Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# სოკოეფი

|
? სოკოეფი
  |
| --- |
| ზოთონჯიშ სოკო (Flammulina velutipes)  |
| მენცარული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| ჟინომაფე: | ევკარიოტეფი |
| ომაფე: | სოკოეფი |

 |
|  ლათინური ჯოხო |
| Fungi Bartl., 1830 |
|  გჷმნართეფი |
| * ბუნა „უდაბალაში სოკოეფი“:
	+ Blastocladiomycota
	+ ჰიტრიდიომიკოტა — Chytridiomycota
	+ გლომერომიცეტეფი — Glomeromycota
	+ Neocallimastigomycota
	+ ზიგომიკოტა — Zygomycota
* გიმენომაფე უმაღალაში სოკოეფი — Dikarya
	+ ასკომიცეტეფი — Ascomycota
	+ ბაზიდიომიკოტა — Basidiomycota

უმაღალაში სოკოეფიშ ვასისტემური ბუნა:
* დეიტერომიცეტეფი *Deuteromycota*
 |
|  თხილუაშ სტატუსი |
|  |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  სისტემატიკა ვიკინერობეფს
 |  სურათეფი ვიკიოწკარუეს
 |

|  |
| --- |
| ITIS **555705** |

 |

 |

**სოკოეფი** (Mycetes ვარ-და Fungi) — შურდგუმილი ორგანიზმეფიშ კაბეტი ბუნა რე. თინეფს ვა აპალჷნა ჩხვიჩხვი, ღერი დო ფურცელი, მუდგაშ გეშათ უდაბალაშ ვარ-და თალუსამ ჩანარეფს ურხველუანა. თენერი არზი რე, ნამჷ-და სოკოეფი ედომუშამი მუშობურალეფიშ გეშა იკოროცხუდას შურდგუმილი ორგანიზმეფიშ ზოხორინელი ოქიანუთ, გინმალი ოკუჩხალეთ ჩანარულშე ჩხოლარულშან. სოკოეფიშ დჷმაგურაფალ მენცარობას ჯოხო მიკოლოგია, ნამუთ იკოროცხუ ბოტანიკაშ გჷმნართო, ანდანე კინოხ სოკოეფს ჩანარეფიშ ომაფეს მიორხველანდეს.

## ლიტერატურა

* *ი. ნახუცრიშვილი*, ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 9, ხს. 452, ქართი, 1985 წანა.

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *ათე სტატია **მერკე** რე. თქვა შეგილებუნა ქიმეხვარათ ვიკიპედიას დო გაგშათინათ დო გახვეიანათინ.* |

ვიკიოწკარუეს**?** რე ხასჷლა თემაშენ:
სოკოეფი
# პროკოპი კესარიალი

|  |
| --- |
| პროკოპი კესარიალი |
| დაბადებაშ თარიღი: |
დოხოლაფირო 500
 |
| დაბადებაშ აბანი: |
კესარია
 |
| ღურაშ თარიღი: |
დოხოლაფირო 565
 |
| ერუანობა: |
ბერძენი
 |
| საქვარუა: |
ისტორიკოსი, ჭარუ, იურისტი
 |
| Magnum opus: | * *ლჷმეფიშ ისტორია*
* *აკოგაფეფიშ გეშა*
* *ნაფულა ისტორია*
 |
| ნინა: |
ჯვეში ბერძენული ნინა
 |

**პროკოპი კესარიალი** (ბერძ. Προκόπιος ὁ Καισαρεύς; ლათ. Procopius Caesarensis, დ. დოხოლაფირო 500 — ღ. დოხოლაფირო 565) — ბერძენი ისტორიკოსი დო იურისტი, მოღალენდჷ ბიზანტიაშ იმპერატორიშ იუსტინიანე I-შ კარს.

პროკოპიშ ბიოგრაფიაშ გეშა ინფორმაციას ბგებულენთ ბიზანტიური ენციკლოპედია სუდაშე. პროკოპი დაბადებე ნოღა კესარიას. თის ჯგირი გონათაფა მეუღებუ. ჯგირო ნოჩქვე ლათინური ნინა დო პროფესიათ იურისტი ჸოფე. პროკოპი რდჷ ბიზანტიარი მანჯღვერთარიშ ველისარიუსიშ მელამოსე დო ოკათუდჷ ველისარიუსიშ ოურდუმე კამპანიეფს: ოორუე აფრიკას, იტალიას დო სპარსეთის.

პროკოპიშ ღურაშ ზუსტი თარიღი დო აბანი რჩქინელი ვარე.

### ლჷმეფიშ ისტორია

პროკოპიშ არძაშე უმოსო შანულამი ნახანდი რე *"იუსტინიანეშ ლჷმეფიშ ისტორია"*, ნამუთ იკათუანს ბრუო წინგის.

მაართა ჟირი წინგის (ნამუეფსჷთ ფშხირას *სპარსული ლჷმეფს* უძახჷნა) ეჭარილიე ბიზანტია-სპარსეთიშ კონფლიქტეფი შქაწყარმალონას, სირიას, სომხეთის, ეგრისის დო იბერიას. პროკოპი დეტალურო ეთმოჭარუნს სასანიდური ირანიშ შაჰიშ კავად I-შ ლაშქუეფს, 532 წანაშ ნიკაშ არყებას, ანტიოქიაშ მოჯალაგუას, ანტიოქიაშ მახორუეფიშ გინოხორაფას მესოპოტამიაშა, 541–549 წანეფიშ ეპიდემიას დო შხვა.

გეჸვენჯი ჟირი წინგის (*ვანდალეფიშ ლჷმეფი*), პროკოპი ეჭარუნს ველისარიუსიშ ლჷმას ვანდალეფიწკჷმა. ეკონია ოთწი წინგის (*გოთური ლჷმეფი*) მოჩამილიე ველისარიუსიშ იტალიური ოურდუმე კამპანია. პროკოპი კესარიალიშ *ლჷმეფიშ ისტორია*ქ კაბეტი გოლინა იღვენუ ბიზანტიური ისტორიოგრაფიაშა. აგათია სქოლასტიკოსიშ ნაჭარა *"ისტორიეფი"* პროკოპიშ სტილითიე ჭარილი დო პროკოპიშ ნახანდიშ გაგინძარება რე.

### ნაფულა ისტორია

პროკოპიშ ჸათე ნაწარმების მიოგორეს ოშწანურეფიშ უკულ, ვატიკანიშ ბიბლიოთეკას. თინა მაართათ გჷმაბჟინეს ლიონს 1623 წანას. ნაფულა ისტორიას, პროკოპი აკრიტიკენს იუსტინიანეს, თიში ალმასქუ დიაფალი თეოდორას, მანჯღვერთარი ველისარიუსის დო თიში ოსური ანტონინას. პროკოპი ახასიათენს იუსტინიანეს მუჭოთ უბადო, ვაკომპეტენტური დო ჰარამი ადამიერს. ველისარიუსი ეჭარილიე მუჭოთ დაღარი კოჩი, ნამუთ ოსურს ურჩქილედუ დო ზოხორინელო მუთუნი ვეგნაჭყვიდედუ.

### აკოგაფეფიშ გეშა

აკოგაფეფიშ გეშა რე პანეგირიკული ხასიათიშ ნახანდი. ჸათაქ ეჭარილი რე ჸეთი პროექტეფი, ნამუეფქჷთ იკეთინჷ ბიზანტიაშ იმპერიას, იუსტინიანეშ ინიციატივათ. იუსტინიანე მოჩამილი რე მუჭოთ ქირსიანი იმპერატორი, ნამუქჷთ ეიოგჷ ბრელი ეკლესია, წყარიშ სისტემეფი, აკვედუკეფი, ფორტიფიკაციეფი დო შხვა. ჸათე წინგის მოჩამილი შხვადოშხვა ფაქტეფი მენცარეფს ნანდულო ვემიოჩქუნა, მუშენდა თინა იუსტინიანეშ ზოჯალათ რე ჭარილი. წინგის შეთმოფხვადუთ ისტორიული ჩილათეფს ხოლო.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* პროკოპი კესარიალი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* პროკოპი კესარიალი - ნახანდეფი პროექტ „გუტენბერგის“
* პროკოპიშ ნახანდეფი Standard Ebooks-ის
# თომა აკვინარი

თომა აკვინარი
**თომა აკვინარი** (დ. დოხოლ. 1225, როკასეკა — ღ. 7 მელახი, 1274, ფოსანოვა, იტალია) — მაღალი შქა ოშწანურეფიშ არძაშე გოლინამი ფილოსოფოსი დო ღორონთმორაგადე. დომინიკარეფიშ ორდენიშ მაკათური. პარიზიშ უნივერსიტეტიშ პროფესორი, თომიზმიშ გჷმაჭყაფალი, ნამუთ ამდღარშახ კათოლიციზმიშ ცენტრალურ ფილოსოფიურ მონძღვარობათ იკოროცხუ. თომა აკვინარიშ თარ დჷნაინალო იკოროცხუ კონწარი მენცარული - არისტოტელეშური - მეთოდიშ ქირსიანულ ჭეშმარიტებეფიშ დოდასურაფაშ ნინალას გიორინუ. აქვინარიშ მონძღვარობაშ ქუაკუნთხუთ შილებე იკოროცხას რწუმაშ დო გონებაშ ჰარმონიული წოროახვალამა. თიში არძაშე ჩინებული ნახანდეფი რე: „თეოლოგიაშ ჯამი“ (Summa theologiae), „ჯამი წარმართეფიშ სააწმარენჯოთ“ (Summa contra gentiles) დო „ჭეშმარიტებაშ გეშა“ (Questiones disputatae de veritate).

## რესურსეფი ინტერნეტის

* St. Thomas Aquinas (pdf Archived 2014-12-28 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine. ) biography from Fr. Alban Butler's *Lives of the Saints*
* *St. Thomas Aquinas* article by Daniel Kennedy in *Catholic Encyclopedia* (1912), at NewAdvent.org
* *St. Thomas Aquinas* Archived 2010-06-09 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.  biography by Jacques Maritain
* *St. Thomas Aquinas* biography by G. K. Chesterton protected by copyright outside Australia
* *Vita D. Thomae Aquinatis* Archived 2018-11-20 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.  a pictorial life of Aquinas from a manuscript by Otto van Veen (1610)
# ყურანი

ყურანი
**ყურანი** (არაბ. القرآن ალ–ყურ` „ოკითხე“), ისლამიშ წიმინდე წიგნი რე. ჭარილი რე არაბული ნინაშა. იკათუანს 114 სურას. სურა იკათუანს შხვადოშხვა აიეფს. არძოშ უმოს დიდი სურა რე: ალ-ბაყარა, არძოშ უმოს ჭიჭე ალ-ქავსარი.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Quran Word by Word // QuranAcademy.org
* Al-Quran (ყურანი) Archived 2009-01-29 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
* ყურანიშ ვებ საიტი

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *ათე სტატია **მერკე** რე. თქვა შეგილებუნა ქიმეხვარათ ვიკიპედიას დო გაგშათინათ დო გახვეიანათინ.* |
# რენესანსი

|  |
| --- |
|  |
| რენესანსი |
| თემეფი |
|
არქიტექტურა
სხაპუა
ლიტერატურა
მუსიკა
ხანტუალა
ფილოსოფია
მენცარობა
ტექნოლოგია
ლჷმაშ ტექნოლოგია |
| რეგიონეფი |
|
ინგლისი
საფრანგეთი
გერმანია
იტალია
ნიდერლანდი
ოორ. ევროპა
პოლონეთი
ესპანეთი |

ადამიშ აკოქიმინუა, რენესანსიშ საუჯგუშო მინუში რე
**რენესანსი**, თაშნეშე **ეჸონუა** (ჯვ. ფრანგ. Renaissance, შანენს „კინმაჟირაშა დაბადებას“; იტალ.: Rinascimento, re- „კინმაჟირაშა“ დო nascere „დაბადება“), გოიგივაფილი რე ევროპაშ ისტორიულ-კულტურულ ეპოქაწკჷმა, ნამუქჷთ დოთირუ შქა ოშწანურეფი დო წჷმი უნჯღვერდჷ რეფორმაციას (თეხანური ეპოქაშ ორდოშიანი პერიოდი). თე ეპოქაშ ქრონოლოგიური ინოხუნუეფი XIV-XVI ოშწანურეფი რე, დიჭყჷ იტალიას გვიან შქა ოშწანურეფს დო მოგვიანაფათ ედომუშამ ევროპას გიფაჩჷ.

## თაშნეშე ქოძირით

* ომენცარე რევოლუცია
* გონათუარობა
* იტალიური რენესანსი

## ლიტერატურა

* *ნატო გენგიური*, ქანდაკება, თბილისი, 2006. გვ.69-71. ISBN 99940-65-71-8;
* *Brotton, Jerry*, The Renaissance: A Very Short Introduction ISBN 0-19-280163-5;
* *Burckhardt, Jacob* (1878), The Civilization of the Renaissance in Italy, trans S.G.C Middlemore, republished in 1990 ISBN 0-14-044534-X;
* *Burke, P*, The European Renaissance: Centre and Peripheries ISBN 0-631-19845-8;
* Искусство раннего Возрождения — М: Искусство, 1980. — 257 с.;
* История искусства: Ренессанс — М: Издательство АСТ, 2003. — 503 с.;
* *Яйленко Е. В.', Итальянское Возрождение — ОЛМА-ПРЕСС, 2005. — 128 с.;*
* *М.Л.Андреев', Инновация или реставрация: казус Возрождения // Вестник истории, литературы, искусства. М.: Наука. Т. 1, 2005, с. 84-97.*

## რესურსეფი ინტერნეტის

* რენესანსიშ დო ახალი ბორჯიშ სოციალური დო პოლიტიკური მეჯინაობეფი
# გონათუარობა

ენციკლოპედიაშ ილუსტრაცია: გონება დო ფილოსოფია მასინთალ ჭეშმარიტებას თოლოძირეთ გჷნმართინუანა
**გონათუარობა** (ფრანგ. Siècle des Lumières; ინგლ. Enlightenment; გერმ. Aufklärung; იტალ. Illuminismo) — ფილოსოფიური, ჯარალობური დო ლიტერატურული გემაჸვენჯობა XVIII ოშწანურაშ ევროპას.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* გონათუარობა: კულტურული დო ლიტერატურული ყარაფი
* მუ რე გონათუარობა ამდღა? Archived 2015-09-12 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
* *Dictionary of the History of Ideas*: Archived 2009-02-11 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
* The greatest works of Enlightenment Literature Archived 2006-08-28 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *ათე სტატია **მერკე** რე. თქვა შეგილებუნა ქიმეხვარათ ვიკიპედიას დო გაგშათინათ დო გახვეიანათინ.* |
# ჟან ბატისტ ლამარკი

ჟან-ბატისტ ლამარკი
**ჟან ბატისტ ლამარკი** (ფრანგ. Jean-Baptiste de Lamarck; დ. 1 მარაშინათუთა 1744, ბაზანტენი, პიკარდია — ღ. 18 ქირსეთუთა 1829, პარიზი) — ფრანგი ნატურალისტი, ბიოლოგი, პარიზიშ მენცარობაშ აკადემიაშ მაკათური, ევოლუციშ თეორიაშ ართ-ართი დჷმარსხუაფალი.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* ჟან ბატისტ ლამარკი (ინგლისური)
* ჟან ბატისტ ლამარკი
# რიჩარდ ოუენი

|  |
| --- |
| რიჩარდ ოუენი |
| ინგლ. Richard Owen |
|  |
| დაბადებაშ თარიღი: |
20 კვირკვე, 1804
 |
| დაბადებაშ აბანი: |
ლანკასტერი, ინგლისი
 |
| ღურაშ თარიღი: |
ქირსეთუთა 18,, 1892 (88 წანერი)

 |
| ღურაშ აბანი: |
რიჩმონდ-პარკი, ლონდონი, ინგლისი
 |
| მენოღალობა: |  გოართოიანაფილი ომაფე
 |
| ომენცარე სფერო: |
ბიოლოგია, ზოოლოგია, ანატომია, პალეონტოლოგია
 |
| სამუშაშ აბანი : |
ინგლისიშ ქირურგეფიშ ომაფე კოლეგია ბრიტანეთიშ მუზეუმი ორთაშ მენცარობეფიშ ბრიტანული მუზეუმი
 |
| ალმა-მატერი: |
ედინბურგიშ უნივერსიტეტი
 |
| ჯილდოეფი დო პრემიეფი: |
ვოლასტონიშ მენდალი (1838) ომაფე მენდალი (1846) კოპლიშ მენდალი (1851) ბეილიშ მენდალი (1869) კლარკიშ მენდალი (1878) ლინეშ მენდალი (1888) ომაფე ჯარალუაშ მაკათური (1834) პარიზიშ მენცარობეფიშ აკადემიაშ ურცხოალი მაკათური (1859)
 |

**სერ რიჩარდ ოუენი** (ინგლ. Sir Richard Owen; დ. 20 კვირკვე, 1804, ლანკასტერი, ინგლისი — ღ. 18 გერგობათუთა, 1892, რიჩმონდ-პარკი, ლონდონი, ინგლისი) — ინგლისარი ბიოლოგი, ზოოლოგი, ანატომი დო პალეონტოლოგი. რდჷ მუში პერიოდიშ ართ-ართი უდიდაში დო შანულამი ნატურალისტი, უმოსო შინელი რე ნამარხეფიშ რკვიებეფით.

რიჩარდ ოუენი გურაფულენდჷ ედინბურგიშ უნივერსიტეტის. გურაფაშ თებაშ უკულ მუშენდჷ ინგლისიშ ქირურგეფიშ ომაფე კოლეგიას, 1836-1856 წანეფს. 1856 წანას ოუენიქ ომუშებუშა ბრიტანეთიშ მუზეუმიშა გეგნორთჷ. ოუენი რდჷ შხვადოშხვა პრემიეფიშ დო ჯილდოეფიშ ლაურეატი. 1834 წანას გიშაგორილქ იჸუ ლონდონიშ ომაფე ჯარალუაშ მაკათურო დო 1859 წანას საფრანგეთიშ მენცარობეფიშ აკადემიაშ ურცხოალ მაკათურო. ოუენი რდჷ ლონდონიშ მიკროსკოპული ჯარალუაშ მაართა პრეზიდენტი. ოუენიშ ინიციატივათ, 1881 წანას დირსხუ ორთაშ მენცარობეფიშ მუზეუმქ.

რიჩარდ ოუენიქ მიშეღჷ ტერმინი დინოზავრი. რდჷ ჩარლზ დარვინიშ ევოლუციაშ ორთაშობური სელექციაშ კრიტიკოსი. ოუენიშ აზრით ევოლუცია ფაქტი რდჷ, მარა თიქ მოხვადჷ უმოს კომპლექსურო.

რიჩარდ ოუენიქ ღურუ 1892 წანაშ 15 გერგობათუთას, 88 წანერქ. დასაფულებური რე სენტ-ენდრიუშ ოხვამეშ სასაფლას, რიჩმონდიშ გოხოლუას.

## ლიტერატურა

* Rupke, Nicolaas, (1994), Richard Owen: Victorian Naturalist. New Haven: Yale University Press.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* რიჩარდ ოუენი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* უდიდაში მენცარი ნამუთ ვაგაიგონებუნა The Telegraph, 16 ქირსეთუთა, 2010
# ტომას ჰენრი ჰაქსლი

ტომას ჰენრი ჰაქსლი
**ტომას ჰენრი ჰაქსლი** (ინგლ. Thomas Henry Huxley; დ. 4 მესი, 1825 - ღ. 29 მანგი, 1895) — ინგლისარი ბიოლოგი დო ანთროპოლოგი. რდჷ ჩარლზ დარვინიშ ევოლუციაშ თეორიაშ ადვოკატი დო პოპულარიზატორი. უძახჷდეს დარვინიშ ბულდოგის.

## რესურსეფი ინტერნეტის

ვიკიოწკარუეს**?** რე ხასჷლა თემაშენ:
ტომას ჰენრი ჰაქსლი Thomas H. Huxley on the Embryo Project Encyclopedia
* The Huxley File at Clark University—Lists his publications, contains much of his writing.
* Stephen, Leslie (1898). "Thomas Henry Huxley", *Studies of a Biographer*. London:  Duckworth & Co.,  188–219 ხს..
* Huxley, Thomas Henry (1825–1895) National Library of Australia, *Trove, People and Organisation* record for Thomas Huxley
* Thomas Henry Huxley - ნახანდეფი პროექტ „გუტენბერგის“
* Science in the Making Huxley's papers in the Royal Society's archives
* Huxley review: Darwin on the origin of species *The Times*, 26 December 1859, p. 8–9.
* Huxley review: Time and life: Mr Darwin's "Origin of species." *Macmillan's Magazine* 1: 1859 p. 142–148.
# ჯულიან ჰაქსლი

ჯულიან სორელ ჰაქსლი, 1922 წანას
**ჯულიან სორელ ჰაქსლი** (დ. 22 მანგი, 1887, ლონდონი — ღ. 14 ფურთუთა, 1975) — ინგლისარი ბიოლოგი, ფილოსოფოსი, ევოლუციაშ ალმახანური სინთეზური თეორიაშ ართ-ართი აკმაქიმინალი. ლონდონიშ სამაფო ჯარალუაშ მაკათური (1938). გათუ ოქსფორდიშ უნივერსიტეტი (1909). სამაფო კოლეჯიშ (ლონდონი) ზოოლოგიაშ პროფესორი (1925-1935). თიში ჯინჯიერი ნახანდეფი რე ევოლუციაშე, ექსპორტული ემბრიოლოგიაშ, ეთიკაშ ზოგად ოკითხეფშე. 1946-1948 წანეფს რდჷ იუნესკოშ მაართა გენერალური დირექტორი.

## ლიტერატურა

* ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 11, ხს. 609, ქართი, 1987 წანა.

ვიკიოწკარუეს**?** რე ხასჷლა თემაშენ:
ჯულიან ჰაქსლი
# ევკარიოტეფი

|
? ევკარიოტეფი
  |
| --- |
|   |
| მენცარული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| ომაფე: | ევკარიოტეფი |
| გიმენომაფე: | ჩხოლარეფი ჩანარეფი სოკოეფი |

 |
|  ლათინური ჯოხო |
| Eukaryota |
|  თხილუაშ სტატუსი |
|  |
|

|  სისტემატიკა ვიკინერობეფს
 |  სურათეფი ვიკიოწკარუეს
 |

 |
| --- | --- | --- |

 |

**ევკარიოტეფს, ანუ გვირზილამი თოლეფს** (ინგ. Eukaryote — გოფაჩილი რე, მორო ჩილათირი რე ჯოხოდვალა *ეუკარიოტი*) უღჷნა პლაზმური მემბრანა, გვირზილი, გვირზილა, ენდოპლაზმური ბადე, რიბოსომა, მიტოქონდრია, გოლჯიშ აპარატი, ლიზოსომა, ცენტრიოლეფი. ევკაროტული თოლეფი რე: ერითროციტეფი, სპიროგირა (წყარჩანარი), ამება, მხუხა სოკო, ქალამანა, ტრიპანოსიმეფი, ქლამიდომონადა დო შხვა. ევკარიოტეფს პროკარიოტეფშე გიშმართჷნა დნბ-ით, ნამუთ ინოხე გვირზილს.

ევკარიოტეფი, საართო ჯოხოდვალა ორგანიზმეფიშ, ნამუეფსჷთ უღჷნა მორფოლოგიურო გოფორმაფილი გვირზილი. ევკარიოტეფიშ პროტოპლაზმა მორფოლოგიურო დო ფუნქციურო დიფერენცირაფილი რე ციტოპლაზმათ დო კარიოპლაზმათ, ნამუთ დორხველური დაცხით (კარიოლემით) რე გოჯორგელი დო აკმოქიმინუნს გვირზილს. გვირზილს აკოჭოფილი რე დახე ედომუშამი მონძებული ღვანდი (დნბ). ევკარიოტეფს ორხველჷ არძა თოლამი ორგანიზმი (ართთოლამი დო ბრელთოლამი ჩანარი დო ჩხოლარი) თ. გ. პროკარიოტეფიშ (ბაქტერიეფიშ დო ლენ-წვანე წყარჩანარეფიშ) მოხ.

## ლიტერატურა

* ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 4, ხს. 33, ქართი, 1979 წანა.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* თოლი, ევკარიოტი*[ღურელ რსხილი]*
# ვირუსეფი

|
? ვირუსეფი
  |
| --- |
| როტავირუსი, კომპიუტერული რეკონსტრუქცია ელექტრონული კრიომიკროსკოპიაშ მუნაჩემეფიშ ოსხირშა.  |
| მენცარული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| ომაფე: | ვირუსეფი |
| რანწკი: | \* *Bunyavirales* (9 ფანია)
* *Caudovirales* (4 ფანია)
* *Herpesvirales* (3 ფანია)
* *Ligamenvirales* (2 ფანია)
* *Mononegavirales* (8 ფანია)
* *Nidovirales* (4 ფანია)
* *Ortervirales* (5 ფანია)
* *Picornavirales* (6 ფანია)
* *Tymovirales* (5 ფანია)
 |

 |
|  ლათინური ჯოხო |
| Viruses |
|  თხილუაშ სტატუსი |
|  |
|

|  სისტემატიკა ვიკინერობეფს
 |  სურათეფი ვიკიოწკარუეს
 |

 |
| --- | --- | --- |

 |

**ვირუსეფი** — 20–300 ნანომეტრიშ ზჷმაშ მიკროსკოპული წიწეფი, ნამუეფსჷთ თელი თოლეფიშ ინფიცირაფა შეულებჷნა. თელარაშ ვათოლური ფორმეფი - ვირუსეფი რე თელი სქილედიშ დიდი ბუნა, ნამუსჷთ ვაუღუ თოლური ნაგი. თე სქილედეფს ვირუსეფი ჯოხო (ლათ. „viruse“ - პანჯი) დო თინეფი თელარაშ ვათოლურ ფორმეფს ორხველჷნა. ვირუსეფი ვართ ჩანარეფს ორხველჷნა დო ვართ ჩხოლარეფს. ვირუსეფი წიწა ზჷმაშ სქილედეფი რე. თეშ გეშა თინეფიშ დოგურაფა შილებე ხვალე ელექტრონული მიკროსკოპიშ მეშქაშალათ. ვირუსეფიშ ართ-ართი გინორთი შანი თინა რე, ნამჷ-და თინეფს
თელარა დო გომიარაფა შეულებჷნა ხვალე შხვა, თელი ორგანიზმეფიშ თოლეფს. თელი ორგანიზმეფიშ თოლიშ უმუშო ვირუსეფს რინა ვეშულებჷნა დო თინეფშე მიარეს მუკი-მუკი კრისტალეფიშ ფორმა უღუ. მუჟამსჷთ ვირუსეფი ქინიხორჷნა ჩხოლარიშ, ჩანარეფიშ დო ბაქტერიეფიშ თოლეფსჷნ, გჷმიჭანუანა მიარე ოშქურანჯი ლახარას, თეშ გეშა თინეფი ისხუნუაფუნა
მუჭოთ თოლიშ პარაზიტეფი. ადამიერიშ ვირუსულ ლახარეფს ორხველჷ, სამანგათ, წითელე, გრიპი, სურდუ, შიდსი, პოლიომიელიტი, შარტე, ჰეპატიტეფი, წირფა, ფიღვაია დო თ.უ. ჩანარეფიშ ვირუსულ ლახარეფს შქას ჩინებული რე თუთუმიშ, ბარდონიშ დო შხვა კულტურეფიშ მოზაიკური ლახარა, ნამუშ ბორჯისჷთ ვირუსეფი გეთმიორცუანა ქლოროპლასტეფს დო ფურცელიშ დაღამაკებული ნორთეფი მირდღიბუანა.
ირი ვურუსული წიწა აკმოდირთუ დნბ ვარდა რნბ-შ მორჩილი მუდანობაშე, ნამუთ ფორილი რე ცილამი დაცხით. თე დაცხი მათხილე როლს არსულენს.

## ლიტერატურა

* Collier, Leslie; Balows, Albert; Sussman, Max (1998) *Topley and Wilson's Microbiology and Microbial Infections* ninth edition, Volume 1, *Virology*, volume editors: Mahy, Brian and Collier, Leslie. Arnold. ISBN 0-340-66316-2.
* Dimmock, N.J; Easton, Andrew J; Leppard, Keith (2007) *Introduction to Modern Virology* sixth edition, Blackwell Publishing, ISBN 1-4051-3645-6.
* Knipe, David M; Howley, Peter M; Griffin, Diane E; Lamb, Robert A; Martin, Malcolm A; Roizman, Bernard; Straus Stephen E. (2007) *Fields Virology*, Lippincott Williams & Wilkins. ISBN 0-7817-6060-7.
* Shors, Teri (2008). *Understanding Viruses*. Jones and Bartlett Publishers. ISBN 0-7637-2932-9.

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *ათე სტატია **მერკე** რე. თქვა შეგილებუნა ქიმეხვარათ ვიკიპედიას დო გაგშათინათ დო გახვეიანათინ.* |
# ერნსტ ჰეკელი

|  |
| --- |
| ერნსტ ჰეკელი |
| გერმ. Ernst Haeckel |
|  |
| დაბადებაშ თარიღი: |
16 ფურთუთა, 1834
 |
| დაბადებაშ აბანი: |
პოტსდამი, პრუსიაშ ომაფე
 |
| ღურაშ თარიღი: |
მარაშინათუთა 9,, 1919 (85 წანერი)

 |
| ღურაშ აბანი: |
იენა, გერმანია
 |
| მენოღალობა: |  გერმანია
 |
| ომენცარე სფერო: |
ზოოლოგია, ორთაშობური ისტორია, ევგენიკა, ფილოსოფია, ოკიანეშ ბიოლოგია
 |
| სამუშაშ აბანი : |
იენაშ უნივერსიტეტი
 |
| ალმა-მატერი: |
ბერლინიშ უნივერსიტეტი ვიურცბურგიშ უნივერსიტეტი იენაშ უნივერსიტეტი
 |
| ჯილდოეფი დო პრემიეფი: |
კოტენიუსიშ მენდალი (1864) ლინეშ მენდალი (1894) ბრესაშ პრემია (1895) დარვინიშ მენდალი (1900) დარვინი-უოლესიშ მენდალი (1908)
 |
| ხეშმოჭარუა: |  |

**ერნსტ ჰენრიხ ფილიპ ავგუსტ ჰეკელი** (გერმ. Ernst Heinrich Philipp August Haeckel; დ. 16 ფურთუთა, 1834, პოტსდამი, პრუსიაშ ომაფე — ღ. 9 მარაშინათუთა, 1919, იენა, გერმანია) — გერმანალი ზოოლოგი დო ფილოსოფოსი.

ჰეკელი რდჷ ევოლუციონისტი დო ჩარლზ დარვინიშ იდეეფიშ პროპონენტი. ჰეკელიქ მუში მენცარული კარიერაშ გოძვენას გიმირკვიუ ჩხოლარეფი, ზუღაშ ჩხოლარეფი, ეჭარუ გვარობეფი, მიშეღჷ ახალი ტერმინეფი: ეკოლოგია, ტიპი (ლათ. *Phylum*), ფილოგენია დო პროტისტეფი. ჰეკელიქ მიშეღჷ დიდი თია ბიოგენეტიკური კანონიშ გოვითარაფაშა, ნამუთ თეხანური მენცარობას მეღებული ვარე. ბიოგენეტიკური კანონიშ (ნამუსჷთ რეკაპიტულაციაშ თეორიას ხოლო უძახჷნა) მეჯინათ თელი ორგანიზმეფი გოჭყაფაშე - ემბრიონული სტადიაშე, მუკმულა გოვითარაფაშ ჸეთი ეტაპეფს, ნამუ ეტაპეფით მიკორთეს წიმოხონი ორგანიზმეფქ.

ერნსტ ჰეკელი რდჷ მენცარული რასიზმიშ დო სოციალური დარვინიზმიშ პროპონენტი დო პოპულარიზატორი.

ჰეკელი რე ავტორი ოშიშე უმოსი ილუსტრაციაშ - ჩხოლარეფიშ დო ზუღაშ ჩხოლარეფიშ. ჰეკელიშ ჸათე ნახანდიქ, ნამუშ ჯოხოთ რე "*ორთაშ არტისტული ფორმეფი*", დიდი გოლინა იღვენუ ხელუანობაშ, არქიტექტურაშ დო დიზაინიშ სტილიშ არტ-ნუვოშ გოვითარაფაშა.

ჰეკელიქ დებადჷ პოტსდამს. გურაფულენდჷ მედიცინას ბერლინიშ დო ვიურცბურგიშ უნივერსიტეტეფს. 1857 წანას მიპალუ მედიცინაშ დოქტორიშ ხარისხი. გურაფაშ თებაშ უკულ მუშენდჷ იენაშ უნივერსიტეტის, ზოოლოგიაშ პროფესორო. 1860-1870-იან წანეფს შარალენდჷ სქირონაშქა ზუღაშპიჯეთის, კანარიშ კოკეფს, ნორვეგიას, ხორვატიას, ეგვიპტეს, თურქეთის, საბერძნეთის. 1866 წანას ლონდონშა მიდართჷ, სოდეთ შეხვადუ ჩარლზ ლაიელის, ტომას ჰენრი ჰაქსლის დო ჩარლზ დარვინს.

ერნსტ ჰეკელი რდჷ შხვადოშხვა პრემიეფიშ დო ჯილდოეფიშ ლაურეატი. თიში ჯოხონობაშ რე ართ-ართი კონკა სიერა-ნევადაშ ქჷნდჷრს დო ართი ასტეროიდი.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* ერნსტ ჰეკელი ენციკლოპედია ბრიტანიკას
* University of California, Berkeley – biography
* Ernst Haeckel – Evolution's controversial artist. A slide-show essay
* Proteus – Animated documentary film on Haeckel's life and work
* Ernst Haeckel Haus and Museum in Jena
* View works by Haeckel at the Biodiversity Heritage Library
* ერნსტ ჰეკელი - ნახანდეფი პროექტ „გუტენბერგის“
# შტამი

*Yersinia* ბაქტერიაშ შტამიშ კოლონია აგარ-აგარიშ ჟინპიჯის
**შტამი** (გერმ. Stamm-შე — ზიტყვაზიტყათ „სჷმეტი; გვარობა“) — ვირუსეფიშ, ბაქტერიეფიშ დო შხვა მიკროორგანიზმეფიშ წიმინდე კულტურა, ვარ-და თოლეფიშ კულტურა, ნამუთ იზოლირაფილი რე გოთანჯილ ბორჯის დო გოთანჯილ აბანს. თიშ გეშა, ნამჷ-და ანდა მიკროორგანიზმი იმიარებუ ბინარულ დორთუალათ (თოლეფიშ ლექინი დორთუალა, ნამუთ ბაქტერიეფს ახასიათენს) ვარ-და მიტოზით (ევკარიოტული მიკროორგანიზმეფი, სამანგათ: სოკოეფი, წყარჩანარეფი), სქესობური პროცესიშ უმუშო, სინანდულეს, თეჯგურა მიკროორგანიზმეფიშ გვარობეფი აკმოდირთჷ კლონური ღოზიშე, გენეტიკური დო მორფოლოგიური მოგვენი გაჭყაფური თოლშე. შტამი ტაქსონომიური კატეგორია ვა რე, არძა ორგანიზმიშ უდაბალაში ტაქსონი ბიოლოგიური გვარობა რე, ართნერი შტამი ართნერი წყუშე შხვა ბორჯიშ ვეშილებე მაჟირაშა ორდას გიშართილინ.

## თაშნეშე ქოძირით

* სეროტიპი
* მორფოტიპი
* ფაგოტიპი
* ბიოტიპი

## სქოლიო
# ზოოლოგია

**ზოოლოგია** (ბერძენ. ζῴον — „ჩხოლარი“, λόγος — „მოძნღვარუა“) — მენცარობა, ნამუთ ჩხოლარეფიშ ოქიანუს გურაფლენს. უმაღალაშ სკოლას ზოოლოგიაშ გურაფაშ პრაქტიკას მიღებული რე ზოოლოგიაშ მუჭოთ ართი ედომუშამ მენცარობაშ გორთაფა ჟირ მენცარობათ: უხირხიმალეფიშ ზოოლოგია დო ხირხიმალამეფიშ ზოოლოგიაო.

## რესურსეფი ინტერნეტის

საქორთუოშ ფაუნა (რუსულ ნინაშა) Archived 2011-06-03 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
# მიკოლოგია

**მიკოლოგია** რე ბოტანიკაშ დარგი, ნამუთ გურაფულენს სოკოეფს. მიკოლოგია ირკვიენს სოკოეფიშ მორფოლოგიას, ბიოქიმიურ პროცესეფს, ბიოლოგიურ ტაქსონომიას დო შხვა. სოკოეფს ადამიერეფი გიმირინუანდეს დო გიმირინუანა ოჭკომალო, ტრადიციულ მედიცინაშო. მიკოლოგიაშ მუჭოთ მენცარობაშ გოვითარაფაშა დიდი თია მიშეღეს: ელიას მაგნუს ფრისიქ, კრისტიან ჰენდრიკ პერსონიქ, ჰენრიხ ანტონ დე ბარიქ, პიერ ანდრეა საკარდოქ, ელიზაბეტ იტონ მორსიქ, ლუის დევიდ შვეინიციქ დო შხვეფქ. მიკოლოგიაშ ხოლოშიან მენცარობა ფიტოპათოლოგია რე, ნამუთ ჩანარეფიშ ლახარეფს გურაფულენს.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* პროფესიული ორგანიზაციეფი:
	+ BMS: British Mycological Society (გოართოიანაფილი ომაფე)
	+ MSA: Mycological Society of America (ოორუე ამერიკა)
* შხვა ვებხასჷლეფი:
	+ Online lectures in mycology University of South Carolina
	+ The WWW Virtual Library: Mycology
	+ MykoWeb links page
	+ Mycological Glossary at the Illinois Mycological Association
	+ FUNGI Magazine for professionals and amateurs - largest circulating U.S. publication concerning all things mycological]
	+ Fungal Cell Biology Group at University of Edinburgh, UK.
	+ Mycological Marvels Cornell University, Mann Library
# ბოტანიკა

|  |  |
| --- | --- |
|  | პორტალი ბოტანიკა |

**ბოტანიკა** (ბერძენ. botanē „დოლო, ჩანარი“), მენცარობა ჩანარეფიშ რინაშ გეშა. გურაფლენს ჩანარეფიშ გალენი დო დინახალენი ენწყუალაშ კანონზმომიერეფეფს (მორფოლოგია, ანატომია), ჩანარეფიშ სისტემატიკას, თინეფიშ გოვითორაფას გეოლოგიურ ბორჯის (ევოლუცია), მოჯგირულ რცხუეფს (ფილოგენია), ულირ ბორჯის დო ათეჟამს დიხაუჩას თინეფიშ გოფაჩუას (ჩანარეფიშ გეოგრაფია), ჩანარულ ორგანიზმეფიშ დარინალ პროცესეფს (ჩანარეფიშ ფიზიოლოგია), აკანწკჷმა ურთიართმიკობუნაფას (ჩანარეფიშ ეკოლოგია), ჩანარული ოფორუშ ენწყუალას (გეობოტანიკა, ანუ ფიტოცენოლოგია), ჩანარეფიშ ომეურნეთ გიმორინაფაშ შესალებუას (გუმარინაფალი ბოტანიკა). რკვიებაშ ობიექტიშ მეჯინათ ბოტანიკას გიმირთუ ხოლო მენცარობა წყარჩანარეფიშ გეშა - ალგოლოგია, სოკოეფიშ გეშა - მიკოლოგია, ლიქენეფიშ ანუ ქარაგოზეფიშ გეშა - ლიქენოლოგია, ლეყეფიშ გეშა - ბრიოლოგია დო შხვა. მიკროსკოპულ ჩანარულ ორგანიზმეფს იგურუანს მიკრობიოლოგია, ჩანარეფიშ ლახალას - ფოტოპათოლოგია.

## ლიტერატურა

* A Basic Introduction to the Science Underlying NCBI Resources. National Center for Biotechnology Information (March 30, 2004). კითხირიშ თარიღი: March 5, 2012.
* Botany. Online Etymology Dictionary (2012). კითხირიშ თარიღი: February 24, 2012.
* Early Herbals – The German Fathers of Botany. National Museum of Wales (July 4, 2007). კითხირიშ თარიღი: February 19, 2012.

## რესურსეფი ინტერნეტის

ვიკიოწკარუეს**?** რე ხასჷლა თემაშენ:
ბოტანიკა Native Plant Information Network
* USDA plant database Archived 2010-12-02 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
* The Virtual Library of Botany