# ბჟაეიოლი ტიმორი

*„ტიმორ-ლესტე“ თე სტატიაშა გინმურს. ინდონეზიაშ ჸოფირ პროვინციაშ გეშა ქძ. ბჟაეიოლ ტიმორი (პროვინცია).*

| ტიმორ-ლესტეშ დემოკრატიულ რესპუბლიკაRepública Democrática de Timor-Leste (პორტ.) Repúblika Demokrátika Timór-Leste(ტეტ.) ბჟაეიოლ ტიმორი |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **დევიზი:**პორტ. - *Unidade, Acção, Progresso* (ართობა, ყარაფი, პროგრესი) |
| **ჰიმნი:**პორტ. Pátria „ოდაბადე“  |
| ბჟაეიოლ ტიმორიშ ორენი  |
| **ნანანოღა** (დო უკაბეტაშ ნოღა)
  | დილი
 |
| ოფიციალურ ნინა(ეფი) | პორტუგალიური დო ტეტუმი |
| აღიარაფილ ერუანულ ნინეფი | **15 ერუანულ ნინა: + ატაურუ
	+ ბაიკენო
	+ ბეკაისი
	+ ბუნაკი
	+ ფატალუკუ
	+ გალოლი
	+ ჰაბუნი
	+ იდალაკა
	+ კავაიმინა
	+ კემეკი
	+ მაკალერო
	+ მაკასაე
	+ მაკუვ'ა
	+ მამბაი
	+ ტოკოდედე

**2 ოხანდე ნინა: + ინგლისური
	+ ინდონეზიური
 |
| **რელიგია**  | * + 99.53% ქირსიანობა
		- 97.57% კათოლიციზმი
		- 1.96% პროტესტანტიზმი
* 0.24% ისლამი
* 0.23% შხვა

 (2015) |
| თარობა | უნიტარულ გვერდო საპრეზიდენტო რესპუბლიკა |
|  -  | პრეზიდენტი | ჟოზე რამუშ-ორტა |
|  -  | პრემიერ-მინისტრი | შანანა გუჟმაუ |
| ფართობი |
|  -  | გვალო | 14,950 კმ2 (154-ა) |
|  -  | წყარი (%) | უნიშული |
| მახორობა |
|  -  | 2023 ფასებათ | 1,354,662 (153-ა) |
|  -  | მეჭედალა | 94 ად/კმ2 (120-ა) |
| **ედპ** (ჸუპ) | 2025 ფასებათ |
|  -  | გვალო | $6.970 მილიარდი (169-ა) |
|  -  | ართ მახორუშე | $4,920  |
| **აგი** (2023) | 0.634 (მაღალი) (128-ო) |
| ვალუტა | ააშ-იშ დოლარი
ტიმორული სენტავო (`USD`)  |
| ბორჯიშ ორტყაფუ | (UTC+9)  |
| ქიანაშ კოდი | TL |
| Internet TLD | .tl |
| ოტელეფონე კოდი | [+670]] |

**ბჟაეიოლ ტიმორი**, მაჟირა მერკე ჯოხოდვალა **ტიმორ-ლესტე**, ედომუშამი ოფიციალური ჯოხოდვალა — **ბჟაეიოლ ტიმორიშ დემოკრატიული რესპუბლიკა** — სახენწჷფო ობჟათე-ბჟაეიოლ აზიას, იდვალუაფუ კოკი ტიმორიშ ბჟაეიოლ ნორთის, კინე თე კოკიშ ბჟადალი ნორთიშ მოჭიჭე ექსკლავს (პროვინცია ოკუსი-ამბენო) დო ჭიჭე კოკეფს - ატაუროს (ოორუეშე) დო ჟაკუს (ბჟაეიოლშე).

## ისტორია

მეხოლაფირო 4 ვითოში წანაშ წოხჷლე, ტიმორი ავსტრალოიდური რასაშ წჷმმარინაფალით რდჷ დოხორელი, ნამუთ ჯვეშპაპუაშ ნინაშა იჩიებუდჷ. მოგვიანაფათ, ტიმორს ავსტრონეზიულ მონღოლოიდურ ტომეფქ ქიდიხორეს, ნამუთ ასეიანი ინდონეზიაშ კოკეფშე მორთეს. არძაშე ბოლოს მორთეს ტატუმეფქ — დოხოლაფირო, XVI ოშწანურას. ტეტუმეფს, კოკიშ თი ბორჯიშ მახორუეფიშ გოვითარაფაშო შანულამი გოლინა უღჷდეს — ტეტუმეფშე მაგალითიშ ეჭოფუათ, შხა ტომეფქ მაართარინ შაყარუობაშე დიხაშხანდუაშა გეგნორთეს, კერზოთ, ბრინჯიშ მოჸონაფაშა.

თიმ ბორჯიშო (XIV—XVI ოშწანურეფს), ტიმორშა გილეშეს ჯავანაარი, მალაიარი დო ჩინარი ვაჭარეეფი].

პორტუგალიარეფი მაართა ევროპალეფი რდეს, ნამუქჷთ XVI ოშწანურას მორთეს თე ტერიტორიაშა დო კოკი ტიმორს მუსხირენ დოხორალა ქუდარსხუეს. თიმ ბორჯიშო, კოკი ტიმორიშ ელმოლი კოკეფი ჰოლანდიარეფს აფუდეს კოლონიზირებული.

მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ ბორჯის, კოკი იაპონიას აფუდჷ ოკუპირებული (1942 წანაშე 1945 წანაშახ), ლჷმაშ უკული პორტუგალიაშ გოლინაქ გეახალჷ. 1974 წანაშახ, ბჟაეიოლი ტიმორი პორტუგალიაშ კოლონია რდჷ.

### ბჟაეიოლი ტიმორიშ ინდონეზიური ოკუპაცია

პორტუგალიაშ ტიმორიშ დეკოლონიზაციაშ პროცესიქ 1974 წანას დიჭყჷ, პორტუგალიაშ ავტორიტარული რეჟიმიშ დონთხაფათ. 1975 წანაშ 28 გერგობათუთას, ბჟაეიოლი ტიმორიშ ზოხორინალაშ დეკლარაციაქ გეგმიცხადჷ. მარა, 9 დღაშ უკული, ქიანაშა ინდონეზიაშ არმიაშ ნორთიქ გემიშეჭკირჷ დო ინდონეზიაქ ბჟაეიოლი ტიმორი მუშ 27-ა პროვინციათ გეგმაცხადჷ. ბჟაეიოლ ტიმორშა მიშაჭკირუა დო გეჸვენჯი რეპრესიეფი ააშ-იშ ოჭიშით მიშუ, ნამუთ ინდონეზიარ სპეცნაზიშ გჷნართს რწაფუნდჷ დო იარაღის არძენდჷ. ავსტრალიაქ ინდონეზიაშ თარობაშ ქიმინჯალფს ქელუდირთჷ დო ხურგაშგალე ტიმორიშ გოდუდშულაფაშ მონძაშ ხანდას წიმი აწურედჷ.

დემონსტრაცია ინდონეზიაშე ზოხორინალაშო
ინდონეზიური მართუა გჷშაკერძაფილო გიშეგორუდჷ სისატიკეთ დო ნძალადობათ. 27-წანიან ხანს, 100-შე 250-შახ ვითოში ადამიერი რდჷ ჸვილირი (მუჟამსით, დოხოლაფირო, 600 ვთშ. ადამიერი რდჷ ქიანაშ მახორობა, ინდონეზიაშ ოკუპაციაშ ბორჯის), დოხოლაფირო ჸვილირსხი რაილეფი რდჷ.

1999 წანას გოეროშ გენჭირათ ბჟაეიოლ ტიმორს დუდგუმორკუაშ რეფერნდუმქ იტარჷ. შედეგო, მახორობაშ 78,5%-იქ ზოხორინალა ისხუნუ. თექ ნძალადუაშ ახალი ნაციცხალი გაჭყჷ, სოდეთ ოერეფოშქაშე შვიდობაშ კონტინგენტიშ მიშაჸონაფაქ საჭირო იჸუ. 2002 წანაშ 20 მესის, პორტუგალიაშ რინელი კოლონია, ოფიციალურო ზოხორინელი სახენწჷფოთ რდ გჷმოცხადაფილი.

## გეოგრაფია

ოფუტე გვალას. ბჟაეიოლ ტიმორი.
ქიანაშ ტერიტორია უმენტაშო გვალამიე, სოჸურეშეთ ბანდაშ დო ტიმორიშ ზუღაშა ჭიე-ჭიე გვალაშ წყარმალუეფი დინმახჷრჩინანა. ბჟაეიოლ ტიმორს დიხაშნწალუეფი დო ცუნამეფი უჩქჷ.

ბჟაეიოლი ტიმორიშ კლიმატი სუბეკვატორული მუსონურიე, ზომიერი მუდანობაშ ნოლექეფით. ლეჟერე მუსონს მენწყერეფი დო წყარალეფი უჩქჷ.

ქიანაშ ბჟაეიოლს გოფაჩილიე 500-700 მეტრაშახ ვართფერი დიდი პლატოეფი. ტიმორიშ ზუღაშ წყარპიჯი, შელფი დო გჷშაკერძაფილო ქვინჯი დიდარიე ნაფთობით დო გაზით.

## მახორობა

ბჟაეიოლ ტიმორალი ტრადიციული მუკაქუნალით
მასხაპალეფი ტრადიციულ ტიმორულ კოსტიუმეფს
მახორობაშ მუდანობა — 1,172,390 (2013 წანაშ მუნაჩემეფით).

წანმოწანური ძინა — 2%.

ონოღე ძინა — 27%.

მახორობას ჭარუა-კითხირიშ რჩქინა — 58 % (2002 წანაშ ფასებათ).

ეთნიკური აკოდგინალუა — ავსტრონეზიარი კათეფი (ტეტუმი — 45 %, მამბაი — 15 %, ტოკოდე — 12 % დო შხვ.), პაპუასიარი კათეფი (ბუნაკი — 11 %, მაკასაი — 3 % დო შხვ.), ჩინარეფი — 1 %.

რელიგიური აკოდგინალუა: კათოლიკეფი — 98 %, მუსულმანეფი — 1 %, პროტესტანტეფი — 1 % (2005 წანაშ შეფასებათ).

## რესურსეფი ინტერნეტის

* სტატია ჟურნალ «Вокруг света»-ს
* ETAN — ბჟაეიოლი ტიმორი დო ინდონეზიაშ ოკითხი(ინგლისურო)
* სტატია რუსულო. ბჟაეიოლი ტიმორი: დოჭყოლადირი გენოციდი, გიჸურსილენფერი პრობლემეფი

## სქოლიო