Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# פאסיל

א דיינעסאר פאסיל
פאסיל פון א פיש
פאסיל פון א בוים
מען גראבט אויף פאסילען
**פאסיל** (קומט פון די לאטיין ווארט אויפגראבן) איז רעסט פון בעלי חיים אדער פון פלאנצן וואס זייער פארעם איז געבליבן געהיטן. דאס איז די סימנים פון עוועלאציע

די דאזיגע וויסענשאפט הייסט פאלאטעלאגיע וואס העלפט פאר די געאלאגישע פארשערס צו זיך אויסלערנען איבער די פערגאנגענע צייטן. ווי.צ.ב.ש האט מען געטראפן איבערבלייבענישען פון דינאזאריערס וואס האבן געלעבט ביז פאר 65 מיליאן יאר. אויך אין די היינטיגע שטיינער זעהט מען צייכענעס פון איר פרימיטיווער אלטע שטאנד.

עס קען זיין פוס טריט אפדרוקען אדער סיי וואס וואס געט סימנים פון א פריערדיג לעבן.

## וועבלינקען

וויקימעדיע קאמאנס האט מעדיע שייך צו:
 פאסילען
# טיגער

| טיגער |
| --- |
|  |
| וויסנשאַפֿטלעכע קלאַסיפֿיקאַציע |
|

|  |  |
| --- | --- |
| קעניגרייך: | בעלי חיים  |
| שטאַם: | כארדאטן  |
| קלאַס: | זויגערס  |
| סדר: | פארציקערס  |
| פֿאַמיליע: | פעלידאע  |

 |

בענגאל טיגער
דער **טיגער** (*panthera tigris*; נקבה: **טיגריכע**) איז א זויגער פון דער קאץ פאמיליע. טיגערס זענען דער גרעסטער סארט קעץ, לאנג ביז 3.38 מעטער און מיט א געוויכט ביז 389 קילאגראם. זיי זענען זייער שטארק און טון באפאלן הערשן און בהמות. זיי קומען פון אזיע. זייער פעלץ איז אראנזש מיט שווארצע פאסן. יעדער איינציגער טיגער האט אנדערע שטרייפן וועלכע אונטערשיידט אים פון די אנדערע.

צוליב זיינע שיינע פעל און האר, טוט מען אים כסדר פאנגען. דערפאר איז זיין צאל שטארק רעדוצירט געווארן אין די לעצטערע יארן. אין אסאך לענדער זענען טיגערס אויף דער באדראעטע מינים ליסטע. אין כינע קען מען באקומען טויטשטראף פארן האנדלען מיט גלידער פון א טיגער.

## סארטן

עס זענען פארהאן ניין סארטן טיגער'ס, וואס דריי דערפון זענען שוין גענצליך אויסגעראטן.

* דער "בענגאל" טיגער איז דער מערסט באקאנטער; ער וואוינט אין אינדיע, נעפאל און באנגלאדעש.

זיין פאפולאציע איז געששאצט אויף ארום 2.500.

* דער "מאלאיאישער" טיגער וועלכע געפונט זיך בלויז אין זיד טייל פון דעם מאלאיאישן האלבאינזל. זיין פאפולאציע איז געשאצט ביי אונטער פינף הונדערט. ער איז דער קלענסטער סארט טיגער און דער נאציאנאלער סימבאל אין מאלאזיע.

הערשט אין 2004 האט מען אים קאטעגאריזירט אלס באזונדערער זגאל.

* דער "סומאטרא" טיגער וועלכע געפינט זיך בלויז אינעם אינדאנעזישן אינזל סומאטרא. איר פאפולאציע איז געשאצט צו זיין צווישן פיר און פינעף הונדערט.
* דער "סיבירישער" טיגער וועלכער געפונט זיך הויפטזעכליך אין סיביר. ער איז צווישן די גרעסטע טיגער'ס אויף דער וועלט. אין יאר 2005 איז איר פאפולאציע געווען 393.
* "אינדוכינעזער" טיגער געפונט זיך אין קאמבאדיע, כינע, בורמא, טאילאנד, און וויעטנאם. זייער פאפולאציע ווערט געשאצט צו בלויז 350.
* פון דעם דרום־כינע טיגער איז פארהאן די ווייניגסטע, איז צווישן די צען באשעפענישן וועלכע זענען אין גרעסטן געפאר אויסגעראטן צו ווערן.
* ווייסער טיגער

* פון די "באלי", "קאספישן" און "דזשאוואן" זענען שוין נישט פארהאן אויף דער וועלט.
# אולטראוויאלעט

**אולטראַוויאלעטע** ליכט (אויך גערופן **UV** ליכט, ר"ת פון *ultraviolet*) איז עלעקטראמאגנעטישע שטראלונג מיט א כוואליע־לענג וואס איז קירצער ווי זעבארע ליכט, אבער לענגער ווי רענטגען שטראלן. דאס ווארט אולטראוויאלעט באדייט "ווייטער פון וויאלעט" (*ultra* איז לאטיין פאר "ווייטער פון"); וויאלעט איז דער זעבארער קאליר מיט דער קירצטער לענג. אולטראוויאלעט האט א כוואליע לענג צווישן 10 נאנאמעטער און 400 נאנאמעטער.

כאטש מענטשן קענען נישט זען אולטראוויאלעטע ליכט, אבער טייל אינסעקטן, רעפטיליעס, קראקאדילן און קליינע פייגעלעך קענען יא זען דאס.

אולטראוויאלעטע ליכט קען שעדיגן אדער הרגענן צעלן. ווען א מענטש באקומט צופיל אולטראוויאלעטע שטראלונג, למשל פון דער זון, ווערט זיין הויט פארברענט. אויך איז מעגלעך צו ליידן דערפון הויט ראק. דאס איז ווייל קורצע שטראלונג האט מער ענערגיע ווי לאנגע שטראלונג.
# קארבאהידראט

א געמעל פונעם סטרוקטור פון פרוקטאז
א **קאַרבאהידראַט** איז אן ארגאנישע פארבינדונג וואס באשטייט נאר פון קוילנשטאף, וואסערשטאף און זויערשטאף. מערסטע קארבאהידראטן האבן צוויי מאל אזויפיל וואסערשטאף אטאמען ווי זויערשטאף אטאמען, מיט דער כעמישער פארמל Cm(H2O)n.

געוויסע קארבאהידראטן זענען וויכטיק פאר ענערגיע אין פלאנצן און בעלי חיים.

מען ניצט דעם טערמין אין ביאכעמיע, אויך מיטן נאמען **סאַכאַרידן**.

ברויט, פאסטא און קארטאפל זענען עסנווארגן רייך אין קארבאהידראטן.
# געדערעם

ווי אזוי די געדערם ליגן צאמגעוויקעלט און איינגעדרייט אין בויך.
די **געדערעם** אדער **קישקעס** זענען א גליד וואס באלאנגט צו דער פארדייאונגס סיסטעם דאס איז געבויט ווי א לאנגער רער וואס קען זיך אויסציען און איינציען, שטארק איינגעדרייט, דאס ציעט זיך פון די מאגן ביז דאס ארויסגיין דורך דעם פי הטבעת.

עס איז דא צוויי אפטיילונגען די דארע קישקע און די גראבע קישקע.

איר עיקר אויפגאבע איז צו אויסקוועטשען די עסענווארג פון אלע וואסער און דאס פארוואנדאלן אין צואה.

| זען • רעדן • ענדערןמענטשלעכע אנאטאמיע  |
| --- |
|  | **קאפ**: שטערן – אויג – אויער – נאז – מויל – צונג – ציין - פנים – באקן – גאמבע - ליפן
**גענאק**: האלדז - טיירויד – פארינקס – עפיגלאטיס
**קערפער**: אקסלען – רוקן ביין – האלדז - גענאק - שטימע קעסטל - ברוסטקאסטן - ברוסט – בויך - באקן - איי - פלייצע - ארעם - דיך - עלנבויגן - הויט - נאגל - מאגן - געדערעם
סעקס גלידער: (פעניס/אייערבייטל אדער מוטערשייד/קליטאריס) – אנוס – תחת
**גלידער**: ארעם – עלנבויגן – אונטערארעם – האנטגעלענק – האנט – פינגער (גראבער פינגער - טײַטפֿינגער - גרויסער פינגער - רינגפינגער - מינדסטער פינגער) – שויס – קני – קלעצל – פיאטע – קנעכל – פוס – פינגער (פוס))
**הויט**: האר - דריזן - אדערן - ביינער - מוסקל - ווייכביין |
# פיליפינען

‫

|  |
| --- |
| **פֿיליפּינען** |
|

|  |  |
| --- | --- |
| פאן  |  |
| פֿאָן
 | הערב
 |

 |
| נאַציאָנאַלע זינגליד: |
| אָרט פֿון  |
| **קאָנטינענט** | אזיע |
| **אָפֿיציעלע שפּראַך** | טאגאלאג |
| **הויפּטשטאָט** | מאנילא  |
| **רעגירונג** | פרעזידענט רעפובליק |
| **פּרעזידענטפּרעמיער מיניסטער** |  |
| **גרינדונג דאַטום** |  |
| **פלאַך מאָסוועלט גראַדונג פלאַךפּראָצענט וואַסער** | 299,764 קוואַדראַט ק"מ 73סט 0.61 |
| **באַפֿעלקערונג** - **צאָל** - **וועלט גראַדונג** - **ענגקײט** |  94,013,200 12ט 306.6 מענטשן פאַר אַ ק"מ |
| **פּראָדוקט ווערדע** | $394.0 ביליאן (32סט)  |
| **וואַלוטע** |  |
| **צײַט זאָנע** | UTC +8 |
| **אינטערנעט דאָמען** | ph. |
| **טעלעפֿאָן קאָד** | 63+ |

**די רעפּובליק פֿון די פֿיליפּינען** איז אַן ארכיפעלאג פון 7107 אינזלען אין דרום-מזרח אַזיע. איר הױפּטשטאָט איז מאנילא.

די פיליפינען איז דאס 12טע מערסטע באפעלקערטע לאנד אין דער וועלט, מיט אומגעפער 90 מיליאן איינוואוינער.

## היסטאריע

## געאגראפיע

די פֿיליפינען זענען אן ארכיפעלאג וואס באשטייט פון עטלעכע 7,641 אינדזלען מיט א סה״כ לאנד שטח, כולל אינלענדישע קערפער פון וואסער, פון 300,000 ק״מ2. מיט 36,289 ק״מ פון בארטנליניע איז עס דאס לאנד מיט דער פינפט־לענגסטע בארטנליניע אין דער וועלט. דאס לאנד איז פלאצירט צווישן די מערידיאנען 116° 40', און 126° 34' E און די גארטל־ליניעס 4° 40' און 21° 10' N , און גרענעצט דעם פיליפינען ים צו מזרח, דעם דרום כינע ים צו מערב, אום דעם צעליביס ים צו דרום. דער אינזל בארנעא געפינט זיך א פאר הונדערט קילאמעטער דרום־מערב, און טייוואן איז פלאצירט גראד צפון. די מאלוקו אינזלען און סולאוועסי זענען פלאציריט דרום־דרום־מערב און פאלאו איז פלאצירט צו מזרח פון די אינדזלען.

## רעפערענצן

|  זען • רעדן • ענדערן **אַזיע-לענדער**  |
| --- |
| אוזבעקיסטאן · אזערביידזשאן · אינדאנעזיע · אינדיע · איראק · איראן · אָמאַן · אפגאניסטאן · ארמעניע · בהוטאן · באכריין · באנגלאדעש · ברוניי · גרוזיע · דרום קארעע · וויעטנאם · טאדזשיקיסטאן · טורקמעניסטאן · טיילאנד · טערקיי · יאפאן · יארדאניע · ישראל · כינע · לאַאָס · לבנון · מאלדיוון · מאלייזיע · מאנגאליי · מזרח טימאר · מיאנמאר · נעפאל · סאודי אראביע · סיריע · סינגאפור · סרי לאנקא · פאקיסטאן · פאראייניגטע אראבישע עמיראטן · פיליפינען · ציפערן · צפון קארעע · קאזאכסטאן · קאטאר · קאמבאדיע · קואווייט · קירגיזסטאן · רוסלאנד · תימן |

 פארבאנד פון דרום-מזרח אזיאטישע פעלקער (ASEAN)

|  |
| --- |
|  אינדאנעזיע •  ברוניי •  וויעטנאם •  טיילאנד •  לאאס •  מאלייזיע •  מיאנמאר •  סינגאפור •  פיליפינען •  קאמבאדיע  |