Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ტაივანი (კოკი)

ტაივანი|  ტაივანი რუკას |
| გეოგრაფია |
| ორენი |
აზია |
| ფართობი |
36, 178 კმ² |
| წყარპიჯიშ სიგჷრძა |
1,566.3 კმ |
| უმაღალაში კონკა |
3952 მ იუშანი |
| ქიანა |
| **ჩინეთი** |
| პროვინცია |
ტაივანი |
| **ჩინეთიშ რესპუბლიკა** |
| პროვინცია |
ტაივანი |
| ნანანოღა |
ტაიბეი |
| უდიდაში ნოღა |
ნიუ-ტაიბეი |
| დემოგრაფია |
| მახორობა |
23 593 794 (2019) |
| მეჭედალა |
652,16 /კმ² |
| ეთნიკური ბუნეფი | * ჩინარეფი (95%) \* ტაივანიშ ჯინჯიერი მახორობა (2%)
 |

კოკიშ წყარპიჯი
წყარმალუ სუგულანი
**ტაივანი** (ჩინ. 臺灣; კოლონიური ჯოხოდვალა — *ფორმოზა*, პორტ. ilha Formosa-შე — **სქვამი კოკი**) — კოკი რჩქალ ოკიანეს, ჩინეთიშ მატერიკული ნორთიშ ბჟაეიოლ წყარპიჯიშე 150 კილომეტრიშ მეძენას, ნამუშე გიშართილი რე ტაივანიშ საროტით. კოკიშ ცენტრიშ გეოგრაფიული კოორდინატეფი — 23,5° ოორ. გ., 121° ბჟაე. გ. კოკის გჷნმოჭკირუნს ოორუე ტროპიკი.

ტაივანი დო გოხოლუაშ კოკეფს აკონტროლენს ნორთობურო აღიარაფილი ჩინეთიშ რესპუბლიკა (ტაივანი, ნამუსჷთ დე-იურე პრეტენზიეფი უღჷ ედომუშამ ჩინეთიშა), ნამუშ გეშა თე ქიანაშა უბრალოთ უჯოხონა **ტაივანი**. მუში ნებეფს კოკიშა აცხადენს თაშნეშე ჩინეთი, ნამუშ თოლწონუათ ტაივანი მიშმურს ჩინეთიშ კინე თე ჯოხოდვალაშ ადმინისტრაციულ ართულშა. უშხუაში აგლომერაცია — ნიუ-ტაიბეი.

## სქოლიო
# საჰარა

საჰარაშ ტიოზიშ ალმაშარული ფოტო
საჰარაშ დიუნეფი
**საჰარა** — მოსოფელიშ უკაბეტაში ქვიშამი ტიოზი, ფართობით 9 მლნ კმ².

საჰარა იდვალუაფჷ ოორუე აფრიკას. თიში ხანი დოხოლაფირო 2,5 მილიონი წანა რე. ჯოხო „საჰარა“ მოურს არაბულშე (صحراء‎) დო შანენს ტიოზის. თის აფრიკაშ ტერიტორიაშ დოხოლაფირო 1/4 უკებჷ, ანუ დახე ავსტრალიაშ მანგი ფართობი. საჰარაშ ხურგეფს ედომუშამო ვარ-და ნორთობურო იდვალუაფჷ 11 სახენწჷფო: მაროკო, ალჟირი, ტუნისი, ლიბია, ეგვიპტე, ბჟადალ საჰარა, მავრიტანია, მალი, ნიგერი, ჩადი, სუდანი. საჰარაშ უკაბეტაში ნორთი უწყარე დო შურუბუმუ რე, რახან თიშო დჷმახასიათაფალი რე ძალამი კონწარი დო უგურზებუ ორთაშობური პიჯალეფი: ზარხულს გჷშაგორილო მერეთი სინჩხე (ოროს ტემპერატურა +40-50 გრადუსის ოჭირინუანს); მერეთი სისქირუე (წანმოწანური ნოლექი დახე ირდიხას 100 მმ-შე მერკე რე, დო ნამუთინეგანს ჭვემა წანეფიშ განწეხანს ვა მურს); ჭყანიერი ხანგჷნძე ბორიეფი; ტემპერატურაშ დიდი დღა-სერული ძანძუა (ამპლიტუდეფი), მუჟამსჷთ დღაშით თაკარი რე, დო სერით ჸინუნს. გოტიოზაფაშ უმუჭყვიდუ პროცესიშ გეშა საჰარაშ ფართობი იძინანს. საჰარაშ რელიეფიშ დჷმახასიათაფალი ფორმეფი რე ბარხანი (თურქ.) დო დიუნა.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* About Sahara subsurface hydrology and planned usage of the aquifers Archived 2014-08-05 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
* Tassili and Ahaggar National Parks
# მალაკიშ საროტი

**მალაკიშ საროტი** იდვალუაფუ მალაკიშ ჩქონს დო ინდონეზიაშ კოკი სუმატრას შქას, საროტი ონჭირე (ინწრო) რე, მუში სიგინძა 805 კმ რე. ჯოხოქ გიადუ მალატიშ სულთანატიშე, ნამუშ აკოდგინალუაშათ მიშმეშჷ გოხოლუაშ არქიპელაგი 1414 - 1511 წანეფს.

ეკონომიკურო დო სტრატეგიულო, მალაკიშ საროტი მოსოფელიშ ართ-ართი უშანულამაში ოზუღე შარა რე. საროტი წჷმარინუანს ონიშოლ შარას ინდოეთიშ ოკიანე დო რჩქალი ოკიანეშ შქას.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* მოსოფელიშ ნავთობიშ ტრანზიტიშ შანულამი ჭურჭულეფი
* BBC
*
# სინგაპური

| სინგაპურიშ რესპუბლიკაინგლ. Republic of Singapore მალ. Republik Singapura ჩინ. 新加坡共和国 ტამილ. சிங்கப்பூர் குடியரசு სინგაპური
 |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **დევიზი:**Majulah Singapura (წიმი, სინგაპური) |
| **ჰიმნი:**Majulah Singapura  |
| {{ქიანაშ მუნაჩემეფი სინგაპური
|ქიანა ნათ. რთინას}} ორენი  |
| **ნანანოღა** (დო უკაბეტაშ ნოღა)
  | სინგაპური
1.35,103.851°21′ ოორ. გ. 103°51′ ელ. გ.﻿ / ﻿ |
| ოფიციალურ ნინა(ეფი) | ინგლისური, ჩინური (პუტუნჰუა), მალაიური, ტამილური |
| **რელიგია**  | 33.2% ბუდიზმი 18.8% ქირსიანობა 18.5% ათეიზმი 14.0% ისლამი 10.0% დაოსიზმი დო
ოკათე რელიგია 5.0% ინდუიზმი 0.6% შხვა |
| თარობა | საპარლამენტო რესპუბლიკა |
|  -  | პრეზიდენტი | თარმან შანმუგარატნამი |
|  -  | პრემიერ-მინისტრი | ლოურენს ვონგი |
| ფართობი |
|  -  | გვალო | 721,5 კმ2 (171-ა) |
|  -  | წყარი (%) | 1,444 |
| მახორობა |
|  -  | 2023 ფასებათ | 5,917,600 (113-ა) |
|  -  | მეჭედალა | 7,804 ად/კმ2 (2-ა) |
| **ედპ** (ჸუპ) | 2024 ფასებათ |
|  -  | გვალო | $794.179 მილიარდი (32-ა) |
|  -  | ართ მახორუშე | $133,737 (5-ა) |
| **აგი** (2022) | 0,949 (ძალამი მაღალი) (9-ა) |
| ვალუტა | სინგაპურული დოლარი (`SGD`)  |
| ბორჯიშ ორტყაფუ | +8  |
|  -  | ზარხულიშ (DST) | +8 (UTC) |
| ქიანაშ კოდი | SGP |
| Internet TLD | .sg |
| ოტელეფონე კოდი | +65 |

**სინგაპურიშ რესპუბლიკა** (ინგლ. Republic of Singapore; მალ. Republik Singapura; ჩინ. 新加坡共和国 = Xīnjiāpō Gònghéguó; ტამილ. சிங்கப்பூர் குடியரசு *Ciŋkappūr Kudiyarasu*) — ნოღა-სახენწჷფო, იდვალუაფუ ობჟათე-ბჟაეიოლი აზიაშ კოკეფს, მალაკაშ ჩქონიშ ობჟათე ძგაშე გიშართილი რე ინწრო ჯოჰორიშ საროტით. უხურგანს მალაიზიაშ აკოდგინალუაშა მიშმალი ჯოჰორიშ ოსულთანე დო ინდონეზიაშ აკოდგინალუაშა მიშმალი რიაუშ კოკეფი.

ჯოხოდვალა *სინგაპური* მოურს მალაიური ზიტყვა *სინგა*-შე (ნჯილო), ნამუთ გინოღალირი რე სანსკრიტული सिंह *siMha*-შე (ნჯილო), დო სანსკრიტული पुर *pura*-შე (ნოღა).

სინგაპურიშ ფართობი 718,3 კმ² (2014) (ქძ. სინგაპურიშ გეოგრაფია). ამდღა სახენწჷფო სინგაპური აკმოდირთუ 63 კოკიშე. თინეფშე არძოშე უდიდაში რე — სინგაპური (თარი კოკი), უბინი, ტეკონგ-ბესარი, ბრანი, სენტოსა, სემაკუ დო სუდონგი. უმაღალაში კონკა — ბუკიტ-ტიმაჰი (163,3 მ).

## რესურსეფი ინტერნეტის

* სინგაპურიშ რესპუბლიკაშ თარობაშ ოფიციალური პორტალი

## სქოლიო

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *ათე სტატია **მერკე** რე. თქვა შეგილებუნა ქიმეხვარათ ვიკიპედიას დო გაგშათინათ დო გახვეიანათინ.* |
# განა

| განაშ რესპუბლიკა*Republic of Ghana* განა |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **დევიზი:Freedom and Justice* |
| **ჰიმნი:God Bless Our Homeland Ghana* |
| განაშ ორენი  |
| **ნანანოღა** | აკრა
5.55,-0.255°33′ ოორ. გ. 0°15′ ბჟად. გ.﻿ / ﻿ |
| უკაბეტაშ ნოღა | აკრა, კიმალე, ტამასი, ბოლგატანგა |
| ოფიციალურ ნინა(ეფი) | ინგლისური |
| თარობა | უნიტარული საპრეზიდენტე რესპუბლიკა |
|  -  | პრეზიდენტი | ნანა აკუფო-ადო |
|  -  | ვიცე-პრეზიდენტი | ბაჰამუდუ ბავუმია |
| ფართობი |
|  -  | გვალო | 239,567 კმ2 (77-ა) |
|  -  | წყარი (%) | 4.61 |
| მახორობა |
|  -  | 2023 ფასებათ | 34,237,620 (80-ა) |
|  -  | მეჭედალა | 101.5 ად/კმ2 (103-ა) |
| **ედპ** (ჸუპ) | 2023 ფასებათ |
|  -  | გვალო | $227.189 მილიარდი (68-ო) |
|  -  | ართ მახორუშე | $6,905 (136-ა) |
| **აგი** (2021) | 0.707 (მაღალი) (133-ა) |
| ვალუტა | სედი (`GHS`)  |
| ბორჯიშ ორტყაფუ | (UTC+0)  |
| ქიანაშ კოდი | GHA |
| Internet TLD | .gh |
| ოტელეფონე კოდი | +233 |

**განა** — სახენწჷფო ბჟადალ აფრიკას. მიშმურს ბრიტანეთიშ ერეფიშ წორომაჸალობაშა. ბჟადალშე უხურგანს - კოტ-დ’ივუარი, ოორუე-ბჟადალშე დო ოორუეშე — ბურკინა-ფასო, ბჟაეიოლშე — ტოგო, ობჟათეშე — გვინეაშ ჸუჯი. ნანანოღა - აკრა.

## ორთა

განაშ წყარპიჯიშ ღოზი (დოხოლაფირო 535 კმ) დაღარასიე დორთილი, ორთაშობური ონიშოლეფი ვაუღუ. ტერიტორიაშ დიდი ნორთი ვე რე. წყარპიჯიშ მანგას 15 კმ-შახ სიგანაშ ზუღაშპიჯიშ რზენიე. ცენტრალურ ნორთის გჷნოფაჩილიე აშანტიშ ფართო პლატო (სიმაღალა 300 მ-შახ); ოორუე-ბჟადალშე ობჟათე-ბჟაეიოლშა 200 კმ-ს გოძჷ კვაჰუშ პლატო. ოორუე ნორთი ველეფს უკებჷ.

### ჰავა

ჰავა ეკვატორულ-მუსონურიე, ობჟათე-ბჟადალშე ეკვატორულშა გჷნმალი. არძაშე ტჷბუ თუთაშ (მელახი) ოშქაშე ტემპერატურა რე 27°C-შე (ობჟათე) 32°C-შახ (ოორუე). არძაშე რგილი თუთაშ (მარაშინათუთა), 23°C-შე 26°C-შახ. ნოლექეფი წყარპიჯიშ ბჟადალ ნორთის დო აშანტიშ პლატოს 1 500 - 2 000 მმ წანმოწანას, აკრაშ რაიონს დო წყარპიჯიშ ბჟაეიოლ ნორთის - 650 - 750 მმ, ქიანაშ ოორუეს - 1 000 - 1 200 მმ. გერგობათუთა-მარაშინათუთას საჰარაშ ტიოზიშე უბარს სქირე დო ჩხე ბორია ჰარმატანი.

ფიზიკური რუკა
### დინოხოლენი წყარეფი

წყარმალუეფიშ რშვილი შხირიე. უდიდაში წყარმალუშ - ვოლტაშ ღანჩოს ქიანაშ ტერიტორიაშ გვერდშე მეტი უკებჷ. წყარმალუეფი - პრა, ანკობრა დო ტანო ჭორომიანიე, ჭვემაშ სეზონს იძინანს დო ონიშეთ გჷმირინუაფუ. განას აკა ტობა რე - ბოსუმტვი.

### ფლორა დო ფაუნა

ტერიტორიაშ დიდი ნორთი სავანაშ ტყალეფით დო მაღალოდიარებამი სავანათიე ფორილი. ობჟათეშე დო ობჟათე-ბჟადალშე თენეფს ნოტიო სუბტროპიკული ტყალეფი თირანს. ტყალეფს ქვიანაშ ფართობიშ დოხოლაფირო 10% უკებჷ. ოკიანეშ წყარპიჯ ღოზის ქვერჩხამი ჩანარეფიე, ბრელიე ზეთიშ დო ქოქოსიშ პალმა. დიხეფი უმენტაშო ლატერიტულიე. ჩხოლარეფშე სავანაშ ტყალეფს მჷკოსქილადირიე - მუნჭყვი, სავანას - ნჯილო. თაშნეშე ხე კამბეში, ბეჰემოთი, ჯიქი, მაიმუნი, ანტილოპა დო შხვა. მიარეფერუამიე მაფურინჯეეფიშ დო მახოხინალეფიშ ოქიანუ.

## ლიტერატურა

* ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 2, ხს. 669-671, ქართი, 1977 წანა.

## სქოლიო

ვიკიოწკარუეს**?** რე ხასჷლა თემაშენ:
განა
# ატლანტიშ ოკიანე

| **დიხაუჩაშ ოკიანეეფი** |
| --- |
| * არქტიკაშ ოკიანე
* ატლანტიშ ოკიანე
* ინდოეთიშ ოკიანე
* ობჟათეშ ოკიანე
* რჩქალი ოკიანე
 |

ატლანტიშ ოკიანე
**ატლანტიშ ოკიანე** მოსოფელიშ სიდიდათ მაჟირა წყარიშ აუზიე დო თიში ჟიდონპიჯიშ ართ-ნახუთორს ფორჷნს. ოკიანეშ ჯოხო მუმალობაშე ბერძენულ მითოლოგიაშე რე დო „ატლასიშ ზუღას“ შანენს.

ოკიანეს წჷმოგინძორაფილი ლათინური S-იშ ნერი ფორმა უღჷ, ოორუეშე ობჟათეშა რე გინოზინდილი დო ეკვატორიული ურთიართმანგურ მალობათ 8° ოორუეშ გინძორწკჷმა ირთუ ოორუე დო ობჟათე ატლანტიკეფო. ბჟადალუშე ომძღჷ ამერიკაშ კონტინენტეფს, დო ელახიშე — ევროპას დო აფრიკას. რჩქალ ოკიანეს მეურე არქტიკაშ ოკიანეთ ოორუეს დო დრეიკის სრუტით ობჟათეს. თე ჟირი ოკიანე ხელოვნურო რე მერინაფილ პანამაშ არხით. ელახიშე ატლანტიკიშ დო ინდოეთიშ ოკიანეშ გუმართალიე 20° ელახიშ მერიდიანი, ნამუთ აგულაშ კონცხიშე ობჟათეშე ანტარქტიკაშა მეურს. ატლანტიკას არქტიკაშ ოკიანეშე რთჷნს ღოზეფი გრენლანდიაშ დო ოორუე-ბჟადალუ ისლანდიაშ შქა, ოორუე-ელახ ისლანდიაშ დო შპიცბერგენიშ ოძგაშე ობჟათე ჭურჭულეფს შქას დო უკულ ოორუეშ კონჩხიშ დო ოორუე ნორვეგიაშ შქას.

ფორჷნს მოსოფელიშშ ჟიპიჯიშ მეხოლ. 20% ატლანტიშ ოკიანე სიდიდათ კჷნმასკიდუ რჩქალ ოკიანეს. გოხოლუაშ ზუღეფიშ აშაკოროცხუათ თიში ფართობი რე 106.400.000 კვ. კმ; ზუღეფიშ მორკებათ — 82.400.000 კვ. კმ. სქირონაშ ფართობი, ნამუშ წყარმალუეფი ატლანტიკას ენმაკათუ ოთხიშა უმოსიე რჩქალი დო ინდოეთიშ ოკაანეეფწკჷმა ალაზიმაფათ. ოკიანიშ გოჸა ზუღეფიშით რე 354.700.000 კუბ. კმ., ზუღეფიშ უმშო - 323.600.000 კუბ. კმ.

ატლანტიშ ოშქაშე სიტომბა ზუღეფიშით 3.332 მეტრიე; ზუღეფიშ უმუშეთ — 3.926 მ. არძაშე ტომბა 8.605 მეტრით პუერტო რიკოშ რღამილი. ატლანტიკაშ სიფართა ლაჸაფენს 2.848 კმ-ით ბრაზილიაშ დო ლიბერიაშ შქას 4.830 კმ-შახ ააშ-ში დო ოორუე აფრიკაშ შქას.

ატლანტიშ ოკიანეს უმუთინუ ოძგაშე უღუ ბრელ ჸუჯით, უბით დო ზუღათ. თინეფ შქასიე კარიბიშ ზუღა, მექსიკაშ ჸუჯი, წიმინდე ლავრენტიშ ჸუჯი, სქირონაშქა ზუღა, უჩა ზუღა, ოორუეშ ზუღა, ლაბრადორიშ ზუღა, ბალტიაშ ზუღა, ნორვეგიაშ ზუღა, გრენლანდიაშ ზუღა დო თ.გ. ოკიანეშ კოკეფიე: ფაროშ კოკეფი, გრენლანდია, ისლანდია, როკალი, დიდი ბრიტანეთი, ირლანდია, ფერნანდუ-დი-ნორონია, აზორიშ კოკეფი, მადეირა, კანარიშ კოკეფი, კაბო-ვერდეშ კოკეფი, სან-ტომე დო პრინსიპიშ კოკეფი, ნიუფაუნდლენდი, ბერმუდაშ კოკეფი, კარიბიშ კოკეფი, წმინდა ელენეშ კოკი, ტრინიდადი დო ტობაგო, ტრისტან დო კუნია, ფოლკლენდიშ კოკეფი,ობჟათე ჯორჯიაშ კოკეფი დო შხვა.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* ატლანტიშ ოკიანე, ენციკლოპედია ბრიტანიკა
* LA Times special Altered Oceans Archived 2009-05-10 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
* Oceanography Image of the Day, from the Woods Hole Oceanographic Institution
* National Oceanic and Atmospheric Administration
* NOAA In-situ Ocean Data Viewer Archived 2006-02-11 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.  Plot and download ocean observations
# ბალკანეთიშ ჩქონი

|  |
| --- |
| ბალკანეთიშ ჩქონი |
|  |
| ორენი | ევროპა |
| აკვატორია | სქირონაშქა ზუღა, უჩა ზუღა, ეგეოსიშ ზუღა, ადრიატიკაშ ზუღა, იონიაშ ზუღა, მარმარილოშ ზუღა |
| კოორდინატეფი | 41.833333,22.83333341°50′00″ ოორ. გ. 22°50′00″ ელ. გ.﻿ / ﻿ |
| ფართობი | 505 კმ² |
| ქიანა |  ალბანეთი  ბულგარეთი  ბოსნია დო ჰერცეგოვინა  საბერძნეთი  ოორუე მაკედონია  რუმინეთი  სერბეთი  სლოვენია  თურქეთი  ხორვატია  მონტენეგრო |

 **ბალკანეთიშ ჩქონი** — ჩქონი ობჟათე ევროპას. ფართობი დოხოლაფირო 505 ვითოში კმ2.ბჟადალშე ბჟაეიოლშა გინოზინდილი რე დოხოლაფირო 1260 კმ-ს, ოორუეშე ობჟათეშა — 950 კმ. ბჟადალშე ომძღჷ ადრიატიკაშ დო იონიაშ, ბჟაეიოლშე — უჩა, მარმარილოშ დო ეგეოსიშ ზუღეფი, ბოსფორიშ დო დარდანელიშ საროტეფი. პიჯალობური ოსქირონე ხურგა რე დუნაიშ დო წყარმალუ სავაშ ნოჸელაშახ, თეჸურეშე — ტრიესტიშ ჸუჯიშ წკონტიშა.

ბალკამეთიშ ჩქონიშ ტერიტორიას გინმურს შანულამი სატრანსპორტო მაგისტრალეფი, ნამუთ ბჟადალ ევროპა მითმიარსხუ ობჟათე-ბჟადალ აზიას (მორჩილი აზია დო არხო ბჟაეიოლი).

ანდა ჯვეში კულტურაშ დო ცივილიზაციაშ ოდაბადე რე.

## რესურსეფი ინტერნეტის

ვიკიოწკარუეს**?** რე ხასჷლა თემაშენ:
ბალკანეთიშ ჩქონი South-East Europe Review
* Balkan History by Steven W. Sowards Archived 2007-10-15 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
* SEEurope.net Archived 2006-10-04 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
* Southeast European Times
* The Centre for South East European Studies Archived 2008-12-19 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
* Balkans region: Oil and Gas Fact Sheet
* Balkans urged to curb trafficking—BBC
* News from Balkans
* Analysis from Balkans
* Balkan Business News

## ლიტერატურა

* ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 2, ხს. 174, ქართი, 1977 წანა.

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *ათე სტატია **მერკე** რე. თქვა შეგილებუნა ქიმეხვარათ ვიკიპედიას დო გაგშათინათ დო გახვეიანათინ.* |
# ლიბია

| ლიბიაليبيا ⵍⵉⴱⵢⴰ ლიბია |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **დევიზი:**لحرية والعدالة والديمقراطية! დუდიშალა, სამართებუანობა, დემოკრატია! |
| **ჰიმნი:** ლიბია,ლიბია,ლიბია  |
| ლიბიაშ ორენი  |
| **ნანანოღა** (დო უკაბეტაშ ნოღა)
  | ტრიპოლი
32.9,13.18333332°54′ ოორ. გ. 13°11′ ელ. გ.﻿ / ﻿ |
| ოფიციალურ ნინა(ეფი) | არაბული |
| თარობა | გინმაველი ოპარლამენტე რესპუბლიკა |
|  -  | პრეზიდენტი | მოჰამედ ალ-მენფი |
|  -  | პრემიერ-მინისტრი | აბდულ ჰამიდ დბეიბე (ოდებელი) |
| ფართობი |
|  -  | გვალო | 1,759,540 კმ2 (მა-17) |
| მახორობა |
|  -  | 2023 ფასებათ | 7,252,573 (106-ა) |
|  -  | მეჭედალა | 3.2 ად ად/კმ2 (218-ე) |
| **ედპ** (ჸუპ) | 2011 ფასებათ |
|  -  | გვალო | $37.492 მილიარდი (95-ა) |
|  -  | ართ მახორუშე | $5,787 (109-ა) |
| **აგი** (2011) | 0.760 (მაღალი) (64-ა) |
| ვალუტა | ლიბიური დინარი  |
| ბორჯიშ ორტყაფუ | EET (UTC +2სთ.)  |
|  -  | ზარხულიშ (DST) | EET (UTC +2სთ.) (UTC) |
| ქიანაშ კოდი | LBY |
| Internet TLD | .ly |
| ოტელეფონე კოდი | 218 |

**ლიბია** (არაბ. ليبيا‎‎), ოფიციალურო **ლიბიაშ რესპუბლიკა** — ქიანა ოორუე აფრიკაშ მაღრიბიშ რეგიონს, სქირონაშქა ზუღაშ პიჯის. ბჟაეიოლშე უხურგანს ეგვიპტე, ობჟათე-ბჟაეიოლშე — სუდანი, ობჟათეშე — ჩადი დო ნიგერი, ბჟადალუშე — ალჟირი დო ტუნისი. 1,8 მლნ კმ² ფართობით ლიბია მოსოფელიშ მა-17 უდიდაში ქიანა რე.

## ლიტერატურა

* ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 6, ხს. 219-221, ქართი, 1983 წანა.

## რესურსეფი ინტერნეტის

ვიკიოწკარუეს**?** რე ხასჷლა თემაშენ:
ლიბია Libya entry at The World Factbook Archived 2016-12-24 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
* Libya web resources provided by GovPubs at the University of Colorado–Boulder Libraries
* Libya at the Open Directory Project Archived 2011-08-07 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
* Wikimedia Atlas of Libya

## სქოლიო
# ოორუე ჸინუამი ოკიანე

| **დიხაუჩაშ ოკიანეეფი** |
| --- |
| * არქტიკაშ ოკიანე
* ატლანტიშ ოკიანე
* ინდოეთიშ ოკიანე
* ობჟათეშ ოკიანე
* რჩქალი ოკიანე
 |

**ოორუე ჸინუამი ოკიანე** თაშნეშე **არქტიკაშ ოკიანე** — თარო ოორუე პოლარულ რეგიონს მადვალუ ოკიანე. მოსოფელიშ ხუთი ოკიანეშე უმორჩილაშიე სიდიდათ დო სიტომბარეთ. თიშ უმკუჯინალო,ნამდა ოერეფშქაშე ჰიდროგრაფიული ორგანიზაცია თის ოკიანეთ ჩინებლენსინ, ოკეანოგრაფეფი თის *არქტიკაშ სქირონაშქა ზუღა* მერკეთ *არქტიკაშ ზუღა* უჯოხონა დო ატლანტიშ ართართი შქასქირონა ზუღათ გჷნმიხილენა. ოკიანეშ ჟინპიჯიშ უდიდაში ნორთი ჸინით რე ფორილი წანაშ არძაშე რგილ თუთეფს ვარდა ნთელ წანაშ განობას.

## ლიტერატურა

არქტიკაშ ოკიანე
* Neatby, Leslie H., *Discovery in Russian and Siberian Waters* 1973 ISBN 0-8214-0124-6
* Ray, L., and bacon, B., eds., *The Arctic Ocean* 1982 ISBN 0-333-31017-9
* Thorén, Ragnar V. A., *Picture Atlas of the Arctic* 1969 ISBN 0-8214-0124-6

|  |
| --- |
|  **ოკიანეეფი** |
| ოორუე ჸინუამი ოკიანე • ატლანტიშ ოკიანე • ინდოეთიშ ოკიანე • რჩქალი ოკიანე • ობჟათეშ ოკიანე |
# ურალიშ გვალეფი

ურალიშ გვალეფი
**ურალი** – გვალეფიშ სისტემა რუსეთის დო ყაზახეთის. თიშ სიგინძა რე 2000 კმ-შ უმოსი, სიგანა რე 40-150 კმ-შახ, სიმაღალა 1895 მეტრაშახ რე.
ურალს ბჟადალშე დო ბჟაეიოლშე გოუძჷ ურალიშპიჯეთი დო იმიერურალი. რჩქვანილურო ურალიშ ქჷნდჷრიშ ბჟაეიოლ გვალაშჯინჯის რთჷნა სამძღოს ევროპას დო აზიაშ შქას.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Peakbagger.com ვებ-ხასჷლა ურალიშ გვალეფშე
* Ural Expeditions & Tours
# არალიშ ზუღა

| არალიშ ზუღა
  |
| --- |
| ყაზახ. Арал теңізі უზბეკ. Orol dengizi |
|  არალიშ ზუღა 2014 წანაშ მარაშინათუთას |
| კოორდინატეფი:
44.813056,59.61527844°48′47″ ოორ. გ. 59°36′55″ ელ. გ.﻿ / ﻿ |
| ორენი

  |  ყაზახეთი  უზბეკეთი
 |
| ფართობი

  | 8300 კმ² (2015) კმ²
  |
| მოცულობა

  | დოხოლ. 1500—2000 კმ³ კმ³
  |
| ინმალი წყარმალუეფი

  | სირდარია ამუდარია
 |
|
არალიშ ზუღა |
|  თე თემაშე ვიკიოწკარუეს |

**არალიშ ზუღა**, თაშნეშე **არალიშ ტობა** (ყაზახ. Арал теңізі; უზბეკ. Orol dengizi; რუს. Аральскοе мοре) — ჯიმუამი ტობა ცენტრალურ აზიას, ყაზახეთიშ დო უზბეკეთიშ ხურგას. ასე ტობაშ დიდი ნორთი ესქირაფილი რე; დოსქილადირი რე ხვალე თიში ოორუე დო ობჟათე ნორთეფიშ მორჩილი ნოსქილედეფი, ნამუთ თე ბორჯიშო ართიანს წყარით ვეთმიარსხუაფჷნა. არალიშ ტობაშ ესქირაფა თით რე გჷმოჭანაფილი, ნამჷ-და ტობაშა ინმალი ცენტრალური აზიაშ ჟირი უდიდაში წყარმალუ სირდარია დო ამუდარია 1960-იანი წანეფშე გჷმირინუაფუ ყაზახეთის დო უზბეკეთის ბამბეშ ჸვანეფიშ ოწყარალო, მუშ შედეგო წყარმალუეფიშ წყარი ტობაშა პრაქტიკულო ვემიოჭირინუანს. 1960-იანი წანეფშე დოჭყაფილი ტობაშ ესქირაფაშ პროცესი ასეშა ადამიერიშით გჷმოჭანაფილი ართ-ართი უდიდაში ეკოლოგიურ კატასტროფათ მირჩქინუაფუ. ესქირაფაშახ ტობაშ ფართობი დოხოლაფიორო 68 000 კმ²-ს აკმადგინანდჷ დო თე მუნაჩემით თინა მაანთხა ტობა რდჷ მოსოფელს; სიდიდაშ გეშა გიადჷ არალიშ ტობას „ზუღაქ“.

წყარიშ მალასიან ესქირაფას ხეს უნწყჷნს თი ელმოლ ხოლო, ნამჷ-და წანმოწანაშ გოძვენას თაქ ნოლექეფიშ მუდანობა ძალამ მერკე რე, ხვალე 100 მმ. აორქაფირი წყარი მეღებულშე 12-შახ უმოსი რე. აორქაფაქ გჷმიჭანუ ზუღას ჯიმუანობაშ ძინა, ნამუქჷთ მუშჸურე გჷმიჭანუ ფლორაშ დო ფაუნაშ მიარე ჯიშიშ ეშალაფა-მოჯალაგუა. ჩხომიშ ეშალაფაშ უკული მეჭყორდჷ თეიშახ ტობას გოფაჩილი მეჩხომალაქ. ესქირაფილ ტერიტორიას დჷთმოსქიდუ ჯიმუშ ფსქელი ფალეფი. ესქირაფაშ შედეგო 1989 წანას ტობაქ ჟირო გირთჷ: ოორუეშ დო ობჟათეშ არალიშ ზუღეფო. 2003 წანაშ ზუღაშ ჟინპიჯიშ ფართობი დუდმაართა ფართობიშ ნაანთხალს აკმადგინანდჷ, წყარი - დუდმაართაშ 10%-ის.

არალიშ ზუღაშ წყარიშ დონეშ რკება
## თაშნეშე ქოძირით

* მოსოფელიშ უდიდაში ტობეფიშ ერკებული

## რესურსეფი ინტერნეტის

* არალიშ ზუღაშ ფონდი
* არალიშ ზუღაშ კრიზისი Archived 2017-05-12 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
* არალიშ ზუღაშ რეაბილიტაციაშ პროექტი Archived 2012-02-13 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
* Water-related vision for the Aral Sea basin for the year 2025
# არაბეთიშ ზუღა

არაბეთიშ ზუღა
კოლვაშ პლაჟი. გოა, ინდოეთი
**არაბეთიშ ზუღა** (არაბ. بحر العرب‎) — წჷმარინუანს ინდოეთიშ ოკიანეშ ნორთის. ომძღჷ: ბჟაეიოლშე — ინდოეთი, ოორუეშე — პაკისტანი დო ირანი, ბჟადალშე — არაბეთიშ ჩქონი. ზუღაშ ჯვეში ჯოხოდვალა რე სინდჰიშ ზუღა დო ერითრეაშ ზუღა.

არაბეთიშ ზუღაშ ჟიპიჯიშ ფართობი რე 3,862,000 კმ.კვ. მაქსიმალური სიგანა აკმადგინანს 2,400 კმ-ს, მაქსიმალური სიტომბა 4,652 მეტრას. არძაშე დიდი წყარმალუ, ნამუთ თე ზუღას აკათუ, რე ინდი. შხვა დიდი წყარმალუეფი რე: ნეტრავატჰი, შარავატჰი, ნარმადა, ტაპტი, მაჰი დო ინდოეთიშ შტატ კერალაშ შხვა ანდა წყარმალუ.

არაბეთიშ ზუღა იკათუანს ჟირ ნიშულამ ნოჸელას — ოორუე-ბჟადალშე ადენიშ ჸუჯის, ნამუთ მუშ განშე ბაბ-ელ-მანდეფიშ საროტით მერსხუაფილი რე ჭითა ზუღაწკჷმა დო ოორუ-ბჟადალშე ომანიშ ჸუჯის, ნამუთ მუშ განშე მერსხუაფილი რე სპარსეთიშ ჸუჯიწკჷმა.

არაბეთიშ ზუღაშ უდიდაში კოკეფი რე სოკოტრა (*აფრიკაშ ქაწკჷმა*), მასირა (*ომანიშ წყარპიჯიწკჷმა'*), თაშნეშე ლაქშადვიპიშ არქიპელაგი ინდოეთიშ წყარპიჯიწკჷმა.

ზუღაშ წყარპიჯიწკჷმა იდვალუაფუ სახენწჷფოეფი: სომალი, ჯიბუტი, იემენი, ომანი, ირანი, პაკისტანი, ინდოეთი დო მალდივიშ კოკეფი.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* არაბეთიშ ზუღა — მოსოფელიშ ლუხუმი ორთაშ ფონდი
* არაბეთიშ ზუღა — ბრიტანიკა
# ენისეი

| ენისეი |
| --- |
|
წყარმალუ ენისეი ენისეიშ აუზი |
| დოხასიათაფა |
| სიგჷრძა | 3,487 კმ |
| აუზიშ ფართი | 2 580 000 კმ² |
| წყარიშ ნადუ |
| ოდუდე | მუნგარაგინ-გოლ, მონღოლეთი |
| ინაკათუ | ენისეიშ ჸუჯი, კარიშ ზუღა |
| ქიანეფი დო ნოღეფი |
| ქიანეფი |  მონღოლეთი რუსეთი |
| ნოღეფი | კიზილი, შაგონარი, საიანოგორსკი, აბაკანი, დივნოგორსკი, კრასნოიარსკი, ენისეისკი ლესოსიბირსკი, იგარკა, დუდინკა |

**ენისეი** (რუს. Енисей) — წყარმალუ მონღოლეთის დო რუსეთის. იჭყაფუ მონღოლეთის, გიშმურს ციმბირიშ ტერიტორიას (რუსეთი) დო ინაკათუ კარიშ ზუღაშ
ენისეიშ ჸუჯის. წყარმალუშ სიგინძა რე 3,487 კმ. აუზიშ ფართი 2,580,000 კვ.კმ.

## ნადუეფი

* ჭიჭე ენისეი (კვარჩხანი)
* დიდი ენისეი (მარძგვანი)
* ხემჩიკი (კვარჩხანი)
* კანტეგირი (კვარჩხანი)
* აბაკანი (კვარჩხანი)
* ტუბა (მარძგვანი)
* მანა (მარძგვანი)
* ბაზაიხა (მარძგვანი)
* კაჩა (კვარჩხანი)
* კანი (მარძგვანი)
* ანგარა (მარძგვანი)
* კემი (კვარჩხანი)
* ბოლშოი პიტი (მარძგვანი)
* სიმი (კვარჩხანი)
* დუბჩესი (კვარჩხანი)
* პოდკამენაია ტუნგუშკა (მარძგვანი)
* ბახტა (მარძგვანი)
* ელოგუი (კვარჩხანი)
* ნიჟნაია ტუნგუშკა (მარძგვანი)
* ტურუხანი (კვარჩხანი)
* კურეიკა (მარძგვანი)
* ხანტაიკა (მარძგვანი)
* ბოლშაია ხეტა (კვარჩხანი)
* ტანამა (კვარჩხანი)

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Photos of river around Krasnoyarsk area at Boston.com
* William Barr, 'German paddle-steamers on the Yenisey 1878-84', *The Journal of the Hakluyt Society*, August 2014.*[ღურელ რსხილი]*

ვიკიოწკარუეს**?** რე ხასჷლა თემაშენ:
ენისეი
# ინდ-განგიშ რზენი

ინდ-განგიშ რზენი
ინდ-განგიშ რზენიშ ბჟაეიოლი ნორთი. ბენგალიშ ჸუჯიშ წყარპიჯი.
**ინდ-განგიშ რზენი** (ბენგ. সিন্ধু-গাঙ্গেয় সমভূমি) — რზენი, ნამუთ იდვალუაფუ ინდოეთიშ, პაკისტანიშ დპ ბანგლადეშიშ ტერიტორიეფს, ოორუეშე ჰიმალაიშ გვალეფს დო ობჟათეშე დეკანიშ გაბარიშ შქას. თიში სიგჷრძა აკმადგინანს დოხოლაფირო 3 000 კმ.,სიგანა — 250-300 კმ. წჷმარინუანს მოსოფელიშ ცივილიზაციაშ ართ-ართ უჯვეშაშ ცენტრის.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* დიდი სხუნუეფიშ ენციკლოპედია Archived 2014-02-19 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
* თეხანრი გეოგრაფიული ჯოხოდვალეფიშ ლექსიკონი Archived 2015-11-06 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
# ბოხაივანი

**ბოხაივანი** (ჩინ. 渤海湾), თაშნეშე რჩქინელი რე, მუჭოთ **ბოხაიშ ჸუჯი** ვარდა **ბოხაიშ ზუღა**, წჷმარინუანს ჸვინთელი ზუღაშ ჸუჯის, ნამუთ მიშაჭკირილი რე ოორუე ჩინეთიშ მატერიკშა. თიში სიარხოვე ჩინეთიშ ნანანოღა პეკინწკჷმა, თე ზუღას, მოსოფელიშ ართ-ართ არძაშე გჷნოხარგელ ოზუღე შარათ გჷნმართინუანს. ბოხაივანიშ ფართობი - 78,000 კმ².

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Unep Reports - Regional Definition: Bohai Sea Archived 2010-07-28 ვებ-ხასჷლას Archive-ItCategory:Webarchive template other archives