Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# מאלאריע

עלעקטראן מיקראגראף פון פלאַסמאדיום
**מאלאריע** איז אן אנשטעקיקע קראנקייט, וואס ווערט פארשאפן פון פאראזיטן. מענטשן שטעקן זיך מיט מאלאריע ווען דער פאראזיט קומט אריין אינעם בלוט.

מאלאריע איז איינע פון די הויפט סיבות פון טויט אין דער וועלט: זי איז גורם א האלבן מיליארד קראנקען און צוויי מיליאן טויטן יאר יערלעך. רוב פון די וואס שטארבן זענען אין אפריקע דרום פון דער סאהארע.

דער פאראזיט וואס פארשאפט מאלאריע הייסט *פלאַסמאדיום*, אן ארגאניזם מיט אין צעל וואס איז נישט קיין באקטעריע.

ס'זענען דא פארשידענע זגאלן פון *פלאַסמאדיום* וואס פארשאפן מאלאריע אין מענטשן: *פֿאַלקיפאַרום* מאלאריע איז דער ערגסטער מין, און הרגעט די מערסטע מענטשן.

מענטשן ווערן קראנק פון מאלאריע דורך אנאפעלעס קאמארן.
# מוטאציע

**מוטאציע** איז א ענדערונג אין דער גענע פון א ארגאניזם. מוטאציע איז א וויכטיקע טייל פון דער עוועלאציע טעאריע.

מוטאציע קען פאסירן פון פארשיידענע סיבות, ווי למשל פון א צעל צעטיילונג, פון א שטראלונג אדער פון סיי וואסערע כעמישע סובסטאנצן.
# נאטירלעכע סעלעקציע

**נאטירלעכע סעלעקציע** איז דער פראצעס ווי געוויסע באשעפענישן מיט בעסערע שטריכן זענען מער אויסגעשטעלט צו איבערלעבן, און געאייגענט צו געבוירן קינדער. דער גרינדער פֿון דער טעאָריע איז טשאַרלס דאַרװין און אַלפֿערד װאַלאַנס.

2 פאקטארן דעצעדירן די אויסגאנג פון נאטורליכע סעלעקציע. די סביבה און די זשיען מיוטאציע.

## זע אױך

* עװאָלוציע.
# פאלעאנטאלאגיע

|  |
| --- |
|
סעריע פון ארטיקלען וועגן **זאאלאגיע**
 |
| **אפטיילונגען פון זאאלאגיע** |
|
אנטראפאלאגיע  · אראכנאלאגיע
אפיאלאגיע
ענטאמאלאגיע
Ethology
Herpetology
Ichthyology
Mammalogy
Myrmecology
Neuroethology
Ornithology
Paleozoology
פאלעאנטאלאגיע  · קעטאלאגיע |
| **היסטאריע** |
|
pre-Darwin
post-Darwin זען • רעדן • ענדערן |

**פאַלעאָנטאָלאגיע** איז די שטודיע פון וויאזוי לעבן האט זיך אנטוויקלט אויף דער ערד.

עס איז באזירט אויף די פאסיל רעקארדס וואס מ'טרעפט און זוכט כסדר פריש.

| זען • רעדן • ענדערן אַלגעמיינע אונטער-פעלדער אין ביאלאגיע |
| --- |
| אנאטאמיע | אנטוויקלונס ביאלאגיע | באטאניק | באקטעריאלאגיע | ביאאינפארמאטיק | ביאטעכנאלאגיע | ביאכעמיע | גענאמיק | גענעטיק | זאאלאגיע | טאקסאנאמיע | ים ביאלאגיע | מענטשלעכע ביאלאגיע | מיקראביאלאגיע | מאלעקולארע ביאלאגיע | מקור פון לעבן | עקאלאגיע | עוואלוציעס ביאלאגיע | פאטאלאגיע | פאלעאנטאלאגיע | פאראזיטאלאגיע | פיזיאלאגיע | צעל-ביאלאגיע |
# ביאלאגיע

**ביאלאגיע** איז א אפטייל פון נאטור וויסנשאפט קלאסיפיקאציע אין אקאדעמיע וואס שטודירט לעבן און לעבעדיקער.

* בעלי חיים
* גוף-אַנאָטאָמיע
* אָרגאַנען
* דער ארטיקל בנוגע ביאלאגיע איז א שטומף. דאס הייסט עס פעלן אין אים גרונטלעכע אינפארמאציע איבערן פארשטאנד פון דער טעמע. ביטע העלפֿט דאס פֿארברייטערן.פיזיאלאגיע
* זאאלאגיע
* פלאנצן
* שוואמען
* מיקראארגאניזמען—באקטעריע און ארכעען

היינט טוט מען צעטיילן אלע לעבעדיקע ארגאניזמען אין דריי געביטן: אייקאריאטן, ארכעען און באקטעריע.

## געביטן אין ביאלאגיע

גענעטיק פארשט די גענעס.

פיזיאלאגיע פארשט די מעכאנישע פראצעסן פון לעבעדיקע באשעפענישן.

די ביאלאגיע פון בעלי חיים ווערט גערופן זאאלאגיע, און די ביאלאגיע פון פלאנצן הייסט באטאניק.

עקאלאגיע פארשט די פארשפרייטונג פון באשעפענישן.

עטאלאגיע פארשט די פירעכץ פון בעלי חיים, ספעציעל די סאציאלע בעלי חיים ווי פרימאטן און הינט.

מאלעקולארע ביאלאגיע באשעפטיגט זיך מיט די מאלעקולן אין לעבנדיקע סיסטעמען. דאס שליסט איין די שטודיע פון קערנזויערן, פראטעינען, קארבאהידראטן און ליפידן.

## צעלן

ביאלאגיע האט אנגהויבן צו וואקסן און ווערן אנטוויקלט ווען אנטאני וואן ליאוונהוק האט פארבעסערט דעם מיקראסקאפ. דעמאלסט האבן אויסגעפונען ספערמאטאזאא און באקטעריע.

אויך דורך ניצן דעם פארבעסערטן מיקראסקאפ אינעם אנהייב 19טן יארהונדערט ווען עטלעכע ביאלאגן האבן פארשטאנן דאס צענטראלע חשיבות פונעם צעל. אין 1838 און 1839 האבן שליידן און שוואן פארגעשטלעט די פרינציפן (1) די באזיס איינהייט פון אן ארגאניזם איז דער צעל און (2) אן איינציגער צעל האט אלע כאראקטעריסטיקן פון לעבן. דעם דריטן פרינציפ אז (3) אלע צעלן קומען פון דער צעשפאלטונג פון אנדערע צעלן האט פארגעשלאגן ראבערט רעמאק. אין די 1860ער יארן האבן כמעט אלע ביאלאגן מסכים געווען צו די דריי פרינציפן פון צעל טעאריע.

## כעמישע יסוד

### אטאמען און מאלעקולן

### וואסער

### אראגאנישע פארבינדונגען

### מאקראמאלעקולן

## גאלעריע

* בעלי חיים - Bos primigenius taurus
* פלאנצן - Triticum
* שוואמען - Morchella esculenta
* באקטעריע - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
* ארכעען - Halobacteria
* ווירוס - Gamma phage

| זען • רעדן • ענדערן אַלגעמיינע אונטער-פעלדער אין ביאלאגיע |
| --- |
| אנאטאמיע | אנטוויקלונס ביאלאגיע | באטאניק | באקטעריאלאגיע | ביאאינפארמאטיק | ביאטעכנאלאגיע | ביאכעמיע | גענאמיק | גענעטיק | זאאלאגיע | טאקסאנאמיע | ים ביאלאגיע | מענטשלעכע ביאלאגיע | מיקראביאלאגיע | מאלעקולארע ביאלאגיע | מקור פון לעבן | עקאלאגיע | עוואלוציעס ביאלאגיע | פאטאלאגיע | פאלעאנטאלאגיע | פאראזיטאלאגיע | פיזיאלאגיע | צעל-ביאלאגיע |
# אוראלט גריכיש

**אוראלט גריכיש** איז געווען  די  שפראך וואס די מענטשן פון אוראלט גריכנלאנד האבן גערעדט פונעם 9טן ביזן 4טן יארהונדערט פאר דער ציווילער רעכענונג. אוראלט גריכיש מיט לאטיין זענען די וויכטיגסטע אוראלטע שפראכן (ד״ה שפראכן וואס מען רעדט מער נישט היינט) פאר היינטיקע ענגליש רעדער, ווייל א היבשע צאל ווערטער אויף ענגליש שטאמען פון גריכיש און לאטיין.

גריכיש האט געהאט פארשידענע דיאלעקטן,
 אבער ״אַטישע גריכיש״ וואס די בירגער פון אטען האבן גערעדט ווערט גערעכנט א ריינע פארעם פון דער שפראך. די גריכן זענען געווארן גאר שטארק אין די לענדער ארום דעם מיטלענדישן ים און זייער שפראך האט זיך גיך פארשפרייט. אלעקסאנדער דער גרויסער האט אריינגעפירט די שפראך אין אזיע.

די דיכטונגען פון די אוראלטע גריכישע דיכטער האבן זיי געשריבן אויף גריכיש.

## זעט אויך

* גריכישער אלפאבעט
* גריכיש

## רעפערעצן
# ארגאניזם

‏אַן **אָרגאַניזם** איז אַ לעבעדיקער קערפּער, וואָס האָט אַ ריי אייגנשאַפטן, וואָס טיילן אים אָפּ פון דער טויטער מאַטעריע. די הויפּט סימנים פון אָרגאַניזמען און
לעבן בכלל זיינען: מעטאַבאָליזם, ירושהדיקייט, די פעאיקייט צו באַנעמען און באַאַרבעטן די אינפאָרמאַציע פון דרויסן, וואַקסן און זיך מערן.

אָרגאַניזמען באַשטייען פון צעלן, און עס זיינען דאָ איין־צעליקע אָרגאַניזמען (unicellular בלעז) און די, וואָס זיי שטימען אויס אַ סך צעלן (multicellular).

‏ביאָלאָגן צעטיילן די אָרגאַניזמען אויף דריי הויפּט־גרופּעס:

* באַקטעריעס
* ארכעען
* אייקאַריאָטן.

בעלי־חיים און פלאַנצן געהערן צו די אייקאַריאָטן. ‏

## ‏ווירוס

אַ ווירוס קען געוויינלעך נישט ווערן אָנגערופן אַן אָרגאַניזם, וויבאַלד זיי קענען זיך נישט רעפּראָדוצירן פון זיך אַליין, נאָר מוזן האָבן אַ *גאַסטגעבער צעל*. ‏

## ‏לעבנס טעג

איינע פון די גאָר וויכטיקע זאָכן פון אַן אָרגאַניזם איז ווי לאַנג דאָס לעבט. עס זענען דאָ אַזעלכע וואָס לעבן נישט מער ווי אַ טאָג, ווידער אום זענען דאָ אַזעלכע וואָס קענען לעבן טויזנטער יאָרן.
# אנאטאמיע

א געמאלאכץ פון די מוסקלען אין דער מענטשליכער אנאטאמיע.
**אנאטאמיע** (פון גריכיש: *ανατομία*, ווערטלעך: "אויפגעשניטן") איז אן אפטייל פון ביאלאגיע וואס פארנעמט זיך צו שטודירן וויאזוי די קערפער און ארגאניזאציע פון א לעבעדיגן ארגאניזם טוט פונקציאנירן. עס קען ווערן אפגעטיילט אין קלענערע שטודיעס ווי אנאטאמיע פון בעלי חיים (זאָאטאמיע), אדער געוויקסן איז פלאנצן אנאטאמיע. די וואס שטודירן אנאטאמיע זענען אינטערעסירט וואו יעדע ביין און מוסקל געהערט.

די היסטאריע פון אנאטאמיע גייט צוריק צו 1600 פאר דער ציווילער ציילונג ווען די עגיפטן האבן אנגעהויבן שטודירן מענטשלעכע אנאטאמיע. זיי זענען דערגאנגען וויאזוי פארשידענע ארגאנען פונקציאנירן ווי למשל דער לעבער, דער מילץ, די נירן און דאס הארץ. זיי האבן אויך אנטפלעקט די סטרוקטור און פונקציאנען פון דער לימפֿאטישער סיסטעם.

אנאטאמיסטן ארבעטן אין אוניווערסיטעטן, מעדיצינישע שולעס און לערנען שפיטעלער. זיי לערנען אויס אנאטאמיע און פארשן די סיסטעמען אין דעם מענטשלכן קערפער.

| זען • רעדן • ענדערן אַלגעמיינע אונטער-פעלדער אין ביאלאגיע |
| --- |
| אנאטאמיע | אנטוויקלונס ביאלאגיע | באטאניק | באקטעריאלאגיע | ביאאינפארמאטיק | ביאטעכנאלאגיע | ביאכעמיע | גענאמיק | גענעטיק | זאאלאגיע | טאקסאנאמיע | ים ביאלאגיע | מענטשלעכע ביאלאגיע | מיקראביאלאגיע | מאלעקולארע ביאלאגיע | מקור פון לעבן | עקאלאגיע | עוואלוציעס ביאלאגיע | פאטאלאגיע | פאלעאנטאלאגיע | פאראזיטאלאגיע | פיזיאלאגיע | צעל-ביאלאגיע |
# ביאכעמיע

**ביאכעמיע** (פון גריכיש: *βίος*, *bios*, "לעבן" און מצריש *kēme*, "ערד") איז די שטודיע פון די כעמישע אין לעבעדיגע ארגאניזמען. זי באהאנדלט די סטרוקטור און פונקציע פון צעלולארישע באשטאנדטיילן, ווי למשל פראטעינען, קארבאהידראטן, ליפידן, יאדעריקע זויערן, און אנדערע ביאמאלעקולן. כעמישע ביאלאגיע שטרעבט צו פארענטפערן אסאך פראגעס וואס קומען אויף פון ביאכעמיע ניצנדיג געצייג אנטוויקלט אין כעמישן סינטעז.

## קארבאהידראטן

## פראטעינין

## ליפידן

## יאדעריגע זויערן

## רעפערענצן

 כעמיע

|  |
| --- |
|
אומארגאנישע כעמיע · אנאליטישע כעמיע · אפטייקעריי · ארגאנישע כעמיע · ביאכעמיע · טעארעטישע כעמיע · טערמאכעמיע · כעמישע ביאלאגיע · כעמישע בילדונג · כעמישע פיזיק · מאטעריע וויסנשאפט · מעדיצינישע כעמיע · סביבהדיקע כעמיע · עלעקטראכעמיע · פאטאכעמיע · פיזיקאלישע כעמיע · קערנכעמיע |

 פעריאדישע טאבעלע
# פיזיאלאגיע

**פֿיזיאלאגיע** (פון אוראַלט גריכיש: *φύσις*, *פֿיזיס*, "נאטור"; און -λογία, *-לאגיאַ*, "שטודיע") איז די וויסנשאפט וואס באהאנדלט ווי לעבעדיגע סיסטעמען ארבעטן. דאס איז כולל ווי ארגאניזמען, ארגאן סיסטעמען, ארגאנען, צעלן און ביאמאלעקולן פירן אויס די כעמישע און פיזישע פונקציעס וואס עקזיסטירן אין א לעבעדיקער סיסטעם.

פיזיאלאגיע ווערט צוטיילט אין פלאנצן פיזיאלאגיע און פיזיאלאגיע פון בעלי חיים.

פון דער שטודיע פון פיזיאלאגיע זענען ארויסגעקומען די דיסציפלינען פון ביאכעמיע, ביאפיזיק, ביאמעכאניק און פארמאקאלאגיע.

| זען • רעדן • ענדערן אַלגעמיינע אונטער-פעלדער אין ביאלאגיע |
| --- |
| אנאטאמיע | אנטוויקלונס ביאלאגיע | באטאניק | באקטעריאלאגיע | ביאאינפארמאטיק | ביאטעכנאלאגיע | ביאכעמיע | גענאמיק | גענעטיק | זאאלאגיע | טאקסאנאמיע | ים ביאלאגיע | מענטשלעכע ביאלאגיע | מיקראביאלאגיע | מאלעקולארע ביאלאגיע | מקור פון לעבן | עקאלאגיע | עוואלוציעס ביאלאגיע | פאטאלאגיע | פאלעאנטאלאגיע | פאראזיטאלאגיע | פיזיאלאגיע | צעל-ביאלאגיע |

ֿ
# מעטאבאליזם

**מעטאַבאליזם** איז א סיסטעם פון כעמישע רעאקציעס דורך וואס א בעל חי באקומט ענערגיע פון עסן כדי ער זאל קענען לעבן. דאס פאסירט ביי אלע לעבעדיגע ארגאניזמען.

רעאקציעס קאטאליזירט דורך ענזימען דערמעגלעכן ארגאניזמען צו וואקסן, רעפראדוצירן, האלטן זייערע סטרוקטורן און אנרופן צו זייערע סביבות.

דאס ווארט ׳מעטאבאליזם׳ קען אויך באדייטן די פארדייאונג סיסטעם און דעם טראנספארט פון סובסטאנצן אריין אין און צווישן פארשידענע צעלן. ווען א מענטש אין הונגעריק, ארבעט דער מעטאבאליזם פאמעלעכער. דער מעטאבאליזם גיט ענערגיע צו די ארגאנען אין דער פארדייאונג סיסטעם און צו אטעמען.

מעטאבאליזם ווערט צעטיילט אין צוויי קאטעגאריעס. קאטאבאליזם צעברעכט ארגאנישע מאטעריע און שעפט ענערגיע דורך צעל־אטעמען. אנאבאליזם ניצט ענערגיע צו קאנסטרוקטירן מאלעקולן ווי פראטעינען און נוקלעאין-זויערן.

דער פראצעס פון מעטאבאליזם פירט זיך לויטן פאלגנדן סדר:

* ארייננעמען א סובסטאנץ אין דעם קערפער.
* אנאבאליזם
* קאטאבאליזם
* ארויסשיקן דעם אפפאל.
# אויפפיר

**אויפֿפֿיר** מאלט אויס די אקציעס און רעאקציעס פון אן ארגאניזם אדער אן אביעקט.
די רעאקציע קען זיין סיי באוואוסטזיניק סיי אונטערוויסיק, סיי אפן סיי באהאלטן און סיי ווילנדיק סיי אומווילנדיק (ספאנטאן).

## ביאלאגיע

דער אויפפיר פון אן ארגאניזם ווערט געפירט דורך די הארמאן און נערוון סיסטעמען. די קאמפליצירטקייט פון דעם אויפפיר פון אן ארגאניזם ווענדט זיך אין דער קאמפליצירטקייט פון זיין נערוון־סיסטעם. אין אלגעמיין, אן ארגאניזם מיט א מער קאמפליצירטער נערוון־סיסטעם האט האט א גרעסערער פעאיקייט צו לערנען נייע רעאקציעס.

דער אויפפיר קען זיין סיי נאטירלעך סיי געלערנט.

דער אויפפיר פון בעלי חיים ווערט שטודירט אין פסיכאלאגיע, עטאלאגיע און סאציא-ביאלאגיע.

## פסיכאלאגיע

מענטשלעכער אויפפיר קען זיין נארמאל אדער אומגעוויינטלעך, פאסיק אדער אומפאסיק.

## זעט אויך

* ביהייוויאריזם
# עקאלאגיע

**עקאלאגיע** (פון גריכיש: οἶκος, "הויז"; -λογία, "שטודיע פון") איז די וויסנשאפט וואס שטודירט אלע לעבעדיקע ארגאניזמען אין זייער סביבה, מיט איר קלימאט, באדן, וואסער, ליכט, זויערשטאף און מינעראלן.
עקאלאגן שטודירן די קאמפאזיציע, פארשפרייטונג, קוואנטיטעט, צאל און מצבים פון ארגאניזמען אין עקאלאגישע סיסטעמען.
עקאלאגיע איז א צווישנדיסציפלינאריש פעלד וואס נעמט איין ביאלאגיע און ערד וויסנשאפט.

דער דייטשער וויסנשאפטלער ערנסט העקל (1834–1919) האט געשאפן דאס ווארט "עקאלאגיע" ("Ökologie") אין 1866. די אוראלטע פילאסאפן, ווי היפאקראטעס און אריסטו האבן אוועקגעשטעלט די יסודות פון עקאלאגיע אין זייער שטודיע פון נאטור.

| זען • רעדן • ענדערן אַלגעמיינע אונטער-פעלדער אין ביאלאגיע |
| --- |
| אנאטאמיע | אנטוויקלונס ביאלאגיע | באטאניק | באקטעריאלאגיע | ביאאינפארמאטיק | ביאטעכנאלאגיע | ביאכעמיע | גענאמיק | גענעטיק | זאאלאגיע | טאקסאנאמיע | ים ביאלאגיע | מענטשלעכע ביאלאגיע | מיקראביאלאגיע | מאלעקולארע ביאלאגיע | מקור פון לעבן | עקאלאגיע | עוואלוציעס ביאלאגיע | פאטאלאגיע | פאלעאנטאלאגיע | פאראזיטאלאגיע | פיזיאלאגיע | צעל-ביאלאגיע |
# אוראלט גריכנלאנד

די געשיכטע פון **אוראַלט גרינכלאַנד** איז א תקופה פון דער גריכישער היסטאריע וואס האט זיך געצויגן ארום טויזנט יאר פון ביז ווען די רוימער האבן איינגענומען גריכנלאנד ביים קאמף פון קארינט אין יאר 146 פאר דער ציווילער רעכענונג.

די גריכישע קולטור צוזאמען מיט די רוימישע קולטור ווערן פאררעכנט אלס די גרונטן פון דער ציוויליזאציע פון דער מערב וועלט.

די גריכישע קולטור איז נישט געווען באגרענעצט צום דרום טייל פון די באלקאן לענדער, וואו מאדערנע גריכנלאנד געפינט זיך. די גריכן האבן איניציאירט א גרויסע קאלאניזאציע באוועגונג, וואס האט געברענגט א סך גריכן צו גרויסע טיילן פונעם מיטלענדישן ים. אחוץ די אינזלען פונעם אגאישן ים זענען אויך געווען גרויסע זידלונגען פון גריכן אין קליין אזיע צו מזרח און אין דרום טייל פונעם אפענינישן האלבאינזל און דעם מזרח זייט פון סיציליע אין מערב. די גריכן האבן זיך באזעצט אין אנדערע ערטער ווי למשל אויף די ברעגן פונעם שווארצן ים.

## געאגראפיע

### פיזישע געאגראפיע

### קאלאניעס

גריכישע שטעט און קאלאניעס ארום 550 פד״צ
די באפעלקערונג פון גריכנלאנד איז געוואקסן אריבער דער מעגלעכקייט פון זיין באגרעניצטע אקער־ערד (טייל האלטן אז די באפעלקערונג פון אוראלט גריכנלאנד איז געוואקסן מער ווי צענפאכיג אין דער תקופה פון 800 פד״צ ביז 400 פד״צ, פון א באפעלקערונג פון 800,000 ביז א סה״כ געשאצטער באפעלקערונג צווישן 10 צו 13 מיליאן).

פון בערך 750 פד״צ האבן די גריכן אנגעהויבן 250 יאר פון פארברייטערונג, אויפשטעלנדיק קאלאניעס אין אלע ריכטונגען. צו מזרח, האבן זיי צו ערשט קאלאניזירט דעם אגאאישן בארטן פון קליין אזיע, first, דערנאך ציפערן און די בארטנס פון טראקע, דעם ים פון מאראמארא, און דעם דרום בארטן פונעם שווארצן ים. ענדלעך האט גריכישע קאלאניזאציע דערגרייכט צפון־מזרח ביז היינטיגער אוקראינע און רוסלאנד (טאגאנראג).

צו מערב האט מען באזעצט די בארטנס פון איליריע, סיציליע און דרום איטאליע. דערנאך דרום-פראנקרייך, קארסיקע און אפילו צפון־מזרח שפאניע אויך האט מען געגרינדעט גריכישע קאלאניעס אין עגיפטן און ליביע.

די מאדערנע שטעט סיראקוזע, נאפאלי, מארסיי און סטאמבול האבן אנגעהויבן ווי די גריכישע קאלאניעס סיראקוזאי (Συράκουσαι), נעאפאליס (Νεάπολις), מאסאליע (Μασσαλία) און ביזאנץ *(Βυζάντιον)*. די דאזיקע קאלאניעס האבן געשפילט א ראלע אין דער פארשפרייטונג פון גריכישן איינפלוס דורכאויס אייראפע און האבן אויך געהאלפן גרינדן ווייטע-דיסטאנץ האנדל נעצווערק צווישן די גריכישע שטאָט-שטאַטן, וואס האבן אונטערגעהויבן די עקאנאמיע פון אוראלט גריכנלאנד.

## רעפערענצן
# מיטל אלטער

די **מיטל אלטער** איז געווען א תקופה פון בערך טויזנט יאר אין דער אייראפעישער געשיכטע. עס האט זיך אנגעהויבן ארום יאר 476 (ד'רל"ו), ווען די מערב רוימישע אימפעריע האט זיך געענדיגט, און האט זיך געצויגן ביז ארום דער צייט וואס קריסטאפער קאלומבוס איז אנגעקומען אין דער נייער וועלט אין 1492. די צייט ווערט אנגערופן די 'מיטעל אלטער' ווייל עס איז פארגעקומען צווישן די פאַלן פון אימפעריעאַל רוים און די אָנהייב פון פרי מאָדערן אייראָפּע.

דערבײַ יאָרהונדערטן די קריסטנטום האָט געגרינדעט, און די פֿאַנאַטישע אַנטיסעמיטעט; אָבער אויך די קונסטן, די מוזיק, די אַרכיטעקטורשאפט און די צייכענונג.

פעאדאליזם (feudalism) איז געווען דער עקאנאמישער און פאליטישער צושטאנד וואס האט געהערשט אין אייראפע דורכאויס דעם מיטלאלטער, מיט א קעניג ביים שפיץ, דערנאך אדללייט, פריצים, און צום לעצט די פויערן וועלכע זענען געווען פאקטיש ווי קנעכט פאר די פריצים.)

דער מיטלאלטער ווערט צעטיילט אויף דריי תקופות: פרי מיטלאלטער (פונעם 5טן יארהונדערט ביז 1000), הויך מיטלאלטער (בערך פון 1000 ביז 1300) און שפעט מיטלאלטער (1300 - 1500).
# שוואם

שוואם
דער **שוואם** אדער דאס **שוועמל** (ענגליש: *fungus*) איז א מין ארגאניזם פון דער משפחה וואס הייסט אייקאריאטן.

בלשון רבים הייסט פאנגוס *פאנגי*.

עס ציעט איר ערנערונג פון אנדערע ארגאניזמען. עס טוט עסן איר עסנווארג פון דרויסן, איינזאפנדיג ניוטריענט מאלעקיולן אין צו זייערע צעלן.

הייוון, מאלד און שוועמלעך זענען א ביישפיל פון מיני פאנגי.

אמאל האט מען געמיינט אז דאס איז א געוויקס.

עס זענען פאראן אן אפגעשאצטע 5.1 מיליאן זגאלן פון פאנגי מיט בלויז זיבעציג טויזנט דעפענירט דערווייל.

## עסן

טייל שוואמען זענען עסבאר. מען קען זיי עסן רוי אדער מען קאכט די שוואמען אין זופ און אנדערע עסנווארג.
# קוראן

קאראן
דער **קאָראַן** (אָדער **קוראַן**, דער נאָמען שטאַמט פון "קרא" - לייענען) איז דער צענטראַלער טעקסט ביי די מוסלמענער. לויט ווי זיי האַלטן, איז דאָס פון גאָט (”אַלאַ”) איבערגעגעבן געוואָרן צו מוכאַמאַד אין פאַרשיידענע טיילן איבער אַ צייט פון אַרום צוואַנציק יאָר. לויט דער רעליגיע האט דאס מוכאַמאַד באקומען פון גאט דורך מלאך גבריאל

לויט וויסנשאפטלעכע פאָרשונג, דער יסוד פון איסלאם; פאָרשער פון איסלאמישער היסטאריע האבן שטודירט די עוואלוציע פון ​​קיבלא מיט דער צייט פאר דער געבורטס ארט פון איסלאם. Patricia Crone, Michael Cook און א סך אנדערע פארשער, באזירט אויף טעקסט און ארכעאלאגישער פאָרשונג, האָבן געמיינט אז דער "Masjid al-Haram" געפינט זיך אין צפון־מערב אַראַבישער האלבאינזל. (ניט אין מעקאַ ווי אויסגעדריקט אין קלאסישע ווערק באזירט אויף דערציילונג קולטור))

## זעט אויך

* **איסלאם**

## וועבלינקען

* Al-Quran (קאראן) (ארכיווירט 29.01.2009 ביי דער Wayback Machine)
* קוראן אויף יידיש (ארכיווירט 15.05.2006 ביי דער Wayback Machine)
* ליינט אן ארטיקל אין "אלגעמיינער זשורנאל (ארכיווירט 10.03.2007 ביי דער Wayback Machine)

## רעפערענצן
# רענעסאנס

דער **רענעסאַנס** (איטאליעניש: *Rinascimento*, *רינאַשימענטאָ*) איז אן עפאכע אין דער היסטאריע פון אייראפע וואס האט אנגעהויבן בערך 1400, ביים סוף פונעם מיטל אלטער.

דאס ווארט רענעסאנס נעמט זיך פון א פראנצויזיש ווארט וואס באדייט ווידערגעבוירן. מען האט געגעבן דעם נאמען ווייל אין יענער צייט האבן מענטשן זיך אינטערעסירט אין דער וויסנשאפט פון די אוראלטע צייטן, איבערהויפט די וויסנשאפט פון אוראלט גריכנלאנד און רוים. עס ווערט געזאגט אז דער רענעסאנס איז דער אנהייב פון דער מאדערנער עפאכע.

אין די רענעסאנס יארן זענען געווען אסאך בארימטע קינסטלער, שרייבער און פילאסאפן. איינער פון די מערסטע באקאנטע מענטשן וואס זענען געווען טעטיג אינעם רענעסאנס איז לעאנארדא דא ווינטשי, א קינסטלער, וויסנשאפטלער, מוזיקער און פילאסאף.
# אויפקלערונג

**אויפֿקלערונג** מיינט אין טאָג-טעגלעכער שפּראַך דער פאַרלאַנג צו עלימינירן צעמישונג מיט אנשאפן פון נייַע וויסן צו ענטפֿערן שאלות. די תקופה פון אויפקלערונ איז געווען א קולטורעלע באוועגונג אין אייראפע אינעם 18טן יארהונדערט. די באוועגונג האט אנגעהויבן אין פראנקרייך דורך די פילאסאפן דעקארט און דעניס דידערא. די שיטה פון אויפקלערונג איז געווען אז יעדער איינער קען אלץ אויסטראכטן פאר זיך, דעריבער דארף ער נישט גלייבן וואס די רעגירונג זאגט אדער וואס רעליגיע לערנט אויס מענטשן. אין אנדערע לענדער זענען געווען אימאנועל קאנט אין דייטשלאנד, דייוויד היום און אדם סמיט אין סקאטלאנד, און טאמעס זשעפערסאן אין אמעריקע.

אלס רעזולטאט פון דער אויפקלערונג איז געקומען די פראנצויזישע רעוואלוציע אין 1789. אין אנדערע לענדער, למשל רוסלאנד, פרייסן און שוועדן האבן די מלכים אויסגעניצט די אויפקלערונג צו האלטן די מלוכה ביי זיך. די באגריפן פון קאפיטאליזם און סאציאליזם זענען ארויסגעקומען פון דער אויפקלערונג.

די נאכפאלג באוועגונג איז געווען ראמאנטיציזם אינעם 19טן יארהונדערט, דורך וויקטאר הוגא און טשארלס דארווין.

## זעט אויך

* השכלה
# קעניגרייך פון ענגלאנד

דאס **קעניגרייך פון ענגלאנד** (אנגלא-נארמאניש: *Realme d'Engleterre*, פראַנצויזיש: *Royaume d'Angleterre*) איז געווען א סואווערען לאנד אויפן אינזל גרויסבריטאניע פון יאר 927, ווען עס האט זיך פארמירט פון פארשידענע אנגלא-זאקסישע קעניגרייכן ביז 1707, ווען עס האט זיך פאראייניגט מיט סקאטלאנד צו שאפן דאס קעניגרייך פון גרויסבריטאניע.

## רעפערענצן

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **פֿריערדיגער**: **העפטארכיע 500 - 927** | **קעניגרייך פון ענגלאנד** 927–1707 | **נאָכפֿאלגער**: **קעניגרייך פון גרויסבריטאניע** |
# ארכעען

| אַרכעען |
| --- |
|  *Halobacterium* sp. strain NRC-1, יעדער צעל בערך 5 μm לאנג |
| וויסנשאַפֿטלעכע קלאַסיפֿיקאַציע |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Domain: | archaea  |
| קעניגרייך: | archaea  |

 |
| אונטער-קעניגרייכן |
| * "Euryarchaeota" Woese et al. 1990
	+ "Methanopyri" Garrity & Holt 2002
	+ "Methanococci" Boone 2002
	+ "Eurythermea" Cavalier-Smith 2002
	+ "Neobacteria" Cavalier-Smith 2002
* "DPANN"
	+ "ARMAN"
		- "Micrarchaeota" Baker et al. 2010
		- "Parvarchaeota" Rinke et al. 2013
	+ "Aenigmarchaeota" Rinke et al. 2013
	+ "Diapherotrites" Rinke et al. 2013
	+ "Nanoarchaeota" Huber et al. 2002
	+ "Nanohaloarchaeota" Rinke et al. 2013
	+ "Pacearchaeota" Castelle et al. 2015
	+ "Woesearchaeota" Castelle et al. 2015
* "Proteoarchaeota" Petitjean et al. 2015
	+ (TACK)"Filarchaeota" Cavalier-Smith, T. 2014
		- "Aigarchaeota" Nunoura et al. 2011
		- "Bathyarchaeota" Meng et al. 2014
		- Crenarchaeota Garrity & Holt 2002
		- "Geoarchaeota" Kozubal et al. 2013
		- "Korarchaeota" Barns et al. 1996
		- Thaumarchaeota Brochier-Armanet et al. 2008
	+ "Asgardarchaeota" Violette Da Cunha *et al.*, 2017
		- "Lokiarchaeota" Spang et al. 2015
		- "Thorarchaeota" Seitz et al. 2016
		- "Odinarchaeota" Katarzyna Zaremba-Niedzwiedzka et al. 2017
		- "Heimdallarchaeota" Katarzyna Zaremba-Niedzwiedzka et al. 2017
 |
| סינאנימען |
| * Archaebacteria Woese & Fox, 1977
* Mendosicutes Gibbons & Murray, 1978
* Metabacteria Hori and Osawa 1979
 |

די **אַרכעען** זענען א גרופע ארגאניזמען וואס האבן נאר איין צעל. דאס איז א חשובער אפטייל פון לעבעדיקע ארגאניזמען. דאס ווארט "ארכעען" קומט פון גריכיש αρχαία—די אלטע. זיי קענען עקזיסטירן אין הויכע טעמפעראטורן (העכער פון 80 °C) און אויך ווען ס'איז גאר קאלט. אויך לעבן זיי אין דעם טיף וואסער פון די אקעאנען.

ארכעען זענען איינער פון די דריי געביטן פון ארגאניזמען: אייקאריאטן, ארכעען און באקטעריע.

## רעפערענצן
# באקטעריע

**באקטעריעס** איז א גרויסע גרופע פון קליינע לעבעדיגע ארגאניזמען געמאכט פון איין צעל. זיי האבן DNA און זייער ביאכעמיע איז ענלעך צו אנדערע לעבעדיגע ארגאניזמען.

כמעט אלע באקטעריעס זענען אזוי קליין אז מ׳קען זיי זען נאר דורך א מיקראסקאפ. זיי זענען די פשוט׳סטע ארגאניזמען אויף דער ערד.

באקטעריעס מערן זיך דורך צעשפאלטן.

אין דער 19טן יארהונדעטר האט ראבערט קאך געוויזן אז באקטעריעס זענען גורם עטלעכע קראנקייטן, צווישן זיי כאלערע, טובערקולאז און אנטראקס. אין 1905 האט מען אים באלוינט מיטן נאבעל פריז פאר זיין ארבעט.

מסתמא זענען פאראן מער באקטעריעס ווי נארוועלכן אנדערן ארגאניזם אויף דער ערד. מערסטע באקטעריע לעבן אין דעם באדן אדער אין וואסער, אנדערע אבער לעבן אינערהאלב אדער אויף דער הויט פון אנדערע ארגאניזמען, כולל מענטשן . אין דעם מענטשלעכן קערפער זענען פאראן צען מאל אזוי פיל באקטעריעס ווי מענטשלעכע צעלן. טייל באקטעריעס זענען גורם קראנקייטן, אנדערע אבער העלפן מיט טאג-טעגלעכע אקטיוויטעטן ווי פארדייען עסן. באקטעריעס קומען צו ניץ אויך אין פראדוצירן קעז און יאגארט.
# אייקאריאט

| אייקאַריאטן |
| --- |
|  פארשידנהייט פון אייקאריאטן |
| וויסנשאַפֿטלעכע קלאַסיפֿיקאַציע |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Domain: | **Eukarya**  |

 |
| קעניגרייכן |
| * בעלי חיים
* שוואמען
* פראטיסטן
* פלאנצן
* Chromalveolata (Some scientists choose to include this kingdom in the Protista.)
 |

א טיפישע צעל פון א בעל חי
אן **אייקאַריאט** איז אן ארגאניזם מיט קאמפלעקסע צעלן, אדער איין צעל מיט א קאמפלעקסער סטרוקטור. אין די דאזיקע צעלן ווערט דער גענעטישער מאטריאל איינגעארדנט אין כראמאזאמען אין דעם צעל יאדער.

בעלי חיים, פלאנצן, אלגן און שוואמען זענען אלע אייקאריאטן. עס זענען פאראן אויך אייקאריאטן ביי די איין־צעל פראטיסטן. פון דער אנדערער זייט, האבן פשוטע ארגאניזמען ווי למשל באקטעריע און ארכעען נישט קיין יאדערן אדער אנדערע קאמפלעקסע צעל סטרוקטורן. אזעלעכע ארגאניזמען רופט מען פראקאריאטן.

די אייקאריאטן ווערן גערעכנט א געביט.
# צעל יאדער

דער **צעל יאָדער** איז דער מיטלסטער טייל וואס געפונט זיך אין מייסטענס אלע איוקערעיוטישע צעלן. דאס אנטהאלט ס'רוב פונעם צעלס גענעטישן מאטריאל, ארגאניזירט אין מערערע לאנגע געשטרענגלטע די.ען.עי. מאלעקולן קאמפלעקסירט אין א גרויסע אויסוואל פון פראטעינען, ווי היסטראנען און כראמאזאמען.

אין 1852 האט ראבערט רעמאק אויסגעפונען אז צעלן ווערן געשאפן דורך זיך צעטיילן.

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 צעל יאדער
# פראטיסטן

פארשידענע פראטיסטן
**פראטיסטן** זענען די גרופע פון אייקאריאטן וואס געהערן נישט צו די בעלי חיים, פלאנצן און שוואמען. טייל פראטיסטן דארפן איינזאפן ארגאנישן מאטריאל פון דער סביבה, אבער אנדערע פראטיסטן זענען מער ענלעך צו פלאנצן און ברויכן נישט איינזאפן ארגאניזמען פון דער סביבה כדי צו עקזיסטירן.

די מערהייט פון פראטיסטן האבן נאר איין צעל, און זענען גרויס צווישן 0.01 און 0.5 מילימעטער.

פראטיסטן לעבן אין יעדער סביבה וואו עס געפינט זיך וואסער.

## וועבלינקען

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 פראטיסטן