Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# კაკაო

|
? კაკაო
  |
| --- |
|   |
| მენცარული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| ომაფე: | ჩანარეფი |
| გჷნართი: | პიოლამეფი |
| კლასი: | ჟირლებერამეფი |
| რანწკი: | ბამბაქსიშობურეფი |
| ფანია: | ბარბაშობურეფი |
| გვარი: | თეობრომა |
| ბუნა: | კაკაო |

 |
|  ლათინური ჯოხო |
| Theobroma cacao |
|  თხილუაშ სტატუსი |
|  |
|

|  სისტემატიკა ვიკინერობეფს
 |  სურათეფი ვიკიოწკარუეს
 |

 |
| --- | --- | --- |

 |

*Theobroma cacao*
**კაკაო**, *შოკოლადიშ ჯა* (ლათ. *Theobroma cacao*) — რსხულდაბალი (5—8 მ) იროწვანე ჯა ბარბაშობურეფიშ ფანიაშ ჩანარი. უღუ რუმე წვანე, გოსარსალერი ფურცელეფი დო ჸვინთელი ვარდა მოჭითე პეულეფი. გუმნაღელი (კოლოფა) ჸვინთელი, ნარინჯიშფერი ვარდა ჭითა რე, თიში სიგჷრძა რე 30 სმ, სიგანა — 10—12 სმ, 300—600 გ-ს იწონუ დო 25—60 თაი მილაძჷ. ჸოფარინას „კაკაოშ საკი“ უჯოხონა. ტყარო ირდუ ცენტრალურ დო ობჟათე ამერიკაშ ლამე ტროპიკულ ტყალეფს. ჯვეშითჯვეშიშე კულტივირაფილი რე ჟირხოლო გვერდოსფეროშ ტროპიკეს. თარო ამიარენა თასით. ჯგირო ხარენს ორანჟერეეფს. თეობრომინიშ დო მთრიმლავი ნიფთიერობეფიშ კათაფაშ გეშა თასის წარე, წკვატე გემო უღუ. ოსინჯებელი მუშობურობეფიშ გაუჯგუშაფალო ატატაეშაღალირჷ თასის 2—7 დღა-სერიშ გოძვენას უტარენა ფერმენტაციას, მუშ შედეგო თინა გემუანი გემოს დო არომატის შიბულენს.

კაკაოშ თასიშ აკოდგინალუას რე (სქირე ნიფთიარობაშა გინოანგარიშაფათ %-ის): წყარი 4—6; ციმუ, კაკაოშ ზეთი 51—54; ცაცლაბი 7—19; გლუკოზა, ფრუქტოზა 1—2; ცილა 10—12; თეობრომინი, კოფეინი 1—1,5; მთრიმლავი ღვანდეფი 4—7; ბჟალეფი 1—2; მინერალური ღვანდეფი 2-3. კაკაოშ გუმნაღელშე ღებულენა ღარღილს, ღარღილიშ ჭიფას ქუალათ — „კვარკვაზელ კაკაოს“, ნამუშე კაკაოშ ზეთის დო შოკოლადის აკეთენა. კვარკვაზელი კაკაოშ აკოჭაჭახუათ ღებულენა კაკაოშ ზეთის, დოსქილადირ კოპტონშე — კაკაოშ ქვირს.

## ლიტერატურა

* ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 5, ხს. 324, ქართი, 1980 წანა.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* კაკაო – ოინტერესე ჩინებეფი*[ღურელ რსხილი]*
# პრუსიაშ ომაფე

|  |
| --- |
| **პრუსიაშ ომაფეგერმ. Königreich Preußenომაფე* |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ←  | 1701 — 1918 |  → |

 |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
|  | შილა | გერბი |  |

 |
| **ჰიმნი** „პრუსიული ბირა" გერმ. «Preußenlied»   |
|  პრუსიაშ ომაფე გერმანიაშ იმპერიაშ აკოდგინალუას (1914 წ.) |
| **ნანანოღა** | ბერლინი |
| **უდიდაში ნოღეფი** | ბერლინი, კიონიგზბერგი |
| **ნინა** | ოფიციალური:
გერმანული
შხვეფი:
თუდოლენგერმანული
პოლონური
დანიური
ლიეტუვური
ბელარუსული
გიმენლუჟიცური
ქაშუბური
ფრიზიული საქსონური პრუსიული |
| **ფარაშ ართური** | რეიხსტალერი (1750-შახ)
პრუსიული ტალერი (1750—1857)
ომორსხუე ტალერი (1857—1871)
ორქოშ მარკა (1871—1914)
ქარღადიშ მარკა (1914-შე) |
| **ფართობი** | 118 926 კმ² (1740 წ ) 194 891 კმ² (1786 წ ) 348 779,87 კმ² (1910 წ.) |
| **მახორობა** | 730 000 чел (1713) 2 240 000 ადამ. (1740) 5 340 000 ადამ. (1786) 10 349 031 ადამ (1816) 24 689 000 (1871) 34 472 509 (1910) |
| **დუდალაშ ფორმა** | აბსოლუტური მონარქია (1848-შახ)
დუალისტური მონარქია (1848-შე) |
| **დინასტია** |  ჰოენცოლერნეფი |
|  |

**პრუსიაშ ომაფე** (გერმ. Königreich Preußen) — გერმანული სახენწჷფო, ნამუთ რდჷ 1701 წანაშე 1918 წანაშახ.

1871 წანაშე პრუსიაშ ომაფე გერმანიაშ იმპერიაშ მაჸვენჯი სახენწჷფო რდჷ დო იმპერიაშ ტერიტორიაშ ედომუშამ ფართობიშ დახე ჟირ ნასუმორს იკენდჷ. დორხველი ჯოხოდვალა ომაფექ მიღჷ პრუსიაშ საჰერცოგეშე, მარა თიში თარი ნოღა ბრანდენბურგის მადვალუ ბერლინი რდჷ.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Reinhard Nelke. Darstellung der Geschichte des Königreichs Preußen. კითხირიშ თარიღი: 2009-02-07.
* Statistische und historische Informationen zum Königreich Preußen bei *HGIS* Archived 2013-11-11 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
* rbb online. Preussen; Chronik eines Deutschen Staats. კითხირიშ თარიღი: 2009-02-07.
* Sammlung historischer Landkarten zur preußisch/deutsch-polnischen Geschichte Archived 2015-01-15 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
# ლუბლინიშ სავოევოდე

**ლუბლინიშ სავოევოდეპოლ. Województwo Lubelskie**| **გერბი**  | **შილა**  |
| ქიანა |  პოლონეთი |
| სტატუსი | სავოევოდე |
| მიშმურს | 24 პოვიატი |
| ფორჷნს | 213 გმინას |
| ადმინ. ცენტრი | ლუბლინი |
| შხუ ნოღა | ლუბლინი |
| დორსხუაფაშ თარიღი | 1999 წანაშ 1 ეკენია |
| მადუდე | ვოევოდი |
| ოფიც. ნინა | პოლონური |
| მახორობა (2019) | 2,112,216 |
| მეჭედალა | 84 კოჩი/კმ² |
| ფართობი | 25 122,50 კმ² |
|  |
| ბორჯიშ ორტყაფუ | UTC+1 |
| აბრევიატურა | LBN |
| კოდი ISO 3166-2 | PL-LU |
| ავტომ. ონომერე შანეფი | L |
| ოფიციალური ვებ-ხასჷლა |
|  | Lublin Voivodeship |

**ლუბლინიშ სავოევოდე** (პოლ. Województwo Lubelskie) — სავოევოდე პოლონეთიშ ბჟაეიოლშე. უხურგანს ბელარუსის დო უკრაინას. სავოევოდეშ ცენტრი ნოღა ლუბლინი.
# ვოლგა

| ვოლგა |
| --- |
|  |
| დოხასიათაფა |
| სიგჷრძა | 3530 კმ |
| წყარიშ ნადუ |
| ოდუდე | ვალდაიშ ზუბი |
|  |
| ქიანეფი |  რუსეთი |

**ვოლგა** — წყარმალუ რუსეთის, ევროპაშ უგირძაში წყარმალუ. თიში სიგირძა 3530 კილომეტრიე (წყარიშოჩუეშ აკოგაფაშახ 3690 კმ რდჷ), ღანჩოშ ფართობი 1 380 000 კმ². დინმაკათუ კასპიაშ ზუღას, სოდეთ წჷმოქიმინჷნს 160 კმ-იშ სიგირძაშ დელტას, ნამუთ 500-შახ არხის დო ჭიჭე წყარმალუეფს აკმიკათუანს.

ვოლგა მეხჷრჩანს ცენტრალურ რუსეთის დო შხირას თე ქიანაშ ერუანულ წყარმალუთ მითმიშინუაფუ. რუსეთიშ 20 უდიდაში ნოღაშე ვითაართი, თინეფს შქას ნანანოღა მოსკოვი ხოლო, ვოლგაშ ღანჩოს იდვალუაფუ. თაშჷნეშე, ვოლგაშ ღანჩოშ არძაშე დოხორელი ტერიტორია რე ნთელ რუსეთის.

წყარმალუშ ბრელი ნოჸელაშე ეიოშანალიე: კამა, ოკა, ველტუგა, სურა.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* წყარმალუ ვოლგა, ენციკლოპედია ბრიტანიკა

ვიკიოწკარუეს**?** რე ხასჷლა თემაშენ:
ვოლგა Information and a map of the Volga's watershed Archived 2005-09-24 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
* Volga Delta from Space
* Photos of the Volga coasts Archived 2011-07-07 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
* "CABRI-Volga": EU-Russian project on environmental risk management in the Volga Basin Archived 2020-11-24 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
# ბჟაეიოლ ცჷნდჷრიშ ზუღა

| ბჟაეიოლ ცჷნდჷრიშ ზუღა |
| --- |
|  |
| ბჟაეიოლ ცჷნდჷრიშ ზუღაშ ორენი |
| ზოგადი ინფორმაცია |
| ოკიანეშ ღანჩო | ოორუე ჸინჩამი ოკიანე |
| ტიპი | ზუღა |
| გეოგრაფიული კოორდინატეფი | 72/N/164/E |
| **ფართობი** | 944 600 კმ² |
| **ონტირუე** | 60 700 ვთშ. კმ³ |
| **ოშქაშე სიტომბა** | 66 მ |
| **უდიდაში სიტომბა** | 358 მ |
| **ქიანა** |  რუსეთი |
| კოკი | ვრანგელი |
| კლიმატი | არქტიკული |
| **წყარიშ ტემპერატურა** | -1,5 - +7 °C |
| **ჯიმუამობა** | 10-30 ‰ |
|  |

**ბჟაეიოლ ცჷნდჷრიშ ზუღა** (რუს. Восточно-Сибирское море) — ოორუე ჸინჩამი ოკიანეშ უკიდაშ ობჟათე-ბჟაეიოლ პიჯის მადვალუ ზუღა. იდვალუაფუ არქტიკაშ კოდეს (ოორუეშე), ცჷნდჷრიშ წყარპიჯის (ობჟათეშე), ახალი ცჷნდჷრიშ კოკეფიშ (ბჟადალშე) დო ბილინგსიშ კოდეშ შქას. ბჟაეიოლშე უხურგანს ჩუკოტკაშ ჩქონი, ჩუკოტკაშ ზუღა დო კოკი ვრანგელი, ბჟადალშე - ლაპტევეფიშ ზუღა.

თე ზუღა, არქტიკაშ ართ-ართი არძოშე მერკეთ გიშარკვიაფილი არანი რე. დუმახასიათაფალი რე ჸინჩი კლიმატი, დაბალი ჯიმუამობა დო ფლორაშ დო ფაუნაშ სიდაღარე. ფართობი აკმადგინანს - 936,000 კმ²-ს, ოშქაშე სიტომბა - 66 მეტრის, მაქსიმალური სიტომბა - 358 მ-ს.

ზურაშ წყარპიჯეფი ვითოშობაშ წანაშ კინოხ დოხორელი რდჷ აბანობური იუკაგირეფით, ჩუქჩეფით, ევენეფით, ევენკეფით, ნამუთ თარო მეჩხომეობას დო მაჯინობას მეჸუნდეს. მოგვიანაფათ თინეფქ ესვარილქ იჸუ თაქ მოულირჷ იაკუტეფწკჷმა დო რუსეფწკჷმა.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* ბჟაეიოლ ცჷნდჷრიშ ზუღა – დიდი სხუნუეფიშ ენციკლოპედია (რუს.)
* ბჟაეიოლ ცჷნდჷრიშ ზუღა – ბრიტანიკა (ინგლისური)
# გეპარდი

გეპარდ
გეპარდი
**გეპარდი** (ქორთულო: ავაზა) — თელ გეპარდეფიშ გიმენფანიაშ კაკალია შურდგჷმილი, არძაშ უმოს ნაცა: კანკალეშა 5 წამიშ დინოხოლე საათის 120 კილომეტრი სიჩქარეშ ეჭოფუა შეულებუ. წონა 60 კილოშახ ოჭირინდუანს.

ხე აფრიკაშ სავანას დო შქა აზიაშ ქიანეფს (არაბეთიშ ჩქონი, ირანი, ერაყი, თურქმენეთი დო შხვა), ირდიხას ექიაქო დო ირდიხას გოფაჩილ აბანს, მუშენდა კატუშობურეფიშ ფანიაშ შხვა შურდგჷმილეფიშ ნერო უმოსო სერით დო მეტყობინელო ვარ, დღაშ სინთეს დო გეთხოზინით ჸვილუნს მუშ სხვერპლის. თე მუშებათ გეპარდი უმოსო ჯოღორშობურეფიშ ფანიაშ შურდგჷმილეფს მეგჷ, მარა მუში ორზოლიშ მაგალთო გერცალო ბრელხანს გეთხოზინშა ვაგარძებე, მაქსიმუმ 20 მერქაშ თხოზინით ვეკაჭიშუდა, გეპარდიშ მუსკულატურა მანგარ სიჩქარეშე გინმოფურუ დუ სხვერპლის ეთხიებუ. ქეკაჭიშუ დო დიხაშა ქეშარაგუ და უკულ მარჭვას კისერს აკმუნჭირანს დო შქვიდაფათ ჸვილუნს.

ფუჯი გეპარდი 2-4 ბოკვერს ხანს.

## ლიტერატურა

* Lexikon der Biologie. CD, Elsevier Verlag.
* Rekorde: Pflanzen und Tiere. Deutsche Version von Slovakische Ausgabe. Verlag Werner Dausien, Hanau, 1998. ISBN 3-7684-2949-0.
# ნადინ გორდიმერი

|  |
| --- |
| ნადინ გორდიმერი Nadine Gordimer |
|  |
| დაბადებაშ თარიღი: |
20 გერგობათუთა, 1923
 |
| დაბადებაშ აბანი: |
სპრინგსი, ობჟათე აფრიკაშ რსხუ
 |
| ღურაშ თარიღი: |
კვირკვე 13,, 2014 (90 წანერი)

 |
| ღურაშ აბანი: |
იოჰანესბურგი, ობჟათე აფრიკაშ რესპუბლიკა
 |
| ერუანობა: |  ობჟათე აფრიკაშ რესპუბლიკა
 |
| საქვარუა: |
ჭარუ, ნოველისტი, დრამატურგი, პოლიტიკური აქტივისტი
 |
| პერიოდი : |
1939—2014
 |
| Magnum opus: | *კონსერვაციონისტი* (1974) *ბურგერიშ ცირასქუა* (1979) *ჯულაიშ კათა* (1981)
 |
| ნინა: |
ინგლისური ნინა
 |
| ჯილდოეფი: |
ბუკერიშ პრემია (1974) ნობელიშ პრემია ლიტერატურას (1991)
 |

**ნადინ გორდიმერი** (ინგლ. Nadine Gordimer, დ. 20 გერგობათუთა, 1923 — ღ. 13 კვირკვე, 2014) — ობჟათე აფრიკალი ჭარუ დო პოლიტიკური აქტივისტი, ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატი ლიტერატურაშ დარგის 1991 წანას. თიში ნაწარმებეფიშე ეიოშანალი რე რომანეფი: კონსერვაციონისტი (1974), ბურგერიშ ცირასქუა (1979) დო ჯულაიშ კათა (1981). გორდიმერიშ ნაჭარეფიშ თარი თემა აპართეიდი რე.

დებადჷ დინდარი ფანიას. 9 წანაშე დიჭყჷ ჭარუა. 15 წანერი რდუნ თეშ გჷმაბჟინუ მაართა თხობელუა. გორდიმერი გურაფულენდჷ ვიტვატერსრანდიშ უნივერსიტეტის. გურაფაშ თებაშ უკულ კითხულენდჷ ლექციეფს ამერიკას, 1960-70-იან წანეფს. გორდიმერიშ მაართა წინგიქ, ნამუთ თხობელუეფიშ კათელი რდჷ, გიშართჷ 1949 წანას. 1953 წანას გჷმიბჟინუ რომანქ *ტყურა დღალეფი*, ნამუთ ავტორიშ მაართა რომანი რდჷ. გორდიმერიშ რომანქ, *კონსერვაციონისტი*, 1974 წანას მიპალუ ბუკერიშ პრემია. ჸათე რომანქ გორდიმერს საირქიანო პოპულარობა მოუღჷ. 1979 წანას გიშართჷ რომანქ *ბიურგერიშ ცირასქუა* დო 1981 წანას — *ჯულაიშ კათა*. რომანეფიშ მოხ, გორდიმერი ავტორი რე შხვადოშხვა თხობელუეფიშ, პიესეფიშ დო ესეეფიშ.

## გიშნაგორა ნაჭარეფი

### რომანეფი

* *ტყურა დღალეფი* (1953)
* *უჩინებუეფიშ ოქიანუ* (1958)
* *ჸოროფაშ ბორჯი* (1963)
* *ღურელი ბურჟუაზიაშ ოქიანუ* (1966)
* *საპატიო სუმარი* (1970)
* *კონსერვაციონისტი* (1974)
* *ბურგერიშ ცირასქუა* (1979)
* *ჯულაიშ კათა* (1981)
* *ორთაშ ლაჸაფი* (1987)
* *ქომოლსქუაშ ამბე* (1990)
* *მითინ ვამაჸუნუ მა* (1994)
* *ჸუდეშ ანჯარი* (1998)
* *მერეთი შეხვამილაფა* (2001)
* *რინა* (2005)
* *საუჯგუშო ბორჯი* (2012)

## რესურსეფი ინტერნეტის

* ენციკლოპედია ბრიტანიკა
* ნადინ გორდიმერი — კინოფილმეფიშ ინტერნეტ მუნაჩემეფიშ ბაზას (ინგლისური)
# ბელუჯისტანი

თარი ეთნიკური ბუნეფი პაკისტანს დო თიშ მოხურგე ქიანეფს 1980 წანას. ვარდიშფერო შანილი რე ბელუჯეფით დოხორელ ტერიტორია.
**ბელუჯისტანი** — რეგიონი ობჟათე აზიას, ინდოეთიშ ოკიანეშ ოორუე წყარპიჯის, ირანიშ ლაკადაშ ნორთი. იკენს ირანიშ ობჟათე ნორთის, ბჟადალ პაკისტანს დო ობჟათე-ბჟადალ ავღანეთის. ჯოხოდვალა მოურს ბელუჯეფიშე, ნამუეფით თე რეგიონიშ თარ მახორუეფს წჷმარინუანდესჷნ.
# ღუმუ (ჩანარი)

|
? ღუმუ
  |
| --- |
| *Setaria italica*  |
| მენცარული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| ომაფე: | ჩანარეფი |

 |
|  ლათინური ჯოხო |
| Setaria italica |
|  თხილუაშ სტატუსი |
|  |
|

|  სისტემატიკა ვიკინერობეფს
 |  სურათეფი ვიკიოწკარუეს
 |

 |
| --- | --- | --- |

 |

ჩანარი ღუმუშ ღარღილი
**ღუმუ** თაშნეშე **ჩხვერი** (ლათ. *Setaria italica*) — ართწანიანი კულტურული ჩანარი ძურწაშობურეფიშ გვარობაშ წკარამეფიშ ფანიაშე. ღუმუს თინი, დახე, ცილინდრული ღერი უღუ, ნამუშ სიმაღალე 25 სმ-2 მ ონჭუ, ჩანარს უღუ ფართე ლანცეტიშობური ფურცელი, ოდიდეზფობურს ჩხვიჩხვი პიოლედი, წკარამ გჷმნაღელით. გოლოფა ჯგირო გჷნმუღუ. საქორთუოს მუთმოფხვადჷნა ღუმუშ ჩანარიშ ორდოშიანი, ოშკაშე დო საგვიანო ჯიშეფი. ბჟადალ საქორთუოს მოჸუნა „შკვითმარიანი“ დო „ჟირმოსალიანი“. ღუმუშ ჩანარი მაღალხარისხიანი ოჭკომალი ჩანარი რე. ღუმუშ წკარი იკათუანს ცილეფს დო ვიტამინეფს. ღუმუშე აკეთენა ქვირს, მაკარონს, სპირტის, ლუდის დო შსხვ. ღუმუშ წვანე მასას, ჭას, ჩენჩის, კილს დო შხვა ნოსქილედის ორინჯიშ ოჩამალო გჷმირინუანა.

ღუმუ რჩქინელი რდჷ 2700 წანაშ კინოხ ჩქინ ერაშახ. მუჭოთ ჩქანს, **კულტურულ ღუმუს** გეგშერთჷ **ტყარ ღუმუქ ხოლო** (S. Ketzchovellii Menab). კულტურული ღუმუ ჩქინწკჷმა XV ოშწანურას მუკმორჩქინდუ. თაურეშე, ღუმუ საქორთუოს დოხოლაფირო 550 წანას იკოროცხუნს, თეშ უმკუჯინალო საქორთუოს ღუმუშ მუარე ხვემოსალიანი ჯიში არსებენს.

## ლიტერატურა

* *პ. ნასყიდაშვილი* ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 10. გვ. 596, თბ. 1986.