Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# דעטעקטיוו

'מוסטער:אינפאבאקס פראַפעשאַן

**א דעטעקטיוו** () איז א מענטש וואס דינט צו אויספארשן און אויפקלערן פארברעכנס, מסתורין, אדער אנדערע געזעץ־געבונדן פאלן. דעטעקטיוון קענען ארבעטן פאר די רעגירונג, ווי פאליציי־איבערוואַכונג, אדער ווי פריוואַט אינוועסטיגאטאָרס.

## היסטאריע

דער קאַנצעפּט פון דעטעקטיוו איז אלט: פון אינוועסטיגאציע אין אינזלירטע געזעלשאַפטן ביז פאָרמליזירט פאליציי אינסטיטוציעס אין 18טן און 19טן יארהונדערט.

* אינגלאַנד – דער ערשטער מאדערנע פאליציי אינסטיטוציעס ווי די Scotland Yard האָבן געשאפן אפיציעלע דעטעקטיוון אין 19טן יארהונדערט.
* אמעריקע – דעטעקטיוון ווערן מער באקאנט ווי סוכנים פון שטאט אדער פריוואַט פירמס.

### פריוואַט דעטעקטיוון

פריוואַט דעטעקטיוון (פריוואַט אינוועסטיגאטאָרס) זענען אנגעשטעלט דורך איינצעלנער, פירמס, אדער ארגאניזאציעס צו דורכפירן פאלן וואס פאליציי קען נישט אונטערנעמען אדער צו געבן עקסטרע איבערבליק.

## ארבעט און פליכטן

א דעטעקטיוו ארבעט צו:

* אויספארשן פארברעכענס, ;
* זאַמלען און אויסטייטשען באווייזען;
* שרייבן באריכטן עטארני דשענערעל אדער קליענטן;
* קענען ארבעטן אפען און סיי אונטער קאווער .

## געברויכן אין קולטור

דעטעקטיוון זענען זייער פאָלקס אין ליטעראטור, טעלעוויזיע, פילמען און ראדיא:

* [{Sherlock Holmes}] – דער באַרימטער באשעפער פון שרייבערס ווי Arthur Conan Doyle.
* [{Hercule Poirot}] – Agatha Christie's קלאַסישע דעטעקטיוו.
* פילמען און סעריעס – פילער פון דער וועלט ווייזן דעטעקטיוון ווי הויפט־פיגורן.

## טיפען פון דעטעקטיוון

* פובליק דעטעקטיוו – ארבעט פאר פאליציי אדער רעגירונג
* פריוואַט דעטעקטיוו – ארבעט פאר פריוואַט קלייאנטן
* קרימינעל דעטעקטיוו – פאָקוס אויף פארברעכנס
* קאָרפּערעט / אינדוסטריעל דעטעקטיוו – פאר אינסטיטוציעס

## זעט אויך

* פאליציי
* אינוועסטיגאציע
* פארברעכענס
* פרייוואַטע אינוועסטעגעטאר

## רעפערענצן

## רעפערענצן

## אויסערליכע לינקס

* en.wikipedia.org/wiki/Detective
# יאר

א **יאר** איז א תקופה-צייט וואס די ערד פלאנעט רינגלט ארום דער זון וואס איז אומגעפער 365 טעג. אזוי ווי ס'איז נישט א גענויע צאל מוז מען משלים זיין דאס יאר מיט נאך א טאג, כמעט יעדע פערדע יאר.

דער יידישע קאלענדאר איז באזירט אויף חדשים פון דער לבנה. א פשוט יאר האט 353 אדער 354 אדער 355 טעג, וואס איז נישט גענוג לויטן זון-יאר. דעריבער איז יעדע צוויטע אדער דריטע יאר אן עיבור יאר, דאס הייסט מען איז מוסיף א גאנצן חודש (אדר שני).

אין איראן און אפגאניסטאן ניצט מען דעם פערסישן קאלענדאר, וואס הייבט אן א ניי יאר דעם טאג ווען די פרילינג גלייכנאכט געפאלט אין טעהראן.

אסטראנאמן ניצן דאס "יוליאנישע יאר", דאס איז א תקופה פון 365.25 טעג, וואס יעדער טאג אנהאלט 86,400 סעקונדן. א ליכט יאר ווערט געמאסטן מיט יוליאנישע יארן.

אזוי ווי די אַקס פון דער ערד איז אנגעבייגט, מאכן זיך סעזאנען במשך דעם יאר: פרילינג, זומער (מיט לענגערע טעג און ווארעמען וועטער), הארבסט און ווינטער (מיט קערצערע טעג און קילערן וועטער).

* זעט מער: **קאלענדאר**
# מאנטיק

**מאָנטיק** איז דער צווייטער טאָג פֿון דער וואָך צווישן זונטיק און דינסטיק.

עס הייסט אַזוי ווייל דעם טאָג האָט מען געדינט די עבודה זרה די לבנה (**מאָן** אין ענגליש). אין שפּאַניש און אין פֿראַנצויזיש הייסט די לבנה אויך *מאָן*.
לויטן סדר פון די זיבן כוכבי־לכת חל"ם כצנ"ש, הייבט אן דער טאג פון מאנטיק מיט ל=לבנה.‏

אין אַמעריקע און אין נאָך מאָדערענע לענדער, איז מאָנטיק דער ערשטער טאָג פֿון דער וואָך וואָס דער עולם גייט אַרבעטן, ווייל זונטיק איז אָפּרוה.

ביי אידן ליינט מען די תורה מאָנטיק און דאָנערשטיק.

## רעפערענצן

| טעג פון דער וואך |
| --- |
| זונטיק | מאנטיק | דינסטיק | מיטוואך | דאנערשטיק | פרייטיק | שבת |
# דינסטיק

**דינסטיק** איז דער דריטער טאָג פֿון דער װאָך, נאך מאנטיק און פאר מיטוואך.

לויטן סדר פון די זיבן כוכבי־לכת חל"ם כצנ"ש, הייבט אן דער טאג פון דינסטיק מיט ם=מארס;‏ דער נאמען דינסטיק שטאמט טאקע פון דעם דייטשישער נאמען פון מארס.

## רעפערענצן

| טעג פון דער וואך |
| --- |
| זונטיק | מאנטיק | דינסטיק | מיטוואך | דאנערשטיק | פרייטיק | שבת |
# מיטוואך

**מיטװאך** איז דער פֿערטער טאג פֿון דער וואך. זי אַיז צװישן דינסטיק און דאנערשטיק. ער הייסט **מיטװאָך** װײַל מיטװאָך איז אין מיטן דער װאָך.

לויטן סדר פון די זיבן כוכבי־לכת חל"ם כצנ"ש, הייבט אן דער טאג פון מיטוואך מיט כ=כוכב, מערקור;‏ אין טייל שפראכן הייסט דער טאג טאקע אויפן נאמען פון מערקור, למשל פראַנצויזיש: *mercredi*. אויך דער ענגלישער נאמען Wednesday שטאמט פונעם נארוועגישן נאמען פון מערקור.

## רעפערענצן

| טעג פון דער וואך |
| --- |
| זונטיק | מאנטיק | דינסטיק | מיטוואך | דאנערשטיק | פרייטיק | שבת |
# דאנערשטיק

**דאנערשטיק** איז דער פינפטער טאג פֿון דער וואך, עס איז צווישן מיטוואך און פרייטיק.

עס הייסט אזוי ווייל אין דעם טאג האט מען געדינט די עבודה זרה וואס הייסט דונער.
לויטן סדר פון די זיבן כוכבי־לכת חל"ם כצנ"ש, הייבט אן דער טאג פון דאנערשטיק מיט צ=צדק, יופיטער;‏ דער נאמען דאנערשטיק שטאמט טאקע פון דעם דייטשישער נאמען פון דעם רוימישן געטשקע יופיטער.

## רעפערענצן

| טעג פון דער וואך |
| --- |
| זונטיק | מאנטיק | דינסטיק | מיטוואך | דאנערשטיק | פרייטיק | שבת |
# פרייטיק

יום השישי בריאת האדם
**פרייטיק** איז דער לעצטער טאג פון דער ארבעט וואך, נאך דאנערשטיק און פאר שבת.

לויטן סדר פון די זיבן כוכבי־לכת חל"ם כצנ"ש, הייבט אן דער טאג פון פרייטיק מיט נ=נוגה, ווענוס;‏ דער נאמען פרייטיק שטאמט טאקע פון דעם דייטשישער נאמען, פֿרעיאַ, פון דער רוימישער געטשקע ווענוס.

## יידישקייט

ביי יידן רופט מען דעם טאג "ערב שבת". עס איז זייער אנגעצויגן און הערשט א געהויבענע שטימונג ביי יידן וואס גרייטן זיך צום שבת און מען גרייט צו אדער מען קויפט איין מאכלי שבת קודש. מען איז טועם אלע קוגלען און טשאלנט אלס טועמי'.

## רעפערענצן

| טעג פון דער וואך |
| --- |
| זונטיק | מאנטיק | דינסטיק | מיטוואך | דאנערשטיק | פרייטיק | שבת |
# זונטיק

**זונטיק** איז דער ערשטער טאג אין דער וואך, פאר מאנטיק.

ער הייסט אזוי ווייל דעם טאג האט מען געדינט די עבודה זרה די זון.

לויטן סדר פון די זיבן כוכבי־לכת חל"ם כצנ"ש, הייבט אן דער טאג פון זונטיק מיט ח=חמה, די זון.‏

## רעפערענצן

| טעג פון דער וואך |
| --- |
| זונטיק | מאנטיק | דינסטיק | מיטוואך | דאנערשטיק | פרייטיק | שבת |
# וואָך

**וואָך** איז אן איינצהייט פון צייט פון זיבן טעג. אין א חודש זענען דא פיר וואכן (מיט נאך א פאר טעג). די וואך פון זיבן טעג איז אנגענומען אין כמעט דער גאנצער וועלט. די וואך צייכנט די ארבעטסטעג, למשל זעקס ארבעטסטעג און איין רו־טאג אדער, ווי אין די מערב לענדער היינט, פינף ארבעטסטעג און צוויי רו־טעג.

אין דער תורה שטעט אז דער אייבערשטער האט באשאפן די וועלט אין זעקט טעג און גערוט דעם זיבעטן טאג. דעריבער דארפן יידן טון ארבעט זעקס טעג און היטן דעם זיבעטן טאג אלס שבת.

| טעג פון דער וואך |
| --- |
| זונטיק | מאנטיק | דינסטיק | מיטוואך | דאנערשטיק | פרייטיק | שבת |
# סעקונדע

א **סעקונדע** (ענגליש: *second*) איז דער גרונטלעכער איינס פון צייט אין דער אינטערנאציאנאלע סיסטעם פון איינסן, מיטן סימבאל **s**.

א סעקונדע איז א זעכציגסטל פון א מינוט, וואס איז א זעכציגסטל פון א שעה; ממילא איז א סעקונדע דאס צווייטע זעכציגסטל פון א שעה. דערפאר הייסט עס "סעקונדע" מלשון "סעקאנד" אין ענגליש וואס מיינט "נעקסטע".

פונעם יאר 1000 ביזן יאר 1960 האט מען דעפינירט די סעקונדע ווי 1/86,400 פון א דורכשניט זון טאג. היינט ווערט זי דעפינירט לויט אן אטאמישן זייגער.

מען מעסט טיילן פון א סעקונדע ווי א מיליסעקונדע (א טויזנטל פון א סעקונדע), א מיקראסעקונדע (א מיליאנט פון א סעקונדע) און א נאנאסעקונדע (א ביליאנט פון א סעקונדע).
# מינוט

א **מינוט** איז א זעכציגסטעל פון א שעה.

* מען ניצט דאס אין צייט ווען מען וויל זאגן וויפל איז דער זייגער, דאן מיינט דאס א זעכציגסטעל פון א שטונדע, און האט אין זיך זעכציג סעקונדעס.

* מען ניצט דאס אין מעסטן לאנד דאן מיינט דאס א זעכציגסטעל פון א גראד, און האט אין זיך זעכציג סעקונדעס.
# מאנאט

**מאנאט** איז א צייט ווען עס איז אדורך דאס וואס די לבנה איז געווארן פון גארנישט (דער מולד) צו גאר גרויס און דערנאך צוריק צי גארנישט.

דאס ווארט אלײן קומט פון אן אור־אינדא־אייראפעישען שורש מיט באטײטונג "לבנה".

## די צייט

* אינעם אידישן לוח רעכנט מען דעם דורכשניט צייט פון איין מולד צום צווייטן 29 טעג, מיט 12 שעה, מיט 793 טיילן צו א שעה אויב/ווען מען צעטיילט א שטונדע אין 1080 טיילן (חלקים). אין אונזער זייגער קומט דאס אויס 29 טעג, מיט 12 שעה, מיט 44 מינוט, מיט איין טייל (וואס איז 3 מיט א דריטל 1/3 סעקונדעס).
* א **שטערן מאנאט** (ד.ה. די צייט וואס עס דויערט די לבנה ארומגיין די ערד, קוקנדיג פון די שטערן) איז 27.3 טעג. פון דער ערד איז א מאנאט צוויי טעג לענגער, ווייל די ערד רוקט זיך במילא קען מען נאך זען די אלטע לבנה נאך צוויי טעג.

## די לבנה מיט דער זון

* די לבנה איז דאס וואס מאכט עפעס וואס אונז קענען זעהן אנדערשט מיט דער צייט אז מען רופט צוליב דעם א שטיקל צייט א מאנאט.
* די זון איז דאס וואס מאכט די וועטערס און מאכט אז יעדע יאר איז דא די זעלבע סעזאן/צייט אין די יאר.

דערפאר האט א יאר נאר צו טאן מיט דער זון, און א מאנאט נאר מיט דער לבנה.

## די קאלענדערס

לויט דער אידישע הלכה רעכנט מען די חדשים לויט דער לבנה, וויבאלד אבער עס איז דא אזא זאך ווי א יאר, האט די תורה באפוילן אז מען ציילן יארן אויך, אזוי אז די ימים טובים קומען אלעמאל אויס אין די זעלבע סעזאן/צייט פון די יאר. דערפאר ציילט מען לויט ביידע סיי די זון און סיי די לבנה, די יארן לויט די זון, און די מאנאטן לויט די לבנה.

די אלגעמיינע באפעלקערונג ציילט לויט דער זון, וויבאלד די זון ענדערט זיך נישט יעדע מאנאט, אבער עס איז פראקטיש צו האבן מאנאטן, האט מען צעטיילט די יאר אין צוועלף טיילן, וויבאלד בערך 12 מאנאטן פון די לבנה גייען אריין אין א יאר. וויבאלד עס איז אבער נישט פונקטליך איז דא מאנאטן וואס זענען 30, 31, 28, אדער 29 טעג.

## גוישע מאנאטן

די גויאישע מאנאטן זענען: יאנואר, פֿעברואַר, מערץ, אפריל, מאי, יוני, יולי, אויגוסט, סעפטעמבער, אקטאבער, נאוועמבער, דעצעמבער.

## זעט אויך

* חודש
# נאכט

די ערד ביינאכט
**נאכט** איז די צייט פון טאג וואס די זון שיינט נישט. אין אלגעמיין נוצט מען אויס די נאכט אויף צו שלאפן, אבער פון זינט ס'איז ארויס די עלעקטריק, טוהען פילע מענטשן ארבייטן און פארבריינגען אויך אין די נאכט.

אויך טוט די נאכט העלפן אין זמן איינציטיילן פאר פארשידענע חכמות.

אויך דינט די נאכט פאר טונקלקייט.

אין דער היינטיקער מאדערנער וועלט נוצט מען אויס די נאכט צו פארבריינגען אין פארשידענע קלאבס און שענקען, און שטופען די צייט. די רעליגיע נוצן אויס די נאכט צו דינען גאט מיט תפילות און תיקון חצות.

## זעט אויך

* טאג
* אוונט
# וויקיווערטערבוך

לאגא פון דער ענגלישער וויקיווערטערבוך
**וויקיווערטערבוך** איז א פילשפראכיק ווירטועל פריי ווערטערבוך. עס איז א שוועסטער-פראיעקט פון דער וויקיפעדיע אונטער דער וויקימעדיע געזעלשאפט.

דאס וויקיווערטערבוך, אזוי ווי די וויקיפעדיע, ווערט געבויט דורך די באניצער אליין, אנדערש ווי אנדערע געשריבענע ווערטערביכער וואס איז פראדוצירט דורך עטלעכע איינציקע פראפעסארן.

## זעה אויך

* הילף:וויקיווערטערבוך
* דאס יידיש-שפראכיקע וויקיווערטערבוך
* אויף אנדערע שפראכן

פראיעקטן פון וויקימעדיע פונדאציע

וויקיביכער • וויקימעדיע קאמאנס • וויקיווערטערבוך • וויקיציטאט • וויקינייעס • וויקיפעדיע • מעדיעוויקי • וויקיביבליאטעק
# מידטאון מאנהעטן

**מידטאון מאנהעטן** איז א טייל פון מאנהעטן וואו עס געפינען זיך דארטן די טעאטער דיסטריקט, טיימס סקווער, קורעע סיטי, און די עמפייער סטעיט בילדינג, און שאפינג פלעצער ווי מעיסיס, בי ענד עיטש, העראלד סקווער. אירע גרעניצען איז נישט פונטקליך דעפענירט, אבער אין אלגעמיין ווערט דאס באטראכט. פון די 30 גאסן ביז סערנטראל פארק און פון 3טע עוועניו ביז 9טע עוועניו.

## כשר עסן

* אין די זייט פון עמפייער סטעיט בילדינג אויף 32'נד. איז דא 2 רעסטאראנען, א מילכיגער און א פליישיגער.
* חלב ישראל פיצא. (התאחדות). 36 צווישן 5 און 6.
* קאשער דילייט. (התאחדות) בראדוועי צווישן 36 און 37.
* זשערוסאלם 2. (אודווארי). בראדוועי צווישן 36 און 37.

### אטראקציעס

* מידטאון מאנהעטן (ארכיווירט 16.05.2017 ביי דער Wayback Machine)

|  |
| --- |
| זען • רעדן • ענדערן**ליסטע פון מאנהעטן געגנטן**  |
|
אינוואד ·
איסט וויליזש ·
אלף בית סיטי ·
אנסאויניע ·
אפער איסט סייד ·
אפער מאנהעטען ·
אפער וועסט סייד ·
באטערי פארק סיטי ·
באיערי ·
קארנעגי היל ·
סיוויק צענטער ·
קאלאמבוס סירקעל ·
דיאמאנטן דיסטריקט ·
גארמענט דיסטריקט ·
גאווערנערס אינזעל ·
גרעמערסי ·
גרינוויטש וויליזש ·
העמילטאן הייטס ·
הארלעם ·
העללס קיטשען ·
הערלד סקוועיר ·
האדסאן הייטס ·
וואשינגטאן הייטס ·
וועסט וויליזש ·
טשעלסי ·
טשיינעטאון ·
קיפס בעי ·
קוריע טאון ·
קאנאל סטריט ·
לינקאלן סקווער ·
ליטל דשערמעני ·
ליטל איטאלי ·
לאויסייד ·
לאוער איסט סייד ·
לאוער מאנהעטן ·
מאדיסאן סקווער ·
מאנהעטן וואלי ·
מאנהעטנוויל ·
מארבעל היל ·
מיעט פעקינג דיסטריקט ·
מידטאון ·
מארנינגסייט הייטס ·
מארעי היל ·
נאהא ·
נאליטע ·
פיטער קאגער ווילעדש ·
פינאנציעלער דיסטריקט ·
פייו פאוינטס ·
פלעטיראן דיסטריקט ·
ראדיו ראוי ·
רוזעוועלט איילענד ·
סען דשאן היל ·
סאהא ·
ספאניש הארלעם ·
סטייועסענט טאין ·
שאגער היל ·
סאטאן פלעיס ·
טענדערלאוין ·
טיימס סקוועיר ·
טרייבעקע ·
טודער סיטי ·
טורטיל בעי ·
יוניאן סקווער ·
יארקסוויל |
# אוונט

אוונט צייט אין קובא
דער **אָוונט** איז דער לעצטער טייל פונעם טאג, די צייט פון שקיעה ביזן אנהייב פון דער נאכט.

פארציינטנס פלעג מען ניצן דאס ווארט אוונט צו באדייטן דאס לעצטע פערטל פונעם טאג. אין דער רוימישער תקופה האט דער טאג געהאט פיר טיילן: פרי (*mane*), פארמיטאג (*ad meridiem*), נאכמיטאג (*de meridie*) און אוונט (*suprema*).

אין אן ארבעטספלאץ טוט מען זאגן "אוונט" פאר דער צייט נאך ווען די ארבעטער ענדיגן ארבעטן, למשל נאך פינפע.

## זעט אויך

* בין השמשות
* ערבית
# לעבן

**לעבן** איז דאס המשך פון געשעענישן און צייט אפּשניט וואס לויפט אדורך אויפן ארגאניזם פון געבורט ביזן טויט.

פארקערט ווי טויט, פילט מען זאכן.

מען דארף ארבעטן שווער כדי צו האבן א גוט לעבן, און אפילו א שלעכט לעבן קומט אן זייער שווער. מען דארף האבן געלט צו וואוינען אונטער א דאך, עסן צו שטילן די הונגער, ,און קליידונג נישט צו זיין פארשעמט אדער קאלט.

מ'האט חתונה און געבוירן קינדער פארצוזעצן לעבן נאך די אייגענע טויט אוף ווייטערע דורות.

"ביאמענטי" הייסט דאס וויסן אויב א מענטש וואס איז געבוירן וועט בלייבן לעבן אדער וועט זיין א נפל.

"ביאמאטי" הייסט די צעטיילן די צייטן פון לעבן פון א מענטש אויף קלענערע חלקים.

"ביאכעמיע" מיינט ווי עס בייט זיך געוויסע חלקים אין א מענטש דורכאויס זיין לעבן.

## ארגאניזמען

אלע לעבעדיקע ארגאניזמען—סיי פלאנצן, בעלי חיים, שוואמען, פראטיסטן, ארכעען און באקטעריע—זענען א צעלולארישע פארעם באזירט אויף קוילנשטאף און וואסער מיט א קאמפלעקסער ארגאניזאציע און גענעטישע אינפארמאציע וואס ווערט גע'ירשנט.

## תורה

לויט די רעליגיע און טראדיציע איז די לעבן נאר א פאָרשפּיל פון אמת'דיגן לעבן וואס דאס איז עולם הבא, און ווען מען שטאַרבט איז דאס ערשט די ריכטיגער געבורט פאר דעם אייביגן לעבן, וואס איז אויסגעפארעמט לויט די מצוות און מעשים טובים און אויסגעארבייטע מדות אויף די לעבן וואס ווערט אנגערופן עולם הזה.