Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Wayback Machine

**Wayback Machine** — ციფრული არქივი, დორსხუაფილ 2001 წანას. დუმარსხუაფალ Internet Archive.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* ოფიციალური ვებ-ხასჷლა
* Wayback Machine Archived 2009-03-18 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.  — ბიბლიოთეკა ალექსანდრინა
* Tool to retrieve a backup from the Wayback Machine

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *ათე სტატია **მერკე** რე. თქვა შეგილებუნა ქიმეხვარათ ვიკიპედიას დო გაგშათინათ დო გახვეიანათინ.* |
# წანა

**წანა**, *წანმოწანა* — ბორჯიშ შქაფონი, ნამუშ გოძვენას დიხაუჩა ართ რსული აკოლებას არსულენს ბჟაშ გოხ. დიხაუჩაშ ყარაფიშ სირთულაქ გოპიჯჷ თე შქაფონიშ გოთანჯუაშ სიძნელა დო წანაშ ურთიართგინორთი ჩინებეფიშ წჷმოულობათ. მურიცხული, ანუ სიდერული წანა რე ბორჯიშ შქაფონი, ნამუსჷთ იკორინუანს ბჟა კურკუ ცას მურიცხეფიშოთ ართ რსულ თოლოძირე გალემორთას, გჷმოჭანაფილი დიხაუჩაშ რეალური ბჟაშგოხ ყარაფით. წანაშ განწეობა 365,256360 ეფემერიდული დღა-სერი რე. ტროპიკული წანა — ბორჯიშ შქაფონი აფუნიშ ბუნობაშ ჭურჭულს ბჟაშ ჟირ წოროგეჸვენჯობა აკოლებას იკორინუანს (365,242196 დღა-სერი); ანომალისტური წანა — ბორჯიშ შქაფონი პერიჰელიუმს დიხაუჩაშ ჟირ წოროგეჸვენჯობაშ აკოლებაშ შქას (365,259641 დღა-სერი); დრაკონული წანა — ბორჯიშ შქაფონი თუთა ორბიტაშ ართნერი ნოსქვის ბჟაშ ჟირი წოროგეჸვენჯობაშ აკოლებაშ შქას (346,620047 დღა-სერი). წანაშ თე გვარობეფი ბორჯეფიშ გოძვენას ჭიე-ჭიეთ ითირჷ (ოშწანურას დღა-სერიშ 0,11 — 6, 3 დო 32 ნამილიონე, ომანგეთ). თუთაშ კალენდარს გჷმირინუაფუ 12 ვარდა 13 სინოდური თუთაშ მაკათური თუთაშური წანა. იულიუსიშ კალენდარიშ წანაშ ოშქაშე განწეობას იულიუსიშ წანა ჯოხო (365,25 დღა-სერი), გრიგოლიშ კალენდარიშ წანაშჷს — გრიგოლიშ წანა (365,2425 დღა-სერი). სეზონეფიშ თირუაშ პერიოდი ტროპიკულ წანას უხვადჷ.

წანაშ ძალამ დრამტახილი მენორსეფი ჩინებული რდჷ დიო ხოლო ჯვ. ჩინეთის დო ჯვ. ეგვიპტეს. ჰიჰარქექ გოთანჯჷ წანა, ნამუშ მენორსი ომანგჷ „365 ¼ დღას დღაშ 1/300 გამორკებათ“. წანაშ თე დო თეხანური მენორსეფს შქას ნარკვი ხვალე 6 ½ წუთი რე.

## თაშნეშე ქოძირით

* კალენდარი

## ლიტერატურა

* ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 11, ხს. 303, ქართი, 1987 წანა.
* Витковский В. В., Прозоровский Д. И. Год // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907
# აიმარა (ნინა)

აიმარაშ ნინაშ გოფაჩუაშ არეალი
**აიმარა** (*Aymar aru*) - ანდეფც მახორუ კათაშ, აიმარაშ ნინა. თე ნინაშა თეჟამც 2 227 642 კოჩი რაგადანც. აიმარა, ესპანურწკჷმა დო კეჩუაწკჷმა ართო, სახენწჷფო ნინა რე პერუს დო ბოლივიას. თაშნეშე გოფაჩილიე ჩილეს დო ოორუე არგენტინას.
ნამთინე ლინგვისტი მითმირჩქინანც, ნამდა აიმარა უმოჯგირუანც თიშე უმოსი ფართას გოფაჩილ კეჩუაშ ნინას. ფონოლოგიური გვენა დასურო არგამა რე, მარა მუჭოთ ლინგვისტეფიშ მაჟირა, უმენტაში ნორთის მიოჩქუნ, თენა თე ნინეფიში მოჯგირალაშე ვამუთმოურცჷნ, ვარინ თე ნინეფიშ ართი დო იგივე ტერიტორიას ობაღინაფალო ხანგინძე მაჸალობაში მოღალუ რე.

აიმარა აგლუტინაციური დო პოლისინთეზური ნინა რე, ზიტყვეფიშ ალმაჸუნალობაშ სუბიექტ-ობიექტიშ ტიპოლოგიათ.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* www.aymara.org
* The Sounds of the Andean Languages
* Ethnologue reports for Aymara
* Encyclopedy in Aymara Archived 2016-03-04 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
* Aymara - English Dictionary Archived 2004-04-04 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
* Andean language looks back to the future
* JACH'AK'ACHI. Patpatankiri markana kont’awipa Archived 2011-08-11 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
# თუთაშხა

**თუთაშხა** – თუთაშ დღა. თუთაშ ოხვამური დღა რე. დღა ჟაშხა დო თახაშხაშ შქას. მარგალური შქვითდღერიშ მაჟირა დღა. ჯვეში რომარეფი დო ბიჟღეთგერმანალი ტომეფი თე დღას იშინუანდეს თუთას (გერმანულო Montag: Mond-Tag რე "თუთაშ დღა"). თუთაშხა მინ მაართა დღათ მიირჩქინუაფუ (სამანგათ, ამდღარხანურ ევროპას), მინ მაჟირა დღათ (ააშ დო შხვა ქიანეფი). თე თოლწონუა ჯვეში იუდეიშე მოურს. თე ბაძაძით ქორთულს, არაბულს, ურიულს, ბერძნულს დო პორტუგალიურს თიში შანულობა რე „მაჟირა დღა“. თეხანური კულტურა თუთაშხას მირჩქინანს, მუჭოთ მარაშ დაჭყაფუს, თიშენ ნამდა უქვი დღაშ უკული კათა ირთუუ ონინალუეფშა დო ოგურაფუეფშა.

## ჩინებური თუთაშხეფი

* **დიდი ორშაბათი** – ნებაშ მარაშ დღა, მუჟამცჷთ იესოქ დოჭყუ უნაჸოფე ლუღი;

## თუთაშხა ქართველურ ნინეფს

* ქორთული: ორშაბათი
* ლაზური: თუთაჩხა
* შონური: დოშდიშ

## სქოლიო
# თახაშხა

**თახაშხა** - მარაშ დღა თუთაშხა დო ჯუმაშხაშ შქას. ჯვეში რომალეფწკჷმა თე დღა ეჯღუნებუდჷ ოხვამერი მოროხის, ჯვეში გერმანული ტომეფს - ტირუს. ააშ-ს ტრადიციულო თახაშხას იმანჯებჷ გჷშაგორუეფი. ფედერალური გჷშაგორუეფი იმანჯებჷ გერგობათუთაშ მაართა თუთაშხაშ გეჸვენჯი დღას.

## ჩინებული თახაშხეფი

* **დიდი თახაშხა** – ნებაშ მარაშ დღა, მუჟამცჷთ იესოქ ტაძარს ახალი მონძღვარუა იქადაგჷ;
* **უჩა თახაშხა** - 1929 წანას 29 გჷმათუთა, ააშ-შ ოფონდე ბირჟეფც დიჭყჷ დიდი პანიკაქ;
# ჯუმაშხა

**ჯუმაშხა** - მარაშ დღა თახაშხა დო ცაშხაშ შქას. ჯვეში რომს თე დღა ეჯღუნებუდჷ ოხვამერი მერკურს, ათეშენ თინა მუკოჩუალირიე თე დღაშ ფრანგული (Mercredi), ესპანური დო იტალიური ჯოხოდვალეფს. ოორუე ევროპას მერკურიშ მანგი რე ოდინი, სოჸურეშეთ მუთმურს ინგლისური (Wednesday) დო ჰოლანდიური (Woensdag) ჯოხოდვალეფი. თი შვანს, მუჟამცჷთ ჟაშხა დღას გეფსხუნუნთ დოჭყაფუ დღათჷნ, თიმწკჷმა ჯუმაშხა იჸი მარაშ შქა დღა. ათაჸურეშე მუთმურს რუსული (Среда) დო გერმანული (Mittwoch) ჯოხოდვალეფი.

## ჩინებული ჯუმაშხეფი

* **დიდი ჯუმაშხა** – ნებაშ მარაშ დღა, მუჟამცჷთ ნაწაფეეფქ იესოს სერობა მუნწყუეს;
# ცაშხა

**ცაშხა** — მარაშ დღა ჯუმაშხა დო ობიშხაშ შქას. ჯვეში რომს თე დღა ეჯღუნებუდ ოხვამერი იუპიტერს, ჯვეში გერმანული ტომეფს - ტორუს. ათაურეშე ოკო მითმიშას თე დღაშ ინგლისური ჯოხოდვალა (Thursday). ნამთინე აპიჯაფეფც ცაშხა რე დღა, ნამუთ გუთმოხურგანც მარეფიშ ნუმერაციას: წანაშ მაართა მარათ მირჩქინუაფუ თი მარა, ნამუთ იკათუანც წანაშ მაართა ცაშხას. ტრადიციაშურო, დიდი ბრიტანეთის გჷშაგორუეფი იმანჯებჷ ცაშხა დღალეფც.

## ჩინებული ცაშხეფი

* **დიდი ცაშხა** – ნებაშ მარაშ დღა, მჟამცჷთ იესოქ თითონ გუმანჯჷ მოჩქვაფილეფც სერობა, გჷმარჩქინჷ იუდა დო დადგინჷ სათხილოშ ონოფულე;
# ობიშხა

**ობიშხა** - მარაშ დღა ცაშხა დო შურიშხაშ შქას. უმენტაში ქიანეფც,სოდეთ მეღებულიე 5-დღამი ომუშებელი მარან, ობიშხა წჷმმარინუანც ეკონია ომუშებელი დღას.

* ჯვეში რომალეფს თე დღა ეჯღუნებუდჷ ოსურღორონთი მორღას, ჯვეშგერმანულ ტომეფც - ოსურღორონთი ფრიას (ფრიგი), ათეშენ ჯოხო თის ინგლისურ ნინას Friday.
* ისლამც ობიშხა რე მეჩეთეფც საეკლესიო მოინალეშ დღა.
* ურიული საბატონი (შურიშხა) იჭყაფუ ობიშხას ბჟაშენულაშ უკული.
* ობიშხა რე ლჷხჷმი ოსურიშ ჯოხო, ნამუთ რობინზონ კრუზოშ მოინალე გოხოლდეს.

## ობიშხას მუნახვამილა ხონარგოლაფირი შენთხვევეფი

* **დიდი ობიშხა** - ნებაშ მარაშ დღა, მუჟამცჷთ იესო აწამეს დო ჯვარს მუკაშკვეს;
* **ობიშხა ჭითა** - 1925 წანაშ 31 კვირკვე, ინგლისარი მაღაროელეფიშ გომორძგვაფაშ დღა შახტეფიშ მინჯეეფშა, ნამუეფუთ ოცადუდეს ხეშფარაშ მორკებას.
* **წიმინდე ობიშხა** - ბჟაეიოლური სლავური მითოლოგიას წმინდე, ოსურეფიშ დო დიდალეფიშ მათხილარი.
* **ობიშხა, 13** - გოფაჩილი რცურწუმა.

## ობიშხა მოკოეფც

* "თის მარას ჩხორო ობიშხა უღუნია."
# შურიშხა

შურიშხა (საბატონი) – მარაშ დღა ობიშხა დო ჟაშხაშ შქას. მარგალური კინომუშური შქვითდღერი სისტემას მაშქვითა დღა. ჯვეში რომარეფი თე დღას იშინუანდეს ღორონთ სატურნს, (დიხასაქვარუაშ ღორონთი რომაულ მითოლოგიას). თიში ჯოხო ჯოხო ართ–ართ პლანეტას.ტრადიციაშ გეშა, ნამუთ იუდაიზმიშე მოურს, თენა მარაშ ეკონია დღა რე. თე აპიჯაფა ჭყანას სქიდუ ისრაელსი დო ააშ – ს, მარა ასეიანი ევროპას თის უჯინენა მუჭოთ მარაშ მა–6 დღას. ქორთულ ნინას, მუჭიოთ ანდა შხვა ნინას, თე დღაშ ჯოხო მოურს იუდაისტური დღახუშ „შაბათიშ“ ჯოხოშე.

## ჩინებური შურიშხეფი

* **დიდი შურიშხა** — ნებაშ მარაშ დღა, მუჟამც იესო ასაფულესინ.

## სქოლიო
# ჟაშხა

ჟაშხა (ბჟაშხა) – ბჟაშ დღა. მარაშ დღა შურიშხა დო თუთაშხაშ შქას. მარგალური წჷმორთული შქვითდღერი სისტემა იჭყაფუ თე დღათ დო ითებუ შურიშხათ. ღორონთ ბჟაშ, ბჟა დიდაშ ოხვამური. ართი ეკერეცხიშ, მარაშ მაართა ღორონთი, თიში ოხვამური მაართა დღა. ჯვეში გერმანული ტომეფი თე დღას იშინუანდეს ბჟას, თაურეშე რე ინგლისური (Sunday). ანდა სლავურ ნინას ჟაშხას ჯოხო „неделя“, ანუ დღა, მუჟამს ვამუშენა („не делают“). ჟაშხა შხირას მარაშ ეკონია დღა რე (გიშაკერძაფილო ევროპას დო ობჟათე ამერიკას), შხვადო – მარაშ მაართა დღა. თე ტრადიცია მოურს ჯვეში ურიეფი დო ჯვეში ეგვიპტარეფშე. სტანდარტიზაციაშ ერეფოშქაშე ორგანიზაციაშ გინოჭყვიდირაფათ 1976 წანაშ 1 ღურთუთაშე ჟაშხაქ დიდგინუ მარაშ ეკონია დღათ. ჟაშხა ქირსიანეფიშ უმოსობაშოთ მოსვანჯაშ დღა რე. მართალმადიდარაფალი ქირსიანეფს თე დღას ვაშინერს ოფანიე, ოფუტურ-სამეურნეო დო ოჯარალუ საქვარუა, მუდგაინიშ ქიმინუა, მუთ შხვაშე ითხიინს ხანდაშ გაწიებას (მაგ, ჸიდირი, მოინალაშ მიღება, ოჯარალუ ჭკუდით რგებაფა დო თ.უ.). გიმნარკებუს წჷმმარინუანს სამედიცინო დო შხვა სახეშ მოინალა.
# მარა

**მარა** — ბორჯიშ ოზჷმალი ართური, ნამუთ შკვითდღერი ბორჯიშ მუნაკვათას ომანგუ. თინა დღაშე მეტი რე დო თუთაშე ნორკებუ. ჯვეში ქორთულს თიში ჯოხოდვალა მსგეფსი რდჷ.

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *ათე სტატია **მერკე** რე. თქვა შეგილებუნა ქიმეხვარათ ვიკიპედიას დო გაგშათინათ დო გახვეიანათინ.* |
# მერქა

**წამი** (ეშანუა: s, წმ) — ბორჯიშ ოზჷმალი ართური, სი სისტემაშ ართ-ართი ჯინჯიერი ართური.

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *ათე სტატია **მერკე** რე. თქვა შეგილებუნა ქიმეხვარათ ვიკიპედიას დო გაგშათინათ დო გახვეიანათინ.* |
# წუთი

**წუნი** (შემერკ. **წნ**, min) — ბორჯიშ ოზჷმალი ართაული; საათის 1/60-შ დო 60 მერქაშ ეკვივალენტი.

წუნი ვა წჷმარინუანს სი-შ ნორთის, მარა მეღებული რე სი-წკჷმა გჷმარინაფალო.

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *ათე სტატია **მერკე** რე. თქვა შეგილებუნა ქიმეხვარათ ვიკიპედიას დო გაგშათინათ დო გახვეიანათინ.* |
# თუთა

**თუთა** — ბორჯიშ შქაშონი, მუთ მერსხილიე დიხაუჩაშ გოხ თუთაშ გალემორთაფაწკჷმა. თუთა ილებე რდას სინოდური (თუთაშ ფაზეფიშ თირუაშ პერიოდი ანუ ბორჯიშ შქაშონი ჟირი გეჸვენჯი გოფშათუთალობას ვარა ახალთუთალობაშ შქას), სიდერული (მურიცხიერი) — მურიცხიური ცას დიხაუჩაშ მუკი-მუკი თუთაშ ართი რსული გალემორთაფაშ პერიოდი (თე თუთა სინოდურ თუთაშე უმოსი ხანკუნტა რე), თაშნეშე ტროპიკული, ანომალისტური დო დრაკონული, ნამუეფით ემანგებუნაბორჯიშ შქაშონეფს ოსქვებურო ართი დო კინ თი გრძედის, პერიგეუმს დო ორბიტაშ ართი დო კინ თი ნასკვას თუთაშ ჟირი ალმაჸვენჯური გულას შქას. თეშ გალე, თუთას უძახჷნა კალენდარულ სისტემეფშა მიშმალი ბორჯიშ ართურც. გრიგორიანული კალენდარით თუთაშ ხანგინძარობა რე 28-31 დღა-სერი, თეწკჷმა, თინა ვა რე თუთაშ ფაზეფიშ თირუაწკჷმა აპიჯაფილი.

## თუთეფიშ ჯოხოდვალეფი სამარგალოს

| ალმახანური მარგალური | კათური ჯოხოდვალეფი ჯვეში მარგალური |
| --- | --- |
| * იანარი
* ფრევალი
* მარტი
* აპრილი
* მესი
* ივანობა
* კვირკვე
* არგუსო
* ეკენია
* გჷმათუთა
* გერგობათუთა
* ქირსეთუთა
 | * ღურთუთა
* ფურთუთა
* მელახი
* პირელი
* მესი
* მანგი
* კვირკვე
* მარაშინათუთა
* ეკენია
* გჷმათუთა
* გერგობათუთა
* ქირსეთუთა
 |

## ლიტერატურა

* ქსე, ტ. 4, ხს. 673, ქთ., 1979

## სქოლიო

## თუთეფი
# კალენდარი

| კალენდარი |
| --- |
| მუნაჩემეფი კალენდარშენი |
| კალენდარიშ ტიპი |
ბჟაშ, თუთაშ, თუთა-ბჟაშ |
| კალენდარული ხანი |  | ნარკეფიშ დინოხუნაფა |  |
|

---

 |
| შხვა კალენდარი |
|  ალბანური · არმელინა · სომეხური: აიკიდური, ქირსიანული · ასირიული · აცტეკური · ბაჰაი · ბენგალური · ბუდისტური · ბაბილონური · ბიზანტიური · ვიეტნამური · გილბურდა · ჰოლოცენური · გრიგორიანული · ქორთული · დარიული · ჯვეშბერძენული · ჯვეშეგვიპტური · ჯვეშინდური · ჯვეშსპარსული · ჯვეშსლავური · ურიული · ზოროასტრიული · ინდოური · ინკეფი · ირანული · ირლანდიური · ისლამური · კელტური · ჩინური · კონტა · კოპტური · მალაიური · მაია · მასონური · მინგო · ნეპალური · ახალიულიანური · პროლეპტიკური: იულიანური, გრიგორიანული · რომაული · რუმიული · სიმეტრიული · სხუნუური · სტაბილური · ტამილური · ტაილანდური: თუთაშ, ბჟაშ · ტიბეტური · სუმსეზონამი · ტუვური · თურქმენული · ფრანგული · ხაკასიური · ქანაანური · ჰარაპული · ჩუჩხე · შვედური · შუმერული · ეთიოპიური · იულიანური · იავური · იაპონური |

**ამდღა რე:ობიშხა*

**12 მანგი**

2026

**კალენდარი** (ლათ. Calendarium) რე დღალეფიშ ორგანიზაფაშ სისტემა სოციალური, რელიგიური, კომერციული, ადმინისტრაციული დო შხვა ღანკეფშო. ათეშო ბორჯიშ შქალონც გჷთმიადვალუ ჯოხოეფი. გოფაჩილი კალენდარეფშო თე პერიოდეფიე (დღა-სერი, მარა, თუთა, წარმოწანა, ოშწანურა) დო თნეფი გჷთმიხურგუ ცაშ სხეულეფიშ ყარაფეფით (ბჟაშ ელულა-დინულა, წარმოწანაშ ბორჯეფიშ თირუა, თუთაშ ფაზეფიშ მოთირაფა), მუთ ჰალა-ჰალათ დო ოირკოჩეთ მილეძირე დო უმეშქაშალათ მოქმენდეც ადამიერიშ რინაშა და საქვარუაშა. არძო პერიოდიშ შქას უმოსი არგამა დო ირდღიურ საქვარუაწკჷმა მებუნაფილი დღა-სერიე, ნამუთ გჷთმიხურგუ დიხაუჩაშ მორთაფათ მუში ღერზიშ მუკი-მუკი.

## კალენდარული სისტემეფი

მოსოფელს ამდღარშო არძოშე გოფაჩილიე გრიგორიანული კალენდარი, ნამუთ წჷმმარინუანც მუშ ოწოხონიშ, იულიუსიშ კალენდარიშ რეფორმირაფაშ მოღალუს. თიში ჯოხო მებუნაფილიე რეფორმაშ ინიციატორშა, რომიშ პაპი გრიგოლ XIII–შა.

### იულიუსიშ კალენდარი

ჯვ. წ. I ოშწანურას იულიუს კეისარქ, ეგვიპტარი ასტრონომიშ სოსიგენეშ ჩავათ, 45 წ. 1 იანარშე გემშეღჷ წანაეკოროცხუაშ სისტემა, ნამუდგაშ მეჯინათ ირი გეჸვენჯი 3 წარმოწანაშ ხანგინძანობაქ ეჭოფილქ იჸუ 365 დღა-სერო. წარმოწანაშ 12 თუთათ დორთუალაბორც ირი თუთას მუსხირენი კანონზომიერებათ 30 ვარა 31 დღა -სერი მართინეს, ოდო ფრევალც 28 (ძაკი წარმოწანა) ვარა 29 (ნარკი წარმოწანა). ნარკი წარმოწანათ იკოროცხუდ თი წარმოწანა, ნამუდგაშ რანკიშური ნომერი ირთუდ 4-შ უნოსქილადეთ.

### გრიგორიანული კალენდარი

გრიგორიანული კალენდარიშ მეჯინათ, მუდგაქჷთ ნძალაშა მიშართ 1582 წანაშ 24 ფრევალცჷნ, დითირუ ნარკი წანაშ გოხურგუაშ სისტემაქ:

* ნარკო იკოროცხუ თი წარმოწანა, ნამუდგაშ რანკიშური ნომერი ირთუ 4 -შა დო ვერთუ 100- შა.
* წანაშ რანწკიშური ნომერი ქირთუ 100- შა და, თინა ნარკი იჸი ხვალე თიწკჷმა, თინა თაშნეშე 400-შა ქირთუდა.

თაშნე, 2000 დო 2004 წანა ნარკი რდჷ გრიგორიანული კალენდარიშ მეჯინათ, ოდო 1900 წანა ვარი. ოდო ალაზიმაფაშო, იულიუსიშ კალენდარიშ მეჯინათ სუმხოლო თინეფშეიანი იჸიდ ნარკამი

### შხვა სისტემეფი

ბრელი ქიანას, უმენტაშო აფრიკაშ დო ბჟაეიოლუშ ქიანეფშო (ერაყის, ლიბანც, სირიას, ალჟირც, მაროკოც, ტუნისის დო შხვა), სოდეთ გოფაჩილიე ისლამინ, ხვარენა თუთაშ ფაზეფშა გეპონილი კალენდარს (ჰიჯრას),ნამუდგაშ მეჯინათ თუთაშიშ წარმოწანა იკათუანც 30 დო 29 დღა-ღსერამი 12 თუთას (354 დღა-სერი).
# თელარა

ჩანარობა რუვენზორიშ გვალონას, უგანდა
მიკრობიოლოგიური თელარა, დიდი პრიზმული წყუშ ელმოლს, იელოუსტოუნიშ ერუანული პარკი
**თელარა** — მიარეშანულამი ჩინება, ნამუთ გჷმირინუაფუ შხვადოშხვა კონტექსტის.
სამანგათ::

* ბიოლოგიური თელარა, მუჭოთ მატერიაშ გიშაკერძაფილი ფორმა;
* თელარა (იურისპრუდენცია დო სამართალი) სოციალურ-პოლიტიკური არზით (*თელარაშ დოზღვევა*);
* თელარა (თელარაშ კვარანჩხი) მუჭოთ მეტაფორა, მუჟამსჷთ, სამანგათ, ცორცხალი ორგანიზმეფიშ მუშობურობა მიაჭარუ შხვა ობიექტეფს (*თელარაშ მაკვარანჩხი იდეა, ცორცხალი წყარი, ცორცხალი მუსიკა, შხვა).*

თელარაშ შანულამი, გჷმაართიანაფალი მუშობურობეფი რე: რჯება, მეტაბოლიზმი, რდუალა, გომიარაფა, წუმოძინა, ჰომეოსტაზი.

## ადამიერიშ თელარა

ქოძირით გეჸვენჯი სტატიეფი: ადამიერი, ადამიერიშ თელარაშ ეტაპეფი, თელარაშ ღანკი, თელარაშ არზი, კულტურა, ცივილიზაცია, ჯარალობური რინა, პოლიტიკა, ადამიერიშ ნებეფი

## ლიტერატურა

* Kauffman, Stuart. The Adjacent Possible: A Talk with Stuart Kauffman
* Walker, Martin G. *LIFE! Why We Exist...And What We Must Do to Survive* Archived 2011-07-24 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.  Dog Ear Publishing, 2006, ISBN 1-59858-243-7

## რესურსეფი ინტერნეტის

ვიკიოწკარუეს**?** რე ხასჷლა თემაშენ:
თელარა Wikispecies
* "The Adjacent Possible: A Talk with Stuart Kauffman"
* Stanford Encyclopedia of Philosophy entry
* Life under extreme conditions Archived 2007-10-04 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *ათე სტატია **მერკე** რე. თქვა შეგილებუნა ქიმეხვარათ ვიკიპედიას დო გაგშათინათ დო გახვეიანათინ.* |
# ბჟაშ კალენდარი

| კალენდარი |
| --- |
| მუნაჩემეფი კალენდარშენი |
| კალენდარიშ ტიპი |
ბჟაშ, თუთაშ, თუთა-ბჟაშ |
| კალენდარული ხანი |  | ნარკეფიშ დინოხუნაფა |  |
|

---

 |
| შხვა კალენდარი |
|  ალბანური · არმელინა · სომეხური: აიკიდური, ქირსიანული · ასირიული · აცტეკური · ბაჰაი · ბენგალური · ბუდისტური · ბაბილონური · ბიზანტიური · ვიეტნამური · გილბურდა · ჰოლოცენური · გრიგორიანული · ქორთული · დარიული · ჯვეშბერძენული · ჯვეშეგვიპტური · ჯვეშინდური · ჯვეშსპარსული · ჯვეშსლავური · ურიული · ზოროასტრიული · ინდოური · ინკეფი · ირანული · ირლანდიური · ისლამური · კელტური · ჩინური · კონტა · კოპტური · მალაიური · მაია · მასონური · მინგო · ნეპალური · ახალიულიანური · პროლეპტიკური: იულიანური, გრიგორიანული · რომაული · რუმიული · სიმეტრიული · სხუნუური · სტაბილური · ტამილური · ტაილანდური: თუთაშ, ბჟაშ · ტიბეტური · სუმსეზონამი · ტუვური · თურქმენული · ფრანგული · ხაკასიური · ქანაანური · ჰარაპული · ჩუჩხე · შვედური · შუმერული · ეთიოპიური · იულიანური · იავური · იაპონური |

**ბჟაშ კალენდარი** — კალენდარიშ გვარობა, ნამუშ ოსხირს იდვალუაფუ ტროპიკული წანა, ანუ წანაშ ბორჯეფიშ თირუაშ პერიოდი.

## ბჟაშ კალენდარეფი

* ჯვეშინდური კალენდარი
* გრიგორიანული კალენდარი
* ირანული კალენდარი
* კალენდარი ბაჰაი
* კალენდარი მალაიალამი
* ჩინური კალენდარი
* კოპტური კალენდარი
* ახალიულიანური კალენდარი
* ტაიშ ბჟაშ კალენდარი
* ტამილური კალენდარი
* შვედური კალენდარი
* ეთიოპიური კალენდარი
* იულიანური კალენდარი

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *ათე სტატია **მერკე** რე. თქვა შეგილებუნა ქიმეხვარათ ვიკიპედიას დო გაგშათინათ დო გახვეიანათინ.* |
# თუთაშ კალენდარი

**თუთაშ კალენდარი** — კალენდრიშ გვარობა, ნამუთ გერსხილი რე თუთაშ ფაზეფიშ თირუაშ პერიოდის, ანუ სინოდური თუთას.

## თუთაშ კალენდრეფი

* ისლამური კალენდარი
* ბუდისტური კალენდარი

## ლიტერატურა

* С. И. Селешников. «История календаря и хронология», М., «Наука», 1970.
* И. А. Климишин. «Календарь и хронология», М., «Наука», 1981

## რესურსეფი ინტერნეტის

* თუთაშ კალენდარი ირ დღაშო Archived 2016-01-10 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
* თუთაშ კალენდარი 1971—2037
* თუთაშ კალენდარი 1300-შე უმოსი აკანშო ედომუშამ მოსოფელს ვითწანურეფიშ გოძვენას Archived 2011-09-03 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.  (ინგლისური)
* ჩინური თუთაშ კალენდარი Archived 2013-01-03 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.  (ინგლისური)
* გრიგორიანული დო თუთაშ კალენდრეფიშ ომანგობაშ რცხუ Archived 2011-11-03 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.  (ინგლისური)
* Examples of some lunar calendars, including the Ba Ila and Banks Islands calendars Archived 2012-02-23 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.  (ინგლისური)
# თუთა (ალმაშარე)

დიხაუჩაშე ძირაფილი თუთა
**თუთა** (სიმბოლო: ) — დიხაუჩაშ აკა ორთაშობური ალმაშარე. თის მუთუნი ფორმალური ჯოხო თუთაშ გალე, ვა აპალუ, მორო ზოგადო მენცარულ ნახანდეფს თის „ლუნათ“ (ჯოხოგიორთაშე, ლუნარული) მიშინუანა (ლათ. Luna). თიშ სიმბოლო რე გვერდთუთა. თუთაშ ოშქაშე დოჩილითაფა დიხაუჩაშე 384 399 კმ. რე. პერიგეუმს მეძვენა 363 104 კმ. რე დო აპოგეუმს 405 696 კმ. დიამეტრი 3 476 კმ. რე.

თუთა უკუმელა დო რგილი, „ჸვერე“ ცალური რსხული რე, ნამუთ ბჟაშე მერნელი სინთეთ ანათენს, თინა ბჟაშე გჷშაჩხორაფილი სინთეშ ხვალე 7%-ს ეთმიკიალუანს.

მაართა ხელობური ობიექტი, ნამუქუთ თუთას გედოხოდუნ რდჷ „ლუნა 2“ (1959). მაართა ფოტოსურათეფი თუთაში დიხაუჩაშ განშე მოფარაფილი ჸურე გინიღჷ „ლუნა 3“-ქ კინ თე წანას. პმაართა ადამიერეფი, ნამუეფქუთ თუთას გედგეს კუჩხინ, რდეს ხვამარდიშე „აპოლო 11“ (ააშ, 1969).

## თუთაშ გეუკუმელაფა

თუთაშ გეუკუმელაფა ხვალე გოფშათუთაშობას ხვადჷ, მუჟამც თუთა დიხაუჩაშ ოროს მართუ დო ბჟაშ სინთე თის ვა ანჭუ. თუთა ითამ ცაშე დინუ.

## თუთაშ უკუმელა კუნთხუ

ადამიერი ხვალე თუთაშ ართ განს ორწყე, თიშენი, ნამჷდა თინა ირო ართ განით რე დიხაუჩაჸურე მოჭოფაფილი. მითინს ვაუჩქჷდჷ მუჭომი რდჷ თიში მაჟირა განი, სოიშახ 1959 წანას ხელუანურ ალაშარექ ფოტო ვაგინუღჷ.

## ითირანს დო ვარ თუთა ფორმას?

დიხაუჩაშ გოხ თუთაშრთაფაშ ბორჯის ბჟა თიშ შხვადოშხვა ნორთის ანათენს. თახმას, თუთაშ ფორმა შურო ვეთირუ. თინა 27,3 დღას ოკორინუანს დიხაუჩაშ გოხ მუკორთინაფას. თუთაშ „ფორმათირაფეფს“ ფაზეფი ჯოხო.

მუჟამც ბჟა თუთაშ ოკოხოლენი განს ანათენსჷნ, თუთა ცას დახე ვარჩქუ. ათეს ახალთუთალა ჯოხო. გეჸვენჯი ჟირი მარაშ განწხანს, თუთაშ დიხაუჩაშ გოხ რთაფაშ ბორჯის, ბჟაშ სინთეშ გიმე თიში უმოსი დო უმოსი ნორთი მუთმართუ.

მუჟამც თუთა დიხაუჩას ოგვერდიათ ქუგართუნ, თინა ედომუშამო გეკლარჩქინდჷ. ათეს გოფშათუთალა ჯოხო. გეჸვენჯი ჟირი მარაშ განწხანს, თუთაშ დისკო ცას იჭიჭარებჷ, რახან ბჟაშ სინთე თიშ ხოლო უმოსი მორჩილი ნორთის ხვადჷ. მალას თუთა ახალი გორთაფას დიჭყანს.

## თუთაშ ფაზეფი

მუჟამცჷთ თუთა დიხუჩაშ გოხ ირთანსჷნ, დიხაუჩაშე თუთაშ ხვალე ბჟათ გონათაფილი განიშ შხვადოშხვა ნორთეფი რჩქჷ. თუთას ფორმა თხჷთხჷ მაგანაშ ფორმაშე, ქართაშ (დისკოშ) ფორმაშახ იძინანს, ოდო უკული კინე ირკენს. ჯინჯიერო გჷშმეგორუ თუთაშ ოთხი ფაზა: ახალი თუთა, მაართა ნანთხალი, გოფშა თუთა დო ეკონია ნანთხალი. ედომუშამი თე ციკლი დიხაუჩაშ 29,5 დღა დო სერს ფორუნს.

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *ათე სტატია **მერკე** რე. თქვა შეგილებუნა ქიმეხვარათ ვიკიპედიას დო გაგშათინათ დო გახვეიანათინ.* |
# ურიული კალენდარი

ურიული კალენდარი, ოძირანს ადარ IIს, 1927 დო 1948 წანეფიშ შქა პერიოდის

| კალენდარი |
| --- |
| მუნაჩემეფი კალენდარშენი |
| კალენდარიშ ტიპი |
ბჟაშ, თუთაშ, თუთა-ბჟაშ |
| კალენდარული ხანი |  | ნარკეფიშ დინოხუნაფა |  |
|

---

 |
| შხვა კალენდარი |
|  ალბანური · არმელინა · სომეხური: აიკიდური, ქირსიანული · ასირიული · აცტეკური · ბაჰაი · ბენგალური · ბუდისტური · ბაბილონური · ბიზანტიური · ვიეტნამური · გილბურდა · ჰოლოცენური · გრიგორიანული · ქორთული · დარიული · ჯვეშბერძენული · ჯვეშეგვიპტური · ჯვეშინდური · ჯვეშსპარსული · ჯვეშსლავური · ურიული · ზოროასტრიული · ინდოური · ინკეფი · ირანული · ირლანდიური · ისლამური · კელტური · ჩინური · კონტა · კოპტური · მალაიური · მაია · მასონური · მინგო · ნეპალური · ახალიულიანური · პროლეპტიკური: იულიანური, გრიგორიანული · რომაული · რუმიული · სიმეტრიული · სხუნუური · სტაბილური · ტამილური · ტაილანდური: თუთაშ, ბჟაშ · ტიბეტური · სუმსეზონამი · ტუვური · თურქმენული · ფრანგული · ხაკასიური · ქანაანური · ჰარაპული · ჩუჩხე · შვედური · შუმერული · ეთიოპიური · იულიანური · იავური · იაპონური |

**ურიული კალენდარი** (ურიულ. הלוח העברי‎‎) — ირწანური კალენდარი, გჷმირინუაფუ იუდაიზმის ურიული დღახუეფიშ გჷმოკოროცხუაშ, თორაშ გორკვიაფილი ნორთეფიშ კითხირიშ ვარდა იორცაიტიშ დღალეფიშ გჷმაკოროცხალო.

ურიული კალენდარიშ ისტორიას გიშმართუნა სუმ თარ პერიოდის:

* ბიბლიურს. მოსეშე ეზდაშახ (1500—450 ჩქ.წ.-შა)
* პრებიბლიურს ოხიდაშ აკორღვაფაშახ 70 წანას ჩქ.წ.-შა.
* თალმუდშახიანს, (70—500) წანეფი.

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *ათე სტატია **მერკე** რე. თქვა შეგილებუნა ქიმეხვარათ ვიკიპედიას დო გაგშათინათ დო გახვეიანათინ.* |
# ასტრონომია

ასტრონომიული ობსერვატორიეფი
გალაქტიკა
**ასტრონომია** (ბერძნ. αστρονομία; άστρον ასტრონ — მურიცხი; νόμος ნომოს — კანონი) — მენცარობა ნამუთ გურაფულენს ცალურ რსხულეფს, თენეფიშ გორჩქინაშ იდეეფს, სისტემას. ასტრონომია გურაფულენს შხვადოშხვა გალაქტიკეფს, მურიცხეფს, პლანეტეფს, კომეტეფს, მეტეორიტეფს დო შხვა.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* International Year of Astronomy 2009 Archived 2020-06-13 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.  IYA2009 Main website
* Cosmic Journey: A History of Scientific Cosmology Archived 2008-10-21 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.  from the American Institute of Physics
* Southern Hemisphere Astronomy Archived 2019-01-19 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
* Celestia Motherlode Educational site for Astronomical journeys through space
* Astronomy – A History – G. Forbes – 1909 (eLibrary Project – eLib Text) Archived 2008-10-11 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
* Prof. Sir Harry Kroto, NL, Astrophysical Chemistry Lecture Series. 8 Freeview Lectures provided by the Vega Science Trust.
* Core books Archived 2007-08-27 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.  and core journals Archived 2007-08-27 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.  in Astronomy, from the Smithsonian/NASA Astrophysics Data System

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *ათე სტატია **მერკე** რე. თქვა შეგილებუნა ქიმეხვარათ ვიკიპედიას დო გაგშათინათ დო გახვეიანათინ.* |
# კომპიუტერი

ნოუთბუქი
კლასიკური კომპიუტერი, DVK-2
**კომპიუტერი** (ინგლ. computer) ინგლისური ზიტყვა რე დო გჷშმაკოროცხალს შანენს. თენა რე ელექტრონული გჷშმაკოროცხალი მანქანა, ნამუშ ჯინჯიერი დოშანულობა ინფორმაციაშ ნჭაფიერო დამუშება რე; კომპიუტერი, თეშნეშიშე მუჭოთ არძონერი მანქანა, ადამიერიშ ნება-კორინს, ზოჯუას ომორჩილჷ. კერძოთ, თინა მუშენს ადამიერიშხეშე ოწმახუშე აკოდგჷმილი პროგრამაშ მეჯინათ. დამუშებული ინფორმაციაქ ბრელნერქ შილებე იჸუას — რიცხუეფი, ტექსტი, გჷმოსახულაფა ვარა ხონარი.

კომპიუტერიშ მეშანილობა დასაბაღო ბრელნერქ შილებე იჸუასჷნ. ფაქტობურო, თენეფიე უნივერსალური ინფორმაციაშ გინმამუშებელი მანქანეფი. თეხანური ელექტრონული კომპიუტერეფს ინფორმაციაშ გინომუშებაშ ქვერსემი სინჭაფირე დო მეშქაშალეფი უღუ ორდოამი მინუშეფწკჷმა ალაზიმაფათ, დო თინეფი ირწანურო უმოსო დო უმოსო ძალიერო გინმირთუნა.

კომპიუტერი მუზმარენერი ფიზიკური ფორმათ არსებენს. დოჭყაფუ კომპიუტერეფი დიდი ოთახუშ ზჷმაშ რდეს. თეცალი კომპიუტერეფი ამდღა ხოლო არსებენა სპეციალიზებულ ომენცარე გიმოკოროცხებუშო; თინეფს სუპერკომპიუტერეფს უძახჷნა. მორჩილ კომპიუტერეფს პირადი გჷმორინაფაშო პერსონალური კომპიუტერეფს უძახჷნა, დო თინეფიშ პორტაბელური ექვივალენტის ხოლო ნოუთბუქ კომპიუტერეფს (ვარა ლეპტოპის პოპულარულ ხვარებას); თე კომპიუტერეფი რინაშ დახე არძა ოფირჩას აკმოფხვადუნა, მუჭოთ ინფორმაციაშ დამუშებაშ დო კომუნიკაციაშ მეშქაშალა დო, მუჭოთ წესი, ვა-ექსპერტეფიშ უმენტაშობა თინო თინეფს უძახჷ „კომპიუტერს“. მარა, კომპიუტერიშ არძაშე უმოს გოფაჩილი ფორმა ამდღანერიშო თ.გ. აშაკიდილი კომპიუტერიე — მორჩილი ზჷმაშ კომპიუტერეფი, ნამუეფიშ ღანკი შხვა მუდგარენი ხენწყილობაშ დუდობა ვარა კონტროლიე. მუშითფურინჯეფშე დოჭყაფილი მოჸოროფულეფიშ ციფრული ფოტოკამერათ თებული არძა ათეშნერი ხენწყილობა თინეფს აშაკიდილი კომპიუტერით იდუდუაფუ.