# უნგრეთი

| *უნგრ. Magyarország* უნგრეთი |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **ჰიმნი:**უნგრ. „Himnusz“ (მარგ. „ჰიმნი“) Duration: 1 minute and 43 seconds.1:43 |
| უნგრეთიშ ორენი  |
| **ნანანოღა** (დო უკაბეტაშ ნოღა)
  | ბუდაპეშტი
47.433333,19.2547°26′ ოორ. გ. 19°15′ ელ. გ.﻿ / ﻿ |
| ოფიციალურ ნინა(ეფი) | უნგრული |
| **რელიგია**  | * + 42.5% ქირსიანობა
		- 27.5% კათოლიციზმი
		- 15% შხვა ქირისანული გემაჸვენჯობა
* 40.1% უგამუ
* 16.1% ვა რელიგიური
* 1.3% შხვა

 (2022) |
| თარობა | უნიტარული საპარლამენტო რესპუბლიკა |
|  -  | პრეზიდენტი | თამაშ შუიოკი |
|  -  | პრემიერ-მინისტრი | პეტერ მადიარი |
| ფართობი |
|  -  | გვალო | 93,030 კმ2 (108-ო) |
|  -  | წყარი (%) | 3.7 |
| მახორობა |
|  -  | 2024 ფასებათ | 9,603,634 (95-ა) |
| **ედპ** (ჸუპ) | 2025 ფასებათ |
|  -  | გვალო |  $469.647 მილიარდი (53-ა) |
|  -  | ართ მახორუშე |  $49,147 (43-ა) |
| **აგი** (2023) | 0.870 (46-ა) |
| ვალუტა | ფორინტი (`HUF`)  |
| ბორჯიშ ორტყაფუ | UTC+1  |
|  -  | ზარხულიშ (DST) | +2 (UTC) |
| ქიანაშ კოდი | HU |
| Internet TLD | .hu |
| ოტელეფონე კოდი | +36 |

**უნგრეთი** (უნგრ. Magyarország) — ზუღაშ კარშა გიშალიშ უღვენ სახენწჷფო ცენტრალურ ევროპას. ქიანაშ ტერიოტრიაშ იკათუანს შქა დუნაიშ რზენიშ უმენტაშობას, ოორუეშე უხურგანს სლოვაკეთი, ოორუე-ბჟაეიოლშე — უკრაინა, ბჟაეიოლშე დო ობჟათე-ბჟაეიოლშე — რუმინეთი, ობჟათეშე — სერბეთი, ბჟადალშე — ავსტრია, ობჟათე-ბჟადალშე — ხორვატია დო სლოვენია. უნგრეთი იდვალუაფუ წყარმალუ დუნაიშ გოყორს დო თიშ ტერიტორიას უმენტაშო რე თოლუჭირინაფუ რზენეფი. ქიანაშ მხორობა 9.6 მილიონ ადამიერს აკმადგინანს, ნამუეფიშ უმენტაშობა ეთნიკურო უნგრალეფ (მადიარეფ) რენა, თაშნეშე ოხორანს შანულამ ჩაჩან უჭიჭაშობა. უნგრულ რე ოფიციალურ ნინა დო ართ-ართ რე ევროპას, ნამუთ ვა რე ინდოევროპულ ფანიაშ ნორთინ. ბუდაპეშტი — ქიანაშ ნანანოღა დო უკაბეტაშ ნოღა, შანულამ კულტურულ დო ეკონომიკურ ცენტრი.

უნგრეთიშ რუკა
უნგრეთიშ სახენწფოშ გჷმოქიმინუაშახ თეხანურ უნგრეთიშ ტერიტორიას შხვადოშხვა კათა ოხორანდჷ, თინეფს შქას კელტეფი, რომაალეფი, ჰუნეფი, გერმანალ კათეფი, ავარეფი დო სლავეფი. უნგრეთიშ სახენწჷფობურობას გაჭყაფურ უღჷ უნგრეთიშ სათაროშე, ნამუჷთ დარსხუეს IX ოშწანურაშ დალიას ალმოშიქ დო თიშ ქომოლსქუა არპადიქ შქა დუნიაშ რზენიშ დოჸუნაფათ. 1000 წანას ხვისტა დეკჷ მაფა იშტვან I-ქ დო მუშ ომაფე ქირსიანულ ომაფეთ გჷნართინუ. შქაოშწანურეფიშ უნგრეთიშ ომაფე რდჷ ევროპულ სახენწჷფო, ნამუქჷთ მუშ კონკას მიოჭირინჷ გვიან შქაოშწანურეფს.

განწეხანიშ ოსმალეთიშ ლჷმეფიშ უკული, 1526 წანას უნგრეთიშ ჯარქ დემარცხჷ მოჰაჩიშ ბურჯაფის დო 1541 წანას ნანანოღა ბუდა გეჭოფეს ოსმალეფქ, ნამუშით დიჭყჷ 150 წანაშე უმოს ხანიშ განწეობაქ, მუჟანსჷთ ქიანა დორთილ რდჷ სუმ ნორთო:უნგრეთიშ ომაფე (ჰაბსბურგეფიშ ართგური), ოსმალეთიშ უნგრეთი დო გვერდო დუდიშულ ტრანსილვანიაშ სათარო. ოსმალეფქ აღიარეს ოსმალთიშ უნგრეთიშ დინაფა 1699 წანაშ კარლოვიციშ ზეთ. უნგრეთიშ უმენტაშ ნორთიქ აკიდგინჷ დო XVIII ოშწანურაშ დაჭყაფუს ჰაბსბურგეფიშ გამაგალაშა გეგნორთჷ.

ზოხორინალაშ ლჷმეფქ ჰაბსბურგეფიშ მეხჷ, 1703–1711 დო 1848–1849 წანეფს, გჷმიჭანუ კომპრომისი, ნამუშით 1867 წანას დირსხჷ ავსტრია-უნგრეთიშ იმპერიაქ, ნამუქჷთ XX ოშწანურაშ დაჭყაფუს ჸონიერ ჟისახენწჷფოთ გჷნირთუ. პირველი მოსოფელიშ ლჷმაშ უკული ავსტრია-უნგრეთიქ აკოციუ დო გემაჸვენჯი 1920 წანაშ ტრიანონიშ ზეთ დიდგინჷ უნგრეთიშ ასეიანი ხურგეფქ, ნამუშ შედეგო მედინჷ ისტორიული ტერიტორიეფიშ 71%-ქ, ეკონომიკაშ უმენტაშობაქ, მახორობაშ 58%-ქ დო ეთნიკურო უნგრალეფიშ 32%-ქ.

ლჷმაშ შედეგეფშე გიშულაშის, უნგრეთიქ გჷნიღჷ ბიჭიკეფი ლჷმეფიშ ორდოიან განწეხანს, ნამუეფიშ საბოლა რდჷ რეგენტი გამაგე მიკლოშ ჰორტიშ ნაციონალ-კონსერვატიული რეჟიმი. მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშის უნგრეთიქ ქაკათჷ ფაშისტური სახენწჷფოეფიშ ალიანსის, ნამუქჷთ შანულამი ღამაკი დო გავალი მიორინუ. ქიანა ოკუპირებული რდჷ სხუნუეფიშ რსხუშით, ნამუქჷთ გაჭყჷ უნგრეთიშ ოკათე რესპუბლიკა მუჭოთ სატელიტური სახენწჷფო. 1956 წანაშ უმწუძინუ რევოლუციაშ შედეგო უნგრეთიქ ელაზჷმაფათ დუდიშულო გჷნირთუ, მარა ქუდოსქიდჷ სოციალისტური კარეშ რეპრესირებულ მაკათურო. 1989 წანაშ რევოლუციეფიშ შედეგო უნგრეთიქ თინჩალას გეგნორთჷ დემოკრატიული საპარლამენტო რესპუბლიკაშა. 2004 წანას, ევროპაშ რსხუშ მაკათურო გჷნრითუ, 2007 წანაშე — შენგენიშ ზონას.

უნგრეთი რე მაღალმიშნაველამი ქიანა, საარძო ჭყანთხილუათ დო უფასე შქაფონი გონათუათ. უნგრეთის ქვერსემი განწეობაშ ისტორია უღჷ ხელუანობაშა, მუსიკაშა, ლიტერატურაშა, სპორტიშა, მენცარობაშა დო ტექნიკაშა მიშნაღელ თიაშჸურე. ქიანა რე პოპულარული ტურისტული მეკონჭაფუ ევროპას, ნამუსჷთ 2019 წანას 24,5 მილიონი შხვაშ თური ტურისტიქ ესურჷნ. უნგრეთი ანდა ერეფოშქაშე ორგანიზაციაშ მაკათური რე, თინეფს შქას: ევროპაშ სხუნუ, ევროპაშ რსხუ, ნატო, გოერო, მოსოფელიშ ჭყანთხილუაშ ორგანიზაცია, მოსოფელიშ ვაჭრუაშ ორგანიზაცია, მოსოფელიშ ბანკი, აზიაშ ინფრასტრუქტურაშ საინვესტიციო ბანკი დო ვიშეგრადიშ ბუნა.

## ეტიმოლოგია

ჯოხოდვალა „*Hungary*“-ს რინელ ასო „H“, საეგებიოთ, ჰუნეფწკჷმა ისტორიულ ასოციაციაშე მოურს, ნამუეფჷთ უნგრეთიშ ტერიტორიას ავარეფიშ მოულაშა ოხორანდეს. ზიტყვაშ დოსქილადირ ნორთ მოურს ბიზანტიურ ბერძენულიშ ლათინიზებულ ფორმაშე — *Oungroi (Οὔγγροι)*. თე ბერძენულ ჯოხოდვალა, შილებე ნასხებუ ორდას ჯვეშ სლავურ ფორმაშე *ągrinŭ*, ნამუთ მუშჸურეშე ოღურ-თურქულ ზიტყვა „ონოღურშე“ ('ვით ოღურულ [თური]') (*Onogur*) მოურს. ათე კოლექტიურ ჯოხოდვალა უჯოხოდეს თი თურეფშა, ნამუეფქჷთ მოგვიანეთ ბულგარულ თურულ კონფედერაციას ქაკათესჷნ; თინეფ გამაგენდეს უნგრეთიშ ბჟაეიოლ ნორთის ავარეფიშ უკული. ისტორიკოს პიტერ ბენჯამინ გოლდენი თაშნეშე ითოლწონენს არპად ბერტაშ ვერსიას, ნამუშ მეჯინათ ჯოხოდვალა მოურს ხაზარულ-თურქულ ზიტყვაშე *ongar*: oŋ — მორძგვი, oŋar- — გაუჯგუშება / გიშათინუა, oŋaru — მორძგვიშე. თე თეორიაშ მეჯინათ, „ონღარ“ შანენს „მარძგვან სუას“. თენა მიოწურუანს თი იდეაშა, ნამჷ-და უნგრალეფიშ (მადიარეფიშ) რსხუ ქიანაშ დოჸუნალაშახ, ხაზარეფიშ ოურდუმე ნძალეფიშ „მარძგვან სუას“ (ბჟადალ ნორთის) წუმარინუანდჷ.

უნგრეთიშ ენდონიმი (დორხველ ჯოხოდვალა) რე **Magyarország** (მადიარორსაგ), ნამუთ ჟირ კომპონენტშე აკმოდირთჷ: *Magyar* — „უნგრალი“ (მადიარ) დო *Ország* — „ქიანა“ (ორსაგ). ზიტყვა „Magyar“, ნამუთ ქიანაშ მახორობაშა მიოწურუანს, ბრელო უმოს ზუსტას ოძირანს გოთანჯილ ბჟაეიოლურ ნინეფს, მუნერით რე თურქული, სპარსული დო შხვა. თე ნინეფს ქიანას უძახუნა *Magyaristan*-ს, ნამუთ აიწორო შანენს „მადიარეფიშ დიხას“ ვარ-და „მადიარეფიშ ქიანას“. ზიტყვა „მადიარი“ მოურს შქვითი თარ უნგრულ გვერდო-გეგია თურეფშე ართ-ართიშ, თარ თურიშ ჯოხოდვალაშე. ზუსტად თე თურქ გინირთჷ ლიდერო დო მუშ ჯოხოდვალა ედომუშამ ერს დო ქიანას გილუსქიდუ.

## ისტორია

### 895 წანაშახ

რომაულ პროვინციეფ დო ბარბაროსულ კათეფ კარპატეფიშ ღანჩოს დო თიშ გოხოლუაშ ტერიტორიას, ჩქინ წანეფიშეჭარუაშ II ოშწანურას.
რომიშ იმპერიაქ ჯვ. წ. 16–15 წანეფს ალპეფიშ დო დუნაიშ ბჟადალშე მადვალუ ტერიტორია ქჷდიჸუნუ. ზუსტად დუნაიქ გინირთჷ იმპერიაშ ოორუე-ბჟაეიოლ ხურგათ. ჯვ. წ. 14 წანას, პანონია — კარპატიშ ღანჩოშ ბჟადალ ნორთი, ნამუთ ამდღანერ უნგრეთიშ ბჟადალ ტერიტორიეფს იკათუანსჷნ — იმპერატორ ავგუსტუსიქ მუშ ავტობიოგრაფიულ ნაჭარას „ღორონთიერ ავგუსტუსიშ საქვარეფი“ რომიშ იმპერიაშ ნორთო აღიარჷ. პანონიაშ ობჟათე-ბჟაეიოლშე, ჯვ. წ. 6 წანას, რომიშ პროვინცია მეზიაქ გიჭყჷ. თე ტერიტორიეფ რომიშო სტრატეგიულ ბუფერს წჷმარინუანდეს ბარბაროსულ ოქიანუწკჷმა. წყარმალუ ტისაშ ბჟაეიოლშე მადვალუ ტერიტორიაქ რომიშ პროვინცია დაკიაშ ნორთო 106 წანას გინირთჷ (ამდღანერ ბჟაეიოლ უნგრეთიშ ნორთი). თე რეგიონ რომიშ გამაგალაშ თუდო 271 წანაშა სქიდუდჷ, სოიშახ იმპერატორ ავრელიანექ ჯარეფიშ გიშაჸონაფა ვეგნოჭყვიდჷნ.

235 წანაშე რომიშ იმპერია კაჭულ ბორჯის გიშმეშჷ, ნამუთ გჷმოჭანაფილ რდჷ არყებეფით, აწორინეფით დო იმპერატორეფიშ უწაია თირუათ. ბჟადალ რომიშ იმპერიაქ მა-5 ოშწანურას ქუდანთხჷ გერმანულ თურეფიშ მიგრაციაშ დო კარპეფიშ გენჭირათ. თე ბორჯის ცენტრალურ ევროპას ჰუნეფიშ იმპერიათ (დხლ. 370–469) დოჭყაფილ, ანდა დუმაჸუნაფალქ მინაკათჷ. ჰუნეფიშ იმპერიაშ არძაშე ჸონიერ გამაგე რდჷ ატილა (434–453), ნამუქჷთ მოგვიანეთ უნგრულ მითოლოგიაშ ცენტრალურ ფიგურათ გინირთჷ. ჰუნეფიშ იმპერიაშ აკოცჷმაშ უკული, ბჟაეიოლ გერმანულ თურქ — გეპიდეფქ, ნამუეფჷთ ჰუნეფიშ ვასალეფ რდესჷნ, კარპატიშ ღანჩოს მუნეფიშ ომაფე ქჷდარსხუეს. შხვა ბუნეფი, ნამუეფქჷთ მიგრაციაშ ბორჯის კარპატიშ ღანჩოშა მორთესჷნ, რდეს: გოთეფი, ვანდალეფი, ლომბარდეფ დო სლავეფი.

560-იან წანეფს, ავარეფქ ქჷდარსხუეს ავარეფიშ სახანო, სახენწჷფო, ნამუთ რეგიონს ჟირ ოშწანურაშე უმოს ხანს დომინირენდჷნ. ფრანკეფქ კარლოს დიდიშ ხემანჯღვერალათ 790-იან წანეფს მუსხირენ ლესქერუაშ შედეგო ავარეფ დამარცხეს. 804-შე 829 წანაშა, ბულგარეთიშ პირველ იმპერიაქ დუნაიშ ბჟაეიოლშე მადვალუ დიხეფ ქიდიჸუნუ დო აბანობურ სლავურ ტომეფიშ დო ავარეფიშ ნოსქილედეფიშ გამაგალა ქიდიჭყჷ. მა-9 ოშწანურაშ შქა წანეფს, დუნაიშ ბჟადალშე, ფრანკეფიშ პანონიაშ მარკაშ ნორთის გიჭყჷ ბალატონიშ სათაროქ, ნამუთ თაშნეშე ჩინებულ რე მუჭოთ თუდოლენ პანონია.

## გეოგრაფია

ქიანა იდვალუაფუ ბჟაეიოლ ევროპას. ომძღჷ ქიანეფი: ავსტრია, სლოვაკეთი, უკრაინა, რუმინეთი, სერბეთი, ხორვატია, სლოვენია.

* **ფართობი** - 93.030 კვ.კმ.
* **ორთა**: უდიდაში ტობა — ბალატონი, უდიდაში წყარმალუეფი — დუნაი დო ტისა. უმაღალაში კონკა — კეკეში (1,015 მ).

## სახენწჷფო

* სახენწჷფოშ მადუდური: პრეზიდენტი ლასლო შოლიომი.
* თარობაშ დუდმახვენჯი: პრემიერ-მინისტრი.
* კანონიშდუმადვალუ ორგანო: ართპალატამი პარლამენტი — სახენწჷფო კათუა (386 მაკათური).
* ადმინისტრაციული დორთუალა: 19 ოლქი, 20 ონოღე ტერიტორია დო ნანანოღა, ნანანოღას გჷშაკერძაფილი სტატუსი უღჷ.

## დემოგრაფია

* მახორობა: 9,803,837 (2016), თენეფშე 98.3% უნგრალეფი, 3.2% ჩაჩანეფი, 1.8% გერმანალეფი, 0.4% რუმინალეფი.
* ოფიციალური ნინა: უნგრული
* რელიგია: კათოლიციზმი — 70%, პროტესტანტიზმი — 25%.
* ნანანოღა: ბუდაპეშტი (1,769 ვითოში).
* ნოღეფი: დებრეცენი (210), მიშკოლცი (183), სეგედი (173), პეჩი (164).

## რესურსეფი ინტერნეტის

* ნაციონალური ასამბლეაშ ოფიციალური ვებ-ხასჷლა
* თარობაშ მადუდური დო კაბინეტიშ მაკათურეფი Archived 2011-05-14 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
* უნგრეთი BBC News-შე
* უნგრეთიშ გიდი Archived 2011-05-15 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
* უნგრეთიშ ისტორია: თარი დოკუმენტეფი
* უნგრეთიშ ახალი კონსტიტუციაშ დეტალეფი

## სქოლიო