג מיינונגס פארשידענהייטן טוען אנהאלטן צווישן פילאסאפן, צי דאס איז א זאך פאר זיך, אַ פארבינדונג צווישן זאכן, אָדער טייל פון אַ באגריף סטרוקטור.

פילע פון די פילאסאפישע פֿראגן האבן זיך ערוועקט אין דעם 17טן יאָרהונדערט, ביי די אנהייב אַנטוויקלונג פון קלאסישע מעכאַניק.
# נוס

אַ וועלטשענער נוס
א **נוס** אדער **ניסל** איז א פרוכט וואס האט א הארטן שאלעכץ און אן עסבאר קערנדל. אין באטאניק רופט מען א **נוס** נאר א טרוקענעם פרוכט וואס האט אן איינציגן זוימען וואס זיין שאלעכץ ווערט גאר הארט ווען ער ווערט צייטיק.

## סארטן ניס

די פאלגנדע זענען ניס וואקסן אויף ביימער:

* קעסט
* האזן ניסל
* היקארי
* וואלדניסל
* מושקאט
* וועלטשענער נוס
* חזיר-ניסל
* בוקסבוים
* מאקאדאמיע
* פעקאן

עס איז פארהאנען אסאך ערליי ניס, א טייל קען מען עסן רוי, און אנדערע וואס מ'דארף עס אויסארבעטן אין פארשידענע וועגן עס זאל ווערן עסבאר, ווי למשל מעדעצינען, אדער נוס מילעך, 'בוק' פאר קינדער עסן.

און ס'דא וואס זענען ראוי פאר בעלי חיים, ווי למשל דאס 'חזיר־ניסל' איז א מאכל פון וועווערקעס.

רויע עסן נוס ווי פאלגנד:
מאנדלען, האזל נוס, מאקאדעמיע [א טייערע נוס], קעסטן נוס [אויך געקאכט אדער געבאקן], פעקאן, פיסטעטשא, פינאטס, וואלנאט, קוקוסנוס , קאשו, בראזיל נוס, און סאסנע נוס.
פארהאנען קערעלעך, וואס ווערן געגעסן ווי נוס, צום ביישפיל, פאפיטעס און קירבעס זאמען. און ס'פארהאנען די קאפע קערל, און קאוילע קערל, וואס פון די סארטן מאכט מען בארואינגוג געטראנקן, ווי קאווע, קאקאו, און קאלע געטראנקן.
# באטאנישער גארטן

אַ **באָטאַנישער גאָרטן** איז אַ פּאַרק מיט עקזאָטישע פֿלאַנצן און געװיקסן. די פֿלאַנצן האָבן װיסנשאַפֿטלעכע באַשריפֿטונגען װי אין א מוזײ. גרױסע באָטאַנישע גאָרטנס זײַנען אין ניו יאָרק, מיזורי, קיו (לאנדאן), בערלין און מינכן.

* ברוקלין באטאנישער גארטן
# זאא-גארטן

א **זאאלאגישער גארטן**, **זאָאָ־גאָרטן**, **מענאזשעריע**, אדער **זאָאָ** איז א פלאץ וואו בעלי־חיים ווערן געהאלטן צווישן אפצאמונגען, אויסגעשטעלט פארן ציבור, און וואו מען טוט זיי אויך פארמערן.

דער טערמין זאאלאגישער גארטן האט א שייכות מיט זאאלאגיע, די שטודיע פון בעלי־חיים, א ווארט וואס נעמט זיך פון גריכיש *זאאן* (ζῷον, "בעל חי") און *לאגאס* (λóγος, "שטודיע"). די פארקירצונג "זאא" האט מען געניצט ערשט ביי דעם *לאנדאנער זאא*, וואס האט געעפנט פאר וויסנשאפלעכער שטודיע 1828 און צום ברייטן פובליקום 1847. די צאל הויפט זאמלונגען פון בעלי־חיים ארום דער וועלט איז שוין מער ווי 1,000, בערך 80 פראצענט פון זיי אין שטעט.

## אין היסטאריע

הענרי דער ערשטער פון ענגלאנד (געהערשט 1100 - 1135) האט אויפגעשטעלט א זאא אין אקספארדשיר, ענגלאנד. דעם זאא־גארטן האט מען אריבערגעפירט צום טורעם פון לאנדאן, אייגנטלעך אין די יארן פון הענרי דער דריטער, און איז ווייטער אנגעגאנגען ביז 1828.

אין דייטשלאנד, האט דער עלעקטאר אויגוסטוס דער ערשטער געגרינדעט א זאא־גארטן אין דרעזדן אין 1554.

## רעפערענצן
# גערשט

| גערשט |
| --- |
|  גערשטן פעלד |
| וויסנשאַפֿטלעכע קלאַסיפֿיקאַציע |
|

|  |  |
| --- | --- |
| קעניגרייך: | פלאנצן  |
| אָפטייל: | בליענדיקע פלאנצן  |
| (unranked): | Monocots  |
| (unranked): | Commelinids  |
| סדר: | Poales  |
| פֿאַמיליע: | Poaceae  |
| אונטערפֿאַמיליע: | Pooideae  |
| Tribe: | Triticeae  |
| מין: | *Hordeum*  |
| זגאַל: | H. vulgare  |

 |
|  בינאמינאלישער נאמען |
| Hordeum vulgare L. |

**גערשט**, א געוואוקס פון דער גראז פאמיליע, איז א וויכטיקער מין פון תבואה. גערשטן ווערן ברייט געניצט ווי געפיטער פאר בהמות, צו מאכן אלקאהאלישע געטראנקען ווי ביר, וויסקי און דזשין, צו קאכן אין פארשידענע עסנווארג, און אין טייל ערטער מאכט מען דערפון ברויט. נאך פון אוראלטע צייטן מאכט מען מאלץ פון גערשטן.

אין יאר 2007 איז גערשט געווען די פערטע מערסטע פארשפרייטע תבואה אין דער וועלט, סיי אין כמות פראדוצירט (136 מיליאן טאן) סיי אין שטח איינגעזייט (566,000 ק"מ2).

## אין יידישקייט

גערשט איז איינער פון די שבעת המינים דערמאנט אין דער תורה (פרשת עקב). ס'איז א גאנץ פארשפרייטער מנהג צו געבן גערשטן אריין אין דעם טשאלנט וואס מען עסט שבת בייטאג.

## רעפערענצן

שבעת המינים

|  |
| --- |
| * ווייץ
* גערשט
* וויינטרויבן
* פייג
* מילגרוים
* איילבירט
* טייטל
 |
# אנדן

די אַנדן
קאנא דע אַריטאַ
אן אזערע אין די אנדן
די **אַנדן** זענען א בערגקייט דורכאויס דעם מערב בארטן פון דרום אמעריקע. זיי ציען זיך מער ווי 7,000 ק"מ/ 4,400 מייל פון דרום ארגענטינע און טשילע ביז צפון קאלאמביע. די אנדן זענען די לענגסטע בערגקייט אין דער וועלט, און די צווייטע העכסטע נאך די הימאלייאס.

דער העכסטער שפיץ אין די אנדן איז בארג אקונקגוא (אין ארגענטינע), מיט א הויך פון 6,960 מעטער.

## פלאנצן

אין די אנדן זענען פאראן 8,200 ערליי פלאנצן, צווישן זיי 2,725 ערליי ארכידעעס. איינער פון די חשובסטע פלאנצן איז דער קארטאפל.

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 אנדן
# ווערגיל

**פובליוס ווערגיליוס מאַרא** (לאטייניש:  *Publius Vergilius Maro*; ‏ 15טן אקטאבער 70- - 21סטן סעפטעמבער 19-), באקאנט ווי **ווערגיל**,‏ איז געווען א דיכטער אין אוראלט רוים. ער ווערט גערעכנט פון די גרעסטע רוימישע דיכטער. ער האט געשריבן דריי הויפט ליטערארישע ווערק, איינע פון זיי די עפישע פאעסיע וועגן איניעס אין צוועלף ביכער.

## לעבנסגעשיכטע

ווערגיל האט שטודירט מעדיצין און אסטראנאמיע אין רוים, אבער ער האט זיי איבערגעלאזט פאר פילאסאפיע.

ווערגיל האט געהאט א השפעה אויף דעם איטאליענישן דיכטער פון דעם מיטל־אלטער, דאנטע אליגערי.

## רעפערענצן

ֿ
# פראנצויזיש

**פראנצויזיש** (אדער **פֿראַנצײזיש;** פֿראנצויזיש: *français*) איז א ראמאנישע שפראך וואס מען רעדט איבערהויפט אין פראנקרייך. אויך רעדט מען זי אין בעלגיע, לוקסעמבורג, שווייץ און קוויבעק, קאנאדע און אויך אין פארשידענע לענדער אין אפריקע. היינט רעדן זי 77 מיליאן מענטשן ווי זייער מוטער שפראך און 128 מיליאן ווי א צווייטע שפראך. אזוי ווי אנדערע ראמאנישע שפראכן, די סובסטאנטיוון זענען אדער מענלעך אדער ווייבלעך.

*פראנצויזיש רעדערס איבער דער גארער וועלט*
**טונקל בלוי**: מוטער שפראך; **בלוי**: Verwaltungssprache; **העל בלוי**: Verkehrssprache; גרין: Minderheitensprache
## היסטאריע

די רוימער האבן איינגענומען דאס לאנד גאַליע (היינטיקע פראנקרייך) און האבן עס צעטיילט אין פראווינצן. די רוימער האבן גערעדט לאטייניש און ביסלעכווייז איז לאטייניש געווארן די פארשפרייטע שפראך אין לאנד. די געוועזענע שפראך, גאַליש, האט מען וואס ווייניגער געניצט, און היינט ווערט א דיאלעקט פון גאליש, ברעטאניש, גערעדט נאר אין בריטאני.

אין פראנקרייך האט דאס ארויסרעד פון לאטיינישט זיך געענדערט ביז היינט וואס מ׳קען שווער דערקענען אז פֿראנצויזיש איז א ראמאנישע שפראך. נאכדעם וואס די רוימישע אימפעריע איז אונטערגעגאנגען האט זיך די שפראך אנטוויקלט אנדערשט אין די פארשידענע לענדער. אין מיטל־אלטער פראנקרייך האט די שפראך געהאט בעיקר צוויי דיאלעקטן: דער צפון־דיאלעקט *langue d'oïl לאַנג ד׳אָאי* און דער דרום־דיאלעקט *langue d'oc לאַנג ד׳אק.*

## בוכשטאבן

## גראמאטיק

### דער ווערב אויף פראנצויזיש

פֿראנצויזישע ווערבער האבן 8 צייטן (כולל אימפעראַטיוו), און יעדע צייט פון א ווערב האט 6 פֿארשידענע קאניוגאַציעס, לויטן סוביעקט פערזאן. ד״ה ס׳איז פֿאראן אינגאנצן 18 קאניויגאציעס פאר יעדן ווערב.

ס׳איז פֿאראן 3 גרופעס פון נארמאלע ווערבן: ווערבן וואס זייער פֿארעם לאזט אויס מיט ‎~er, ~re, און ‎.~ir אחוץ די דריי גרופעס איז אויך פֿאראן א גאנץ לאנגע רייע פון אויסנאמען וואס האבן אנדערע קאניוגאציעס.

| aimer - האבן ליב, נארמאלער er ווערב |
| --- |
| פערזאן | יעצטיק | פֿארגאנגענהייט | צוקונפֿט | קאנדיציאנעל |
| פשוט | ציענדיק |
| ערשטער איינצאל (je) | aim**e** | aim**ai** | aim**ais** | aim**erai** | aim**erais** |
| צווייטער איינצאל (tu) | aim**es** | aim**as** | aim**eras** |
| דריטער איינצאל (il/elle/on) | aim**e** | aim**a** | aim**ait** | aim**era** | aim**erait** |
| ערשטער מערצאל (nous) | aim**ons** | aim**âmes** | aim**ions** | aim**erons** | aim**erions** |
| צווייטער מערצאל (vous) | aim**ez** | aim**âtes** | aim**iez** | aim**erez** | aim**eriez** |
| דריטער מערצאל (ils/elles) | aim**ent** | aim**èrent** | aim**aient** | aim**eront** | aim**eraient** |
|  |  |  |  |  |  |

|  |  |
| --- | --- |
| Wikipedia | **וויקיפּעדיע אויף פֿראַנצױזיש** |

| זען • רעדן • ענדערןאפיציעלע שפראכן פונעם אייראפעישן פארבאנד   |
| --- |
| אונגעריש · איטאליעניש · איריש · בולגאריש · גריכיש · דייטש · דעניש · האלענדיש · טשעכיש · ליטוויש · לעטיש · מאלטעזיש · סלאוואקיש · סלאוועניש · ענגליש · עסטיש · פארטוגעזיש · פויליש · פיניש · פראנצויזיש · קראָאַטיש · רומעניש · שפאניש · שוועדיש |