Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ניי-גינע

לאקאציע פונעם אינזל ניי־גינע
**ניי־גינע** איז דער צווייט־גרעסטער אינזל אין דער וועלט, נאך גרינלאנד, מיט א שטח פון 786,000 קוואדראט ק"מ. די צאל איינוואוינער איז אומגעפער 7.5 מיליאן, מיט א נידריגער געדיכטקייט פון 8 נפשות צו א קוואדראט ק"מ.

ניי־גינע ליגט אינעם פאציפישן אקעאן, צפון פון אויסטראליע.

פאליטיש איז דער אינזל צעטיילט אויף צווי טיילן וואס זענען מער ווייניגער גלייך:

* דער מערב טייל געהערט צו אינדאנעזיע. ער הייסט **פאפוא**, צעטיילט אין צוויי פראווינצן פאפוא און מערב פאפוא.
* דער מזרח טייל איז אן אומאפהעניקע מדינה - פאפוא ניי-גינע.

געאגראפיש געהערט דער אינזל צו מעלאנעזיע, דער מערב געגנט פון די פאציפישער אקעאן אינזלען.

דער אינזל איז באדעקט מיט בערג. דער העסטער בארג איז פאנטשאק דזשאיא, וואס דערגרייכט א הייך פון 4,884 מעטער. פון דעם שטאנדפוקט פון בעלי חיים איז ניי-גינע גאנץ ענלעך צו אויסטראליע מיט אזעלכע חיות ווי וואלאביס, איגלען און אפאסום.
# וועווערקע

א **וועווערקע** אדער **מאָיקוש** איז א נאגער פון דער זויגערס אפטיילונג. די וועווערקעס באשטייען פון 274 זגאלן און 50 סארטן, און לויט אנדערע סארטירונג רעכענען זיי אפ 278 זגאלן און 51 סארטן.

זייער קערפער לענג מאס איז אומגעפער 35 סענטימעטער (דער וויידעל איז אריינגערעכנט אין דעם און איז 14 סענטימעטער לאנג), און זייער דורכשניטלעכער וואג איז פון 200 גראַם צו 2.5 קילא. זייער לעבנס דויער איז דורכשניטלעך פון פינף צו אכט יאר (געציילטע זגאלן לעבן אפילו לענגער ווי דעם).

די וועווערקע שפייזט זיך הויפטזעכלעך פון וועגאנע זאכן, אזוי ווי צום ביישפיל: שישקעס, ניסלעך, פרוכט, גרינצייג א.א.וו, אבער אפטמאל פאנגען זיי אויכעט ניי-געבוירענע פויגלען (עופ'לעך), און אייער פון פארשידענע ערליי עופות.
די ווועווערקע איז טעטיג דורכן טאג און וואוינט געוויינלעך אין וועלדער, אויף און אינעווייניג פון ביימער און אפטמאל קען מען זיי באגעגענען אויכעט אין וואוינונג געגנטער. זיי זענען באהאוונט אין ארויפקריכן אויף ביימער און אויכעט אריבערצושפרינגען פון איין בוים צו א צווייטן.

די וועווערקעס לעבען אין היפש גוטע און פריינדליכע באציאונגען צווישן זיך. טראצדעם, טיילמאל, ווען זיי וואוינען באזונדער אדער ווען זיי שפירן אז א געפאר דערנענטערט זיך, טוישן זיי זייער אויפירונג און ווערן זיי זייער ווילד און אגרעסיוו.

די וועווערקעס זענען פארשפרייט אין די פאלגנדע קאנטינענטן: אמעריקעס, אייראפע און אויכעט אין אזיע.
# מויז

א **מויז** (מערצאל: **מײַז**) איז א מין נאגער, א באשעפעניש וואס לויפט ארום אין די פלעצער וואו עס איז דא שמוץ.

זיי האבן נישט קיין ביינער דערפאר קענען זיי זיך דורכריקן די קלענסטע לעכער.

מײַז זענען נאגערס אזוי ווי וועווערקעס, שטשורעס און ביבערס. מײַז עסן ווילדגראז, זוימען, יאגדעס און נאך.
# שטשור

א ברוינע שטשור
די **שטשור**, **שטשאָר** אדער **ראַץ** איז א מיטל-גרייס נאגער. רוב שטשורעס זענען פונעם מין *Rattus*, און עס זענען דא בערך 56 פארשידענע זגאלן.

די מערסט באקאנטע זגאלן שטשורעס זענען די **שווארצע שטשור** (*Rattus rattus*) און די **ברוינע שטשור** (*Rattus norvegicus*). די דאזיקע צוויי זענען באקאנט אלס "אלטע וועלט שטשורעס". דער גרופע שטאמט אריגינעל פון אזיע.

געוויינטלעך זענען שטשורעס גרעסער ווי מייז. שטשורעס זענען גרויסע מורויד נאגערס, און מייז זענען קלענער. דער מורויד פאמיליע איז זייער גרויס און קאמפלעקס. דאס הייסט אז "שטשור" און "מויז" זענען נישט ספעציפישע טאקסאנאמישע טערמינען. אויב א גרויסע מורויד וורעט אנטדעקט וועט עס אפט האבן דאס ווארט "*rat*" אין זיין נאמען, און "*mouse*" אויב עס איז קליין.

טייל מענטשן האלטן שטשורעס אלס גלעטלינגען. רוב אזלעכע שטשורעס לעבן נישט מער ווי דריי יאר, און רוב ווילדע שטשורעס לעבן נישט מער ווי איין יאר.

## וועבלינקען

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 שטשורעס
# אינקא אימפעריע

לאקאציע פון דער אינקא אימפעריע
א קוק אויף  מאטשו פיטשו, "די פארלוירענע שטאט פון די אינקא," היינט אן ארכעאלאגישער ארט
די **אינקא** זענען געווען א ציוויליזאציע אין די יארן איידער קאלומבוס איז אנגעקומען אין אמעריקע. די אינקא אימפעריע איז געווען אין די אנדן פון דרום אמעריקע. אריגינעל האט דאס ווארט ״אינקא״ באדייט דער מלך אדער קייסער פון דעם אינקא פאלק, אזוי ווי ״פרעה״ אין מצרים. די אינקא אימפעריע איז געווען די גרעסטע אימפעריע אין די קאנטינענטן פון אמעריקע, און פון די גרעסטע אין דער וועלט.

די אינקא האבן געהערשט לענגאויס דעם מערב בארטן פון דרום אמעריקע א ביסל לענגער ווי 100 יאר, ביז צו דער שפאנישער אינוואזיע אינעם 16טן יארהונדערט. דער צענטער פון דער אימפעריע איז געווען ארום דער שטאט קוסקא, היינט אין דרום פערו. דורכאויס זייער אימפעריע האבן זיי געבויט טראקטן און בריקן כדי צו מאכן מעגלעך פארן צווישן זייערע געמיינדעס.

די אינקא אימפעריע האט אנגעהויבן ארום דער טיטיקאקא אזער אין יאר 1197. פון 1438 ביז 1533, האבן די אינקאס פארברייטערט זייער שטח איבער א גרויסן טייל פון מערב דרום אמעריקע, איינשליסנדיק די אנדן בארגקייטן. דער שטח פון דער אימפעריע האט איינגעשלאסן גרויסע טיילן פון די היינטיקע לענדער עקוואדאר, פערו, באליוויע, ארגענטינע און טשילע.

אין 1533, האט דער שפאניער פראנציסקא פיזארא הינגעריכטעט אטאהואלפא, דער לעצטער אינקא קייסער.

## וועבלינקען

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 אינקא אימפעריע
# קוסקא

**קוסקא** (שפאניש:*Cuzco*, ‏[ˈkusko]; קוועטשוע: *Qusqu* אדער *Qosqo*, IPA: ‏[ˈqɔsqɔ]), איז א שטאָט אין דרום־מזרח פערו, נאענט צום אורובאמבע טאל פון די אנדן בארגקייט. ער איז די הויפטשטאט פונעם קוסקא ראיאן און אויך פון קוסקא פראווינץ. אין 2013, האט די שטאט געהאט א באפעלקערונג פון 435,114. די שטאט ליגט אומגעפער 3,400 מעטער איבערן ים־פלאך.

דער ארט איז אמאל געווען די היסטארישע הויפטשטאט פון דער אינקע אימפעריע פון 13טן יארהונדערט ביז די שפאניער זענען געקומען אין 16טן יארהונדערט. אין 1983 איז קוסקא געווארן פראקלאמירט א וועלט ירושה ארט דורך אונעסקא. ער איז געווארן א הויפט טוריסטן ציל, מיט קנאפע 2 מיליאן באזוכער א יאר. די קאנסטיטוציע פון פערו באשטימט אים די היסטארישע הויפטשטאט פון פערו.

## היסטאריע

### קילקער קולטור

דאס קילקער פאלק האבן אקופירט דעם געגנט צווישן די יארן  900 אין 1200, איידער די אינקא זענען אנגעקומען אין 13טן יארהונדערט.

### אינקער היסטאריע

קוסקא איז לאנג געווען א וויכטיקער צענטער פאר דער באפעלקערונגי. ער איז געווען די הויפטשטאט פון דער אינקער אימפעריע (13טער יארהונדערט-1532).

### נאך דער שפאנישער אינוואזיע

דאס ערשטע בילד פון קוסקא אין אייראפע. פעדרא סיעזא דע לעאן. *Crónica del Perú*, 1553.
א גרויסער ערדציטערניש דעם 21סטן מיי 1950 האט שטארק געשעדיקט קוסטא.

## באפעלקערונג

ביזן סוף פונעם 18טן יארהונדערט איז קוסקא געווען די מערסט באפעלקערטש שטאט אין דעם קאנטינענט. נאך מער ווי לימא.

די שטאט האט א באפעלקערונג פון עטלעכע  434,114 באוואוינער אין 2013 און 434,654 באוואוינער אין 2015.

פינאנץ צענטער פון קוסקא

## רעפערענצן
# גענעטיק

**גענעטיק** (פון אוראלט גריכיש: γενετικός) איז די שטודיע פון גענעס, און פרובירט צו ערקלערן וואס זיי זענען און וויאזוי זיי ארבעטן. גענעס זענען די מיטל דורך וואס לעבעדיגע ארגאניזמען ירשענען אייגנקייטן פון זייערע עלטערן; למשל, קינדער זען אויס ווי זייערע עלטערן ווייל זיי האבן געירשנט זייערע גענעס.

דורך די גענעס ירשנט מען די אויג קאליר, הייך און געוויכט. אויך זענען דא פארשידענע קראנקייטן וואס גייען בירושה דורך גענעס, ווי למשל טיי-סאקס קרענק און ציסטיק פיבראסיס..

גענעס זענען געשאפן פון א לאנגן מאלעקול וואס הייסט DNA.

אין 1832 איז בארטעלעמי דומארטיער געווען דער ערשטער צו זען צעל צעשפאלטונג אין א פילצעלולערישן ארגאניזם. אין 1852 האט דער יידישער פויליש־דייטשער פיזיאלאג ראבערט רעמאק (1815–1865)
געפונען די פונדאציע פון צעל ביאלאגיע, אז צעלן קומען נאר פון אנדערע צעלן.

## זעט אויך

* גענע
# אנקאלאגיע

**אנקאלאגיע** איז די אפטיילונג פון מעדיצין וואס באהאנדלט קענסער. דער מעדיצינישער ספעציאליסט וואס פראקטיצירט אנקאלאגיע הייסט אן *אנקאלאג*. דער טערמין שטאמט פון גריכיש *ονκος* (אנקאס), וואס מיינט גרייס, מאסע, אדער טומאר, און דעם סופיקס *-לאגיע*, "שטודיע פון".

אנקאלאגיע איז שייך צו:

* די דיאגנאז פון וואספארא ראַק אין א מענטש
* טעראפיע (למשל, כירורגיע, כעמאטעראפיע, באשטראלוג־טעראפיע)
* נאכגיי פון קענסער פאציענטן נאך דערפאלגרייכער באהאנדלונג

## דיאגנאז