Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# აბიოგენეზი

**აბიოგენეზი** (ჯვ. ბერძ. α — ვა, ვარი, βίος — თელარა, Γένεσις — გოჭყაფა) — თელარაშ გორჩქინა ორთაშობური პროცესეფით ვაორგანული სუბსტანციეფიშე. ჸათე იდეათ, თელარაქ დიხაუჩას გიჭყჷ დოხოლაფირო 3.5 მილიარდი წანაშ კინოხ უჯაჭული ფორმათ დო უკულ, ბორჯიშ გოძვენას, გინირთჷ კომპლექსურო.

## ოპარინი-ჰოლდეინიშ თეორია

1920-იან წანეფს ბრიტანალი მენცარქ ჯონ ბერდონ სანდერსონ ჰოლდეინიქ დო რუსი ბიოქიმიკოსიქ ალექსანდრე ოპარინიქ ზოხორინელო აკიმუშეს თეორიეფი ჸეთი კონდიციეფიშ გეშა სოდეთ შილებედჷ თელარაქ გიჭყუკო. ჟირხოლოს ჯერდჷ ნამდა ორგანული მოლეკულეფიშ ფორმირაფა შილებე აბიოგენური მასალეფიშე, მუჟამსჷთ არსებენს ფაქტორეფი: გალენი ენერგიაშ წყუ დო პრიმიტიული ატმოსფერო, ნამუთ იკათუანდჷ ჭიჭე მუდანობათ ჟანგბადის, ამიაკის, წყარიშ ორქის დო შხვა აირეფს. მენცარეფიშ აზრით თელარაშ მაართა ფორმეფქ გორჩქინდჷ ტიბუ, პრიმიტიულ ოკიანეს დო ჸათე ფორმეფი ჰეტეროტროფული რდჷ.

ოპარინიშ არზით თელარაქ გიჭყჷ კოაცერვატიშე. ჰოლდეინიშ არზით დიო, დუდშე იფორმირჷ მარტივი ორგანული მოლეკულეფქ დო უკულ, ულტრაიაშფერი სინთეთ, ბორჯიშ გოძვენას ჸათე მოლეკულეფქ გინირთეს კომპლექსურ თოლეფო.

## მილერი-იურიშ ექსპერიმენტი

მილერი-იურიშ ექსპერიმენტი
1953 წანას ამერიკალი ქიმიკოსეფქ ჰაროლდ იურიქ დო სტენლი მილერიქ აკეთეს ექსპერიმენტი დო შელებეს მეღება ორგანული მოლეკულეფიშ ვაორგანული კომპონენტეფიშე. მენცარეფქ ტიბუ წყარიწკჷმა აკოწყორეს ოთხი აირი: წყარიშ ორქი, მეთანი, ამიაკი დო მოლეკულური წყარბადი დო ჸათე ნაკათას გალეშე ქიგუძინეს ელექტრონული მუხტი. მენცარეფიშ არზით ჸათე კომპონენტეფიშ მიქსტურა პრიმიტიული ოკიანეშ, პრებიოტიკური ატმოსფეროშ დო სიტიბაშ იმიტაცია რდჷ. დოხოლაფირო ჸათე კონდიციეფი არსებენდჷ პრებიოტიკურ დიხაუჩას. ექსპერიმენტიშე ართი მარაშ უკული, მენცარეფქ მიოგორეს ორგანულ მოლეკულეფს, ამინობჟეეფს (ნამუეფით ითვალუ ცილეფიშ ოშენებელი მასალათ).

## აბიოგენეზიშ თეხანური კონცეფციეფი

თეხანური აბიოგენეზიშ ჰიპოთეზეფი გერსხილი რე ოპარინი-ჰოლდეინიშ თეორიეფიშ დო მილერი-იურიშ ექსპერიმენტიშ მანგურ პრინციპეფს, მარა ჭიჭე შხვადოშხვანერობეფი იშენი არსებენს. მენცარეფს ვაუჩქუნა ზუსტას მუჭო დო სო მოხვადჷ აბიოგენეზიქ. ართი ვერსიათ აბიოგენეზიქ მოხვადჷ ოკიანეშ ქვინჯიშ ჰიდროთერმულ ხვირის. მარა აბიოგენეზიქ შილებე შხვადო ხოლო მოხვადუკო, მაგალთო დიხაუჩაშ ჟინპიჯიშ თუდო.

ნამთინე მენცარეფი ანტკიცენა ნამდა აბიოგენეზიქ შილებე მოხვადუკო ბრელშა დო თელარაშ შხვადოშხვანერი ფორმაქ გორჩქინდუკო. მარა საბოლას, გიფაჩჷ თელარაშ ჸეთი ფორმაქ ნამუთ გერსხილი რდჷ ფოსფატეფს, ევოლუციურო ჸათე ტიპიქ გევითარჷ დო დიხაუჩას დომინანტურო გინირთჷ.

## ქოძირით თაშნეშე

* მუშით გოჭყაფა

## ლიტერატურა

* ენციკლოპედია ბრიტანიკა
# ბიოგეოგრაფია

**ბიოგეოგრაფია** რე დისციპლინა, ნამუთ გურაფულენს შხვადოშხვა გვარობეფიშ (მაგალთო ჩხოლარეფიშ, ჩანარეფიშ) დო ეკოსისტემეფიშ გოფაჩუას, დიხაუჩაშ შხვადოშხვა რეგიონეფს.

## ქოძირით თაშნეშე

* ფიტოგეოგრაფია
* ზოოგეოგრაფია

## ლიტერატურა

* Lomolino, M. V., & Brown, J. H. (2004). Foundations of biogeography: classic papers with commentaries. University of Chicago Press.

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *ათე სტატია **მერკე** რე. თქვა შეგილებუნა ქიმეხვარათ ვიკიპედიას დო გაგშათინათ დო გახვეიანათინ.* |
# ჩარლზ დარვინი

|  |
| --- |
| ჩარლზ დარვინი |
| Charles Robert Darwin |
|
45 წანერი დარვინი (1854) |
| დაბადებაშ თარიღი: |
12 ფურთუთა, 1809
 |
| დაბადებაშ აბანი: |
შრუზბერი, შროფშერი, ინგლისი
 |
| ღურაშ თარიღი: |
19 პირელი, 1882
 |
| ღურაშ აბანი: |
დაუნი, კენტი,  გოართოიანაფილი ომაფე
 |
| მენოღალობა: |
ინგლისი
 |
| ომენცარე სფერო: |
ნატურალისზმი, გეოლოგია
 |
| სამუშაშ აბანი : |
ინგლისი
 |
| ალმა-მატერი: | **უმაღალაში გონათუა:** ედინბურგიშ სამედიცინო სკოლაშ უნივერსიტეტი (მედიცინა) კემბრიჯიშ უნივერსიტეტი (BA) **პროფესიუალი გონათუა:** ლონდონიშ გეოლოგიური ჯარალუა
 |
| ომენცარე ხემანჯღვერი: |
ჯონ სტივენს ჰენსლოუ ადამ სედგვიკი
 |
| ჩინებული რე მუჭოთ: |
The Voyage of the BeagleOn the Origin of Species *evolution by natural selection, common descent* |
| ჯილდოეფი დო პრემიეფი: |
ომაფე მედალი (1853) ვილასტონიშ მედალი (1859) კოპლიშ მედალი (1864)
 |
| ხეშმოჭარუა: |  |

**ჩარლზ რობერტ დარვინი** (ინგლ. Charles Robert Darwin, დ. 12 ფურთუთა, 1809, შრუზბერი, ინგლისი – ღ. 19 პირელი, 1882, დაუნი) — ინგლისარი მენცარი.

## ქოძირით თაშნეშე

* დარვინიზმი

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Darwin Online; Darwin's publications, private papers and bibliography, supplementary works including biographies, obituaries and reviews
* Darwin Correspondence Project Full text and notes for complete correspondence to 1867, with summaries of all the rest
* Works by Charles Darwin in audio format
* Video and radio clips
* Darwin 200: Celebrating Charles Darwin's bicentenary Archived 2009-12-23 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
* A Pictorial Biography of Charles Darwin Archived 2014-07-05 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
* Mis-portrayal of Darwin as a Racist
* Darwin's Volcano – a short video discussing Darwin and Agassiz' coral reef formation debate
# ევოლუციაშ სინთეზური თეორია

ევოლუციაშ დო გენეტიკაშ შხვადოშხვა იდეეფი აფორმირენა ევოლუციაშ სინთეზურ თეორიას
**ევოლუციაშ სინთეზური თეორია**, თაშნეშე **თეხანური სინთეზი** (ინგლ. Modern synthesis) — თეხანური, XX ოშწანურაშ ევოლუციური თეორია, ნამუთ შხვადოშხვა დისციპლინეფიშ, გიშაკერზაფილო ჩარლზ დარვინიშ ევოლუციაშ თეორიაშ დო გრეგორ მენდელიშ იდეეფიშ სინთეზი რე. ტერმინი მიშეღჷ ტომას ჰენრი ჰაქსლიქ, მუში 1942 წანაშ წინგის: *"ევოლუცია: თეხანური სინთეზი"*.

ევოლუციაშ სინთეზური თეორია იკათუანს: ორთაშობურ სელექციას, მენდელიშ კანონეფს გენეტიკაშ გეშა დო პოპულაციურ გენეტიკას. თინა თაშნეშე მერსხუაფილი რე მაკროევოლუცია დო მიკროევოლუციაწკჷმა ხოლო.

ევოლუციაშ სინთეზური თეორიაშ დეფინიცია დუმარსხუაფალეფს მოჩამილი აფუნა შხვადოშხვანერო: ერნსტ მაირის 1959 წანას, ჯორჯ ლედიარდ სტებინსის 1966 წანას დო თეოდოსიუს დობჟანსკის 1974 წანას. სუმხოლო მენცარი წჷმარინუანს შხვადოშხვა პოსტულატეფს, მარა თარი აკმადგინალი არძაშო ორთაშობური სელექცია რე. შხვა მენცარეფი ნამუეფიშ რკვიებეფი ორხველუდჷ თეხანური სინთეზს, რდეს: ედმუნდ ფორდი, ბერნჰარდ რენში, ივან შმალჰაუზენი დო ჯორჯ გეილორდ სიმპსონი.
# პალეონტოლოგია

**პალეონტოლოგია** (ბერძ. palaios ჯვეშ, on (ontos) სქჷლედი დო logos მონძღვარუა) — მენცარობა ნანთხორა ორგანიზმეფიშენ. დიხაუჩაშ შხვადოშხვა ფას მეგორაფილ ორგანიზმეფშქას დუნასქილედეფიშ მეჯინათ შილებე მსჯელობა თინეფიშ აკოდგინუაშ დო, ნორთობულო, თინეფიშ ჩხოლარქიმინჯალაშ დო რინაშ, ხოლო დიხაუჩაშ ეთი პერიოდიშენ, მუჟამსჷთ ათე ორგანიზმეფი ოხორანდეს დიხაუჩას, თინეფიშ დორშუალას დო, მუთ თარი რე, ართიან შქას დო ალმახანურ თელი ორგანიზმეფწკჷმა თინეფიშ გენეტიკურ რცხუშენ.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* პალეონტოლოგია — ენციკლოპედია ბრიტანიკა
# სისტემატიკა

**სისტემატიკა** — ბიოლოგიაშ დარგი, ნამუთ აკმიგურუანს თელი ორგანიზმეფიშ სისტემატიკას; აბუნენს თინეფს ართიანწკჷმა გჷრაფა-გინორთიშ მეჯინათ დო ათე ოსხირშა ეიონწყუნს თელი ორგანიზმეფიშ სისტემას. ორთული სისტემა გუმოხანტუნს მოჯგირულ რცხუს თინეფ შქას, გორჩქინელს თინეფიშ ევოლუციური გოვითარაფაშ პროცესის. თინა დიხაუჩას ამდღარშო არსებულ დო ეშალაფირ ორგანიზმეფს ეჭარუნს დო ჯოხოდვალობას არზენს.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Society of Australian Systematic Biologists Archived 2007-06-21 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
* Society of Systematic Biologists
* Willi Hennig Society*[ღურელ რსხილი]*
# ბიოლოგია

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

ბიოლოგია გურაფლენს რინაშ ფორმეფს *(სათიშ საგანიშ ჸურე კვარჩხანშე ჟიმოლე)* *E. coli*, გვიმარა, ერცქემი, გერგეზი ხოჭო

|  |  |
| --- | --- |
|  | პორტალი ბიოლოგია |

**ბიოლოგია** — მენცარობა, ნამუთ გურაფულენს თელი სქჷლედეფიშ ენწყუალას, ფუნქციეფს, დორშუალას, ბადებას, გოვითარაფას, რცხუაფას ართიანწკჷმა დო ღურელ ორთაწკჷმა. თინა იკათუანს რინაშ მაგურაფალ მიარე მენცარობას. ბიოლოგიაშ რკვიებაშ თარი მეთოდეფი რე: დოკვირაფა, ეჭარუა, მერინუა დო ცადება. რკვიებაშ შედეგეფი ისხუნუ თელი სქჷლედეფიშ ისტორიულ მოჯგირობა დო გოვითარაფაშ თოლწონუათ. ბიოლოგიაშე დჷნადგინა ფაქტეფს დო კანონზჷმიერობეფს გჷმირინუანს მედიცინა, ოფუტეშ მეურნობა დო შხვა დარგეფი.

## ეტიმოლოგია

ტერმინი ბიოლოგია მეღებული რე ბერძენულ ზიტყვეფშე: βίος (bios) „რინა“ დო λόγος (logos) „მონძღვარუა“. ათე ტერმინი მაართათ, 1802 წანას მიშეღეს ფრანგ მენცარეფქ ჟ. ბ. ლამარკიქ დო გერმანალ მენცარქ გ. რ. ტრევინარიუსიქ.

### ბიოლოგიური ჩანარეფიშ სისტემა

### ბიოლოგიაშ დარგეფი

ანატომია — ბოტანიკა — გენეტიკა — ეკოლოგია — ემბრიოლოგია — ვირუსოლოგია — ზოოლოგია — მიკრობიოლოგია — ფიზიოლოგია — ციტოლოგია — ჰისტოლოგია

### მენცარობეფოშქაშე დისციპლინეფი

ბიოგეოგრაფია — ბიოინჟინერია — ბიონიკა — ბიოკიბერნეტიკა — ბიოტექნოლოგია — ბიოფიზიკა — კოსმოსური ბიოლოგია

### მერსხილი მენცარობეფი

ანთროპოლოგია — დიხაშმარჩქინჯობა

## ბიოლოგიაშ ისტორია

ბიოლოგიური რჩქინაშ დაჭყაფურეფს აფხვადუთ ჯვეშ ცივილიზაციეფიშ მოაზირეეფიშ დო მასქილადაფარეფიშ ნოჩიებუეფს, თენეფს შქას: ჰიპოკრატეწკჷმა, არისტოტელეწკჷმა დო შხვა. შქა ოშწანურეფს ბიოლოგიაშ გოვითარაფაქ გებორჯჷ, მორო მა-16-17 ოშწანურეფიშ მაგორალეფქ დიდძალი მოღე დოშაყარეს ორგანიზმეფიშ აკოგაფაშ გეშა.

*ქოძირით ედომუშამი ტექსტი.*

## ბიოლოგიაშ საართო ჩინებეფი დო ტერმინეფი

## რკვიებაშ ობიექტეფი

ართთოლამი ორგანიზმეფი - ვირუსი - მიკროორგანიზმეფი - ჩანარი - ჩხოლარი

### ჯინჯიერი ჩინებეფი

ბიოსფერო — ორთაშობური გიშაგორუა — ანდოგანი — გენი — დნბ — ევოლუცია — ეკოსისტემა — ორგანიზმი — ძინა — გვარობა — თელარა — თოლი

## გიშარჩქინელი ბიოლოგეფი

არისტოტელე - კლოდ ბერნარი - ჟორჟ ლუი ლეკლერკ ბიუფონი - რობერტ ბროუნი - გალენი - ჩარლზ დარვინი - ვეზალიუსი - კასპარ ფრიდრიხ ვოლფი - ჟორჟ კიუვიე - ლამარკი, ჟან ბატისტ - ანტონი ვან ლევენჰუკი - კარლ ლინეი - კონრად ლორენცი - მენდელი, გრეგორ - ილია მეჩნიკოვი - ივან პავლოვი - ლუი პასტერი - კარლ ფონ ფრიში - უილიამ ჰარვეი - ალექსანდერ ფონ ჰუმბოლდტი

*ქოძირით ედომუშამი ერკებული.*

## ბიოლოგიური დჷნაწესებუეფი

* ბიოლოგიაშ ინსტიტუტი
* ბიოლოგიური ჯარალუა
* ბიოლოგიურ მენცარობეფიშ ოერეფოშქაშე რსხუ

## გალერეა

* Animalia - Bos primigenius taurus
* Planta - Triticum
* Fungi - Morchella esculenta
* Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
* Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
* Archaea - Halobacteria
* Virus - Gamma phage

## თაშნეშე ქოძირით

* ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ბიოლოგიას

## რესურსეფი ინტერნეტის

* შეგილებუნა ქოძირათ მედიაფაილეფი თემაშე **„ბიოლოგია“** ვიკიოწკარუეს.
* ახალი ბიოლოგეფიშ ასოციაცია Archived 2007-10-10 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
* საქორთუოშ ჭითა წინგი Archived 2003-02-12 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
# ჯვეში ბერძენული ნინა

**ჯვეში ბერძენული ნინა** (ჯვ.-ბერძენ. Ἀρχαία Ἑλληνική) — ბერძენული ნინაშ გოვითარაფაშ კონკრეტული ისტორიული ოკუჩხურიე, თიშენ ნამდა თიშა ჯვეშ საბერძნეთის არქაულ (ჯვ. წ. მა-9-მა-6ოშწანურეფს) დო კლასიკურ (ჯვ. წ. მა-5-მა-4 შწანურეფს) ხანეფს რაგადანდეს. ჯვეში საბერძნეთიშ ელინისტურ (კლასიკურიშუკულნეშიანი) ხანას ოართე ბერძენულ ნინათ — კოინეთ გინირთჷ.

## ლიტერატურა

* *ა. ურუშაძე*, ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 2, ხს. 338-339, ქართი, 1977 წანა.
# მენცარობა

|  |  |
| --- | --- |
|  | პორტალი მენცარობა |

**მენცარობა** — ადამიერიშ საქვარუაშ სფერო, ნამუშ ღანკი რე მასკუალარი მოსოფელიშ გეშა ობიექტური რჩქინაშ მეღება, დამუშება დო სისტემატიზაცია. მენცარული რჩქინაშ შაყარუა ორთაშ, ჯარალუაშ ვარდა შხვა ობიექტიშ ომენცარე მეთოდიშ მეშქაშობათ დოგურაფაშ შედეგო მუთმოხვადუ. კინე თე ბორჯის მენცარობა ჯარალუაშ ჩინებურობაშ ართ–ართ ფორმას წჷმარინუანს (მოსოფელიშ მენცარული სურათი).

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *ათე სტატია **მერკე** რე. თქვა შეგილებუნა ქიმეხვარათ ვიკიპედიას დო გაგშათინათ დო გახვეიანათინ.* |
# ორგანიზმი

ორგანიზმეფი
**ორგანიზმი** — თელი სქილედი, ე.ი. რსხული, ნამუსჷთ უღჷ არძა ჯინჯიერი დარინალი მუშება. ორგანიზმის ახასიათენს ნიბთიერებეფიშ თირუა, ჰომეოსტაზი, განჯარება დო ერზამა, აყარებაში სპეციფიკური ფორმეფი, გაბრელება, გავითარება, რდუალა, მონძალა, თირუა, დარინალი პიჯალეფიშ ადაპტაციაშ უნარი. ორგანიზმეფიშ ნორთის უჯრედულ ორგანიზაციაშა ვემუნჭაფუ (თ.გ. მონერეფი: ვირუსეფი დო ფაგეფი); უჯრედული ორგანიზაციამი ორგანიზმეფშე მინს ნანდული გვირზილი დო ქრომოსომული აპარატო დორსხილი გეჸვენჯური ნიბთიერება ვა უღუ (პროკარიოტეფი), მინს ქო — უღჷ (ევკარიოტეფი); კანკალე ევკარიოტი ართი უჯრედამი რე, კანკალე ბრელუჯრედამი. მინი ორგანიზმი აკორცხილი რე კოლონიათ, ნამუში მაკათურეფი ართიან ურთიართობას რენა ოარსებე გალემოწკჷმა. თი თირუეფიშ ართიანობას, ნამუსჷთ ორგანიზმი გინიკათუანს ინოსახუაშე ღურაშან, ონტოგენეზი ჯოხო.

ფილოსოფური გაგებათ, ორგანიზმი რე თელი სქილედი, ნამუთ იკათუანს დუდიშული მატერიალური თელარაშ ფირჩა სფეროს, ნამუთ მუში სტრუქტურას ოინალჷ ირფელიშ ოწოხოლე ქიმიურ-ფიზიკურ კანონეფს. თეში მეტი, ორგანიზმი მუჭოთ ორგანიზმეფიშ მიარერიცხუანი ორგანოეფიშ თელობა წჷმარინუანსი გოხურგილი ორინუე ფორმას. ორგანიზმი მერცხუაფილი რე ორგანულ ოქიანუწკჷმა, ნამუთი მუშჸურე, თელი სქილედეფიშ - ორგანიზმეფიშ ართიანობა რე.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* შეგილებუნა ქოძირათ მედიაფაილეფი თემაშე **„ორგანიზმი“** ვიკიოწკარუეს.
* ორგანიზმი – ბიოლოგიური ენციკლოპედიური ლექსიკონი (რუს.)

## ლიტერატურა

* *ნათაძე ლ.*, ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 7, ხს. 562, ქართი, 1984 წანა.
# ანატომია

Mondino dei Liuzzi, *Anathomia*, 1541
**ანატომია** (ბერძენ. ἀνατομία) — მენცარობა, ნამუთ გურაფლენს ორგანიზმის დო თიში ორგანოეფიშ ენწყუალას დო ფორმას.

## ძირით ხოლო

* ფიზიოლოგია
# ბიოქიმია

**ბიოქიმია** გურაფულენს, დო მუ აბანი უკებჷ ქიმიურ პროცესეფს თელ ორგანიზმის დო თინეფიშ ქიმიური კომპონენტეფიშ სტრუქტურაშ ფუნქციონირაფას. მუჭომით რე: ცილეფი, ლიპიდეფი, ნუკლეინიშ ბჟე, ნოშქერწყარი დო შხვა ბიომოლეკულეფი.

ბიომოლეკულეფიშ გჷრძე რანწკის. თინეფშე ბრელი რე კომპლექტი დო კაბეტი მოლეკულა (თინეფშა პოლიმერეფი უჯოხონა), ნამუეფჷთ წჷმორინაფილი რე მოგვენი გომაჟირაფონი ართულეფით (თინეფშა მონომერეფი უჯოხონა). ირ პოლიმერიშ კლასის უღჷ გინორთელი კომპონენტი სამანგ: ცილა რე პოლიმერი, ნამუშ კომპონენტეფი წჷმორინაფილი რე 20 ვარ-და უმოსი ამინობჟეთ.

კილიშკილშა რე ეჭარილი თოლიშ მეტაბოლიზმიშ დო ენდოკრინული სისტემაშ ბიოქიმია. ბიოქიმიაშ შხვა ასპექტი იკათუანს გენეტიკურ კოდის (დნბ, რნბ), ცილაშ თოლიშ მემბრანაშ ტრანსპორტის დო სიგნალიშ გჷნოჩამას.

## ნოშქერწყარი

ნოშქერწყარი აკმოდირთჷ მონომერეფიშე, ნამუეფსჷთ მონოსაქარიდი ჯოხო. კანკალე მონოსაქარიდი მიშმურს გლუკოზაშ (C6H12O6), ფრუქტოზაშ (C6H12O6) დო დეოქსირიბოზაშ აკოდგინალუაშა. მუჟანსჷთ ჟირი მონოსაქარიდი გჷნმიცადენს დეჰიდრატაციაშ სინთეზის, ჰიდროქსილიშ ბუნაშ ჟირი მონოსაქარიდიშე მეთმეჭყორდჷ ჟირი ატომი წყარბადი, ართი ატომი ჟანგბადი დო გჷთმიჭყაფუ წყარი.

## ლიტერატურა

* ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 2, ხს. 395-397, ქართი, 1977 წანა.
# ემბრიოლოგია

**ემბრიოლოგია** რე ბიოლოგიაშ დარგი, ნამუთ გურაფულენს ორგანიზმიშ ფორმირაფაშ პროცესეფს, ინდივიდუალური გოვითარაფაშ პერიოდის. ტერმინი ემბრიოლოგია ბერძენული რე: ἔμβρυον, embryon, "ემბრიონი" დო -λογία, -logia "მენცარობა", "მონძღვარუა". ემბრიოლოგიაშ, მუჭოთ მენცარობაშ გოვითარაფაშა დიდი თია მიშეღჷ გერმანალი ნატურალისტიქ დო ბიოლოგიქ კარლ ერნსტ ფონ ბერიქ, ნამუსჷთ ემბრიოლოგიაშ დუმარსხუაფალ-მუმას უძახჷნა. ემბრიოლოგიაშ გეშა ნაჭარეფს შეთმოფხვადუთჷ ჯვეში ეგვიპტეშ, ჯვეში ინდოეთიშ, ანტიკური საბერძნეთიშ პერიოდეფიშ ტექსტეფს. არისტოტელექ წჷმარინუ თეორია, ნამუსჷთ ეპიგენეზის უძახჷნა. ჸათე თეორიაშ მეჯინათ ჩხოლარეფი, ჩანარეფი, სოკოეფი თასიშე, კვერცხიშე დო სპორეფიშე ივითარებუნა დო გოვითარაფაშ ახალ, შხვადოშხვა ეტაპეფს მუკმულა.

## ლიტერატურა

* Scott F. Gilbert. Developmental Biology. Sinauer, 2003. ISBN 0-87893-258-5.

## რესურსეფი ინტერნეტის

ვიკიოწკარუეს**?** რე ხასჷლა თემაშენ:
ემბრიოლოგია Online course in embryology Archived 2021-02-24 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
* Indiana University's Human Embryology Animations Archived 16 October 2019 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
* UNSW Embryology Large resource of information and media.
* What is a human admixed embryo?
* Definition of embryo according to Webster Archived 2010-01-30 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *ათე სტატია **მერკე** რე. თქვა შეგილებუნა ქიმეხვარათ ვიკიპედიას დო გაგშათინათ დო გახვეიანათინ.* |
# ფიზიოლოგია

**ფიზიოლოგია** (ბერძენ. φυσις — ორთა დო λόγος — რჩქინა) — მენცარობა ორგანიზმიშ ჩხოლარუაშ გეშა. პროცესეფიშ გეშა, ნამუთ მეურს მუჭოთ ედომუშამ ორგანიზმის, თეში თიში ზოხო ორგანოეფს.
# მეტაბოლიზმი

ადენოზინტრიფოსფორმჟავაშ სტრუქტურა, ართ-ართი თარი ნიბთიერება ენერგიაშ სინთეზის
**მეტაბოლიზმი** (ბერძენ. μεταβολή — „გინოქიმინუა, გინორთინა“) — ქიმიური რექციეფი, ნამუთ მოხვადუ თელი სქილედეფიშ ორგანიზმის. ათე პროცესი ორგანიზმეფს საშუალებას არზენს მირდან დო გემიარანინ, მუნეფიშ სტრუქტურა დიჩუან დო გეკადგინუან, დო გამა მეჩანი აკანიშ ჟიმოქიმინჯალეფს. რჩქვანელობურო მეტაბოლიზმი ირთუ ჟირ ბუნათ: კატაბოლიზმო დო ანაბოლიზმო.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* ნიბთიერებეფიშ თირუა (რუს.)
* მეტაბოლიზმი Archived 2006-02-18 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.  (ინგლისური)
* მიკრობული მეტაბოლიზმი (ინგლისური)
# მოლეკულური ბიოლოგია

**მოლეკულური ბიოლოგია** რე ბიოლოგიაშ დარგი, ნამუთ გურაფულენს ბიოლოგიური აქტივობაშ პროცესეფს მოლეკულურ დონეშა. ტერმინი მოლეკულური ბიოლოგია მიშეღჷ უილიამ ესტბერიქ, 1945 წანას. მოლეკულური ბიოლოგია მოლეკულეფიშ ხვალე რკვიება ვარე, ჸათე დისციპლინა რგებაფულენს შხვადოშხვა ტექნიქეფს დო მეთოდეფს მოლეკულური პროცესეფიშ რსულას დაგურაფალო.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Biochemistry and Molecular Biology at Curlie

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *ათე სტატია **მერკე** რე. თქვა შეგილებუნა ქიმეხვარათ ვიკიპედიას დო გაგშათინათ დო გახვეიანათინ.* |
# რჯება

**რჯება** — ანდოგანი სიტუაციაშა ორგანიზმიშ სვენერი რეაქციეფიშ სისტემა. რჯებაშ ანალიზიშე გიშმართჷნა რჯებაშ სუბიექტის (ნამუსჷთ გოთანჯილი ორგანიზაცია უღუ), რჯებაშ ობიექტის (ნამუშათ რე მეწურაფილი რჯება), რჯებაშ გორკვიაფილი პროგრამას დო თიშ რსულაფაშ ეფექტურალაშ ფასებაშ მექანიზმის. ორგანიზაციაშ ტიპიშ მეჯინათ გიშმართჷნა რჯებაშ ბიოლოგიურ, ფსიქოლოგიურ დო სოციალურ დონეეფს.

რჯებაშ მენცარული დოგურაფაქ XIX ოშწანურას დიჭყჷ. დუდმაართაშე გოგურაფაშ ობიექტი რდჷ ჩხოლარეფიშ რჯება, თარო გჷთმოსხუნუნდეს ინდივიდიშ დო ანდოგანიშ ურთიართგაულაშ მექანიზმის. თე მექანიზმის ეთმენწყუნდეს კლასიკური რეფლექტორული თეორიაშ ოსხირშა. თეჯგურა მერინაქ შილებუამო გჷართინუ რჯებაშ ფიზიოლოგიური ოსხირეფიშ დო თიში რეგულაციაშ პრინციპეფიშ დოდგინა. რჯებაშ უმოსი ფართო ბიოლოგიური დოგურაფა მერსხილი რე ეთოლოგია დო თიწკჷმა არხოს გემარენჯი დისციპლინეფიშ — ზოოფსიქოლოგიაშ დო რჯებაშ გენეტიკაშ გოვითარაფაწკჷმა. ეთოლოგეფქ ჸოფურო გოსხუნეს რჯებაშ ჟირი თარი კომპონენტი — მონძალათ მეღებული ელაზჷმაფათ ჸონიერი სტრუქტურეფი დო თიშა გერსხილი რჯებაშ ფუნქციური სქემეფი (გჷმოცადაფაშ ახალი სიტუაციაშოთ ექსტრაპოლაციაშ ნიჭი).

ფსიქოლოგიაშს რჯება ართ-სრთი თარი კატეგორია რე. ბიჰევიორიზმიქ — ფსიქიკაშ დოგურაფა რჯებაშ დოგურაფაშახ ქჷდიჸონჷ. ფსიქოლოგიას უთარაშო გჷთმოსხჷნუნა რჯებაშ მაკორინაფალ წყუს, ღანკიშ დო მოტივიშ პრობლემას. თინეფიშ მუშობურობეფიშ მეჯინათ გინორთელო ისხუნუაფჷ ჩხოლარეფიშ დო ადამიერიშ რჯება.

## თაშნეშე ქოძირით

* ბიჰევიორიზმი

## ლიტერატურა

* *ბაკურაძე ა., ქვარცხავა რ.*, ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 10, ხს. 579, ქართი, 1986 წანა.
* *უზნაძე დ.,* ადამიანის ქცევის ფორმები, შრომები, ტ. 5 თბ., 1967;
* Миллер Дж., Галантер Е., Прибрам К., Планы и структура поведения, пер. с англ., М., 1965;
* Тинберген Н., Поведение животных, пер. с англ., М., 1969;
* Marler P. R. and Hamilton W. J., Mechanisms of animal behavior, N. Y., 1968;
* Tembrock G., Grundriss der Verhaltenswissenschaften, Jena, 1968.
# ეკოლოგია

**ეკოლოგია** (ბერძ. oikos - ჸუდე, აკანი, დო logos - ათოჩინება,გურაფა) — ბიოლოგიაშ ნორთი, ნამუთ თელი ორგანიზმეფშქას მეხუჯაფას, თაშნეშე თელ ორგანიზმეფს დო თინეფიშ დარინალი აკანიშ მერინას გურაფულენს.

ტერმინი „ეკოლოგია“ კანკალეშა ჩინება „აკანიშ თხილუა“ ეიონწყუმალო გიმირინუაფუ, მორო ბოლო წანეფს ათე ჟირი ტემინიშ ხურგუაშ ტენდენცია ირწყებე, სოდეთ „ეკოლოგია“ შანენს ბიოლოგიაშ დარგისი, ვარა „აკანიშ თხილუა“ ადამიერიშ საქვარუაშე თიში აკანიშ დეგრადაციაწკჷმაიანი მერცხუაფილი ოკითხეეფს.

რე ტერმინი „ეკოლოგიაშ“ მიარე ენწყჷმა:

* ეკოლოგია რე მენცარობა, ნამუთ ღანკი რე თელი სქილედეფიშ დოწკარუა დო გორთუალაშ, თინეფიში გალენ ოქიანუწკჷმა ურთიართობაშ დო მანგობაშ პიჯალაშ ათოჩინება.
* ეკოლოგია ორთაშ ეკონომიკა რე.
* ეკოლოგია აკანიშ ორგანული დო უორგანე კომპონენტეფწკჷმა თელი ორთაშ მეხუჯაფაშ ათოჩინებელი მენცარობა რე.
* ეკოლოგია რე მენცარობა, ნამუთ თელი ორთას არსებელი რთული მეხუჯაფეფს გურაფულენს.

## რესურსეფი ინტერნეტის

ვიკიოწკარუეს**?** რე ხასჷლა თემაშენ:
ეკოლოგია Ecology (Stanford Encyclopedia of Philosophy)
* The Nature Education Knowledge Project: Ecology
* Ecology Journals List of ecological scientific journals Archived 2017-04-29 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
* Ecology Dictionary - Explanation of Ecological Terms
* Basic Terms of Ecology Archived 2013-06-21 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
* Canadian Society for Ecology and Evolution
* Ecological Society of America
* Ecology Global Network
# ჯვეში საბერძნეთი

ჯვეში ბერძენეფიშ გოლინა ჯვ. წ. VI ო.-ს.
**ჯვეში საბერძნეთი**, **ელადა** (ბერძენ. Hellas), ჯვეში ბერძენული სახენწჷფოეფიშ საართო ჯოხოდვალა. იკათუანდჷ ბალკანეთიშ ჩქონიშ ობჟaთეს, ეგეოსიშ ზუღაშ კოკეფს, თრაკიაშ წყარპიჯის, მორჩილ აზიაშ ბჟადალი წყარპიჯი ღოზის დო ბერძენული კოლონიზაციაშ პერიოდის (ჯვ. წ. VIII-V ოო.) დორსხუაფილი კოლონიეფიშ ობჟათე იტალიაშ, ბჟაეიოლ სიცილიაშ, ობჟათე საფრანგეთიშ ტერიტორიეფს, აფრიაშ ორუე წყარპიჯის (კირენაიკა), უჩა ზუღაშ დო აზოვიშ ზუღაშ საროტეფს დო წყარპიჯეფს.

მიოწურუანს პერიოდის ბერძენულ ისტორიას კლასიკურ ანტიკურ ხანას, ნამუთ იგჷნძორებუდჷ დოხოლ. ჯვ. წ. 750-შე (არქაული პერიოდი) ჯვ. წ. 146 წანაშახ (რომიშით დოჸუნალაშახ). თე პერიოდი კულტურაშ ქუაკუნთხუთ რე მერჩქინელი, ნამუქჷთ ოსხირი გუჭყჷ ბჟადალიშ ცივილიზაციას. ბერძენულ კულტურას ნძალიერი გოლინა უღუდჷ რომიშ იმპერიაშა, ნამუქჷთ თე კულტურაშ ვერსია ევროპაშ მიარე შხვა ნორთის გოფაჩჷ.

ჯვეში ბერძენეფიშ ცივილიზაცია უშანულამაში რდჷ ნინაშ, პოლიტიკაშ, გონათუაშ სისტემეფიშ, ფილოსოფიაშ, მენცარობაშ დო ხელუანობაშჸურე დო თიქ დუდი გუჭყჷ რენესანსის ბჟადალ ევროპას, ნამუთ დუდს ირჩქინანდჷ XVIII დო XIX ოშწანურეფიშ ნეოკლასიკური ეჸონუაშ პერიოდეფს ხოლო ცენტრალურ ევროპას დო ამერიკას.

## თაშნეშე ქოძირით

* მაკედონია (ჯვეში)

## ლიტერატურა

* Goodrich, S. G. (1849). A pictorial history of Greece: Ancient and modern. New York: Huntington & Savage
* ძველი საბერძნეთის ისტორია : (ლექციების მოკლე კურსი) რედ: რუსუდან დაუშვილი].თბ.2004 წ.

## რესურსეფი ინტერნეტის

ვიკიოწკარუეს**?** რე ხასჷლა თემაშენ:
ჯვეში საბერძნეთი The Canadian Museum of Civilization—Greece Secrets of the Past
* Ancient Greece
# თეოფრასტე

|  |
| --- |
| თეოფრასტე |
| ბერძნ. Θεόφραστος |
|
თეოფრასტეშ ნოჭახნაკუ პალერმოშ უნივერსიტეტიშ ბოტანიკურ ბაღის |
| დაბადებაშ თარიღი: |
დოხოლაფირო ჯვ.წ. 371
 |
| დაბადებაშ აბანი: |
ერესოსი
 |
| ღურაშ თარიღი: |
დოხოლაფირო ჯვ. წ. 287
 |
| ღურაშ აბანი: |
ათენი
 |
| ომენცარე სფერო: |
ეთიკა, გრამატიკა, ისტორია, ლოგიკა, მეტაფიზიკა, ფიზიკა, ბოტანიკა, ბიოლოგია
 |
| სამუშაშ აბანი : |
პერიპატეტიკოსეფიშ სკოლა
 |
| ალმა-მატერი: |
პლატონიშ აკადემია
 |
| ჯოხოშინელი მოგურაფეეფი: |
მენანდროსი
 |
| ჩინებული რე მუჭოთ: |
ბოტანიკაშ მუმა
 |

**თეოფრასტე**, **თეოფრასტოსი** (ბერძ. Θεόφραστος; დ. დოხოლაფირო ჯვ.წ. 371; ერესოსი — ღ. დოხოლაფირო ჯვ. წ. 287; ათენი) — ჯვეში ბერძენი ფილოსოფოსი, ფიზიკოსი, ბოტანიკოსი დო ლოგიკოსი.

## ბიოგრაფია

თეოფრასტე დაბადებე დოხოლაფირო ჯვ.წ. 371 წანას. თეოფრასტრეშ ბიოგრაფიული ფაქტეფი ეჭარილი რე ჯვეში ბერძენი ბიოგრაფიშ დიოგენე ლაერტალიშ ნაჭარეფს: *"გიშარჩქინელი ფილოსოფოსეფიშ რინა დო არზეფი"*, ნამუქჷთ იჭარჷ თეოფრასტეშ რინაშე 400 წანაშ უკულ. ჸათე ნაჭარეფიშე ბგებულენთ, ნამდა თეოფრასტე დაბადებე ლესბოსიშ ნოღა ერესოსის. ჭიჭე რდუნ თეშ თეოფრასტეს ოცხოვრებშა დო ოგურაფშა ათენიშა მიდურთუმუ, სოდეთი პლატონიშ ხემანჯღვერობათ ნოგურაფუე. თეოფრასტეს ათენს გუჩინებაფუაფჷ არისტოტელე. 345/4 წანას არისტოტელექ მიტილინიშა მიდართჷ, სოდეთ არისტოტელექ დიჭყჷ ორთაშობური მენცარობაშ რკვიება. არისტოტელე ჩხოლარეფს ირკვიენდჷ, თეოფრასტე ჩანარეფს. არისტოტელექ მალას (ჯვ.წ. 343/2 წ.) მაკედონიაშა მიდართჷ დო ალექსანდრე მაკედონარიშ მაგურაფალო გინირთჷ. მაკედონიაშა არისტოტელეს თეოფრასტექ ხოლო მიდაჸუნჷ. ჟირხოლო ფილოსოფოსიქ მაკედონიას ჯვ.წ. 335 წანაშა გაჩენდეს დო უკულ კინ ათენშა დირთეს. ათენს არისტოტელე რდჷ პერიპატეტიკოსეფიშ სკოლაშ ხემანჯღვერი. არისტოტელეშ ღურაშ უკულ, სკოლაშ ხემანჯღვერი თეოფრასტე რდჷ, დოხოლაფირო 35 წანას. თეოფრასტეშ ხემანჯღვერობათ სკოლაქ გიფართინუ დო სკოლას ართ პერიოდის 2000-შე უმოსი მოგურაფე ხოლო ჸუნდჷ. თეოფრასტეშ მენცარული ნაჭარეფიშე ბრელი დინაფილი რე დო ამდღარშახ ვამუჭირინუაფჷ. თეოფრასტეშ ნახანდეფი ორხველუდჷ მენცარობაშ შხვადოშხვა დარგეფს: ბოტანიკას, ბიოლოგიას, ფიზიკას, ლოგიკას, გრამატიკას დო შხვ. თეოფრასტეშ თარი ნახანდეფი რე ნაჭარეფი, ბოტანიკაშ გეშა. ჸათე ნახანდეფს ჩანარეფი დორთილი რე სისტემეფიშ დო კლასიფიკაციაშ მეჯინათ. ეჭარილი რე ჩანარეფიშ რეპროდუქცია, ლოკალიზაცია, თინეფიშ დოხასიათაფა დო შხვა.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* თეოფრასტე ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* თეოფრასტეშ ნაჭარეფი
# შქა ოშწანურეფი

ევროპა ჩქინი წანეფიშეჭარუათ 450 წანას, შქა ოშწანურეფიშ დაჭყაფუს
**შქა ოშწანურეფი** — ჯვეში მოსოფელიშ ისტორიაშ დათებუშ დო ახალი ისტორიაშ დაჭყაფუშ შქას ეშაკებული ვითი ოშწანურა.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* შქა ოშწანურეფიშ ისტორია, მათიას კლუგე (გერმანული) (ინგლისური).
* Internet Medieval Sourcebook Project (ინგლისური).
* დუდიშული ინტერნეტ-წინგეფი შქა ოშწანურეფიშ გეშა Archived 2011-05-24 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.  (გერმანული).