Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ჩანარეფი

|
? ჩანარი
  |
| --- |
|  |
| მენცარული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| ომაფე: | ჩანარი |

 |
|  ლათინური ჯოხო |
| Plantae |
|  თხილუაშ სტატუსი |
|  |
|

|  [{{fullurl:wikispecies:{{{ვიკინერობეფი}}}|uselang=xmf}} სისტემატიკა ვიკინერობეფს]
 |  [{{fullurl:commons:{{{commons}}}|uselang=xmf}} სურათეფი ვიკიოწკარუეს]
 |

 |
| --- | --- | --- |

 |

**ჩანარი** (Plantae ანუ Vegetabilia) — ორგანიზმეფი, ნამუეფშოთ დჷმახასიათაფალიე ბჟაშ ენერგიაშ ხარჯიშა ავტოტროფული დიარა დო ცელულოზიშ მაკათური ფქსელიდაცხამი თოლეფი. ჩანარეფს იშვიათო აბხვადუნა ჰეტეროტროფული (საპროფიტი დო პარაზიტი) ბუნეფი, ნამუეფსჷთ დიარაშ ათე ტიპიშ გჷმომუშება მაჟირული მოლინა რე.

ტრადიციულო ჩანარეფს მიორხველუანდეს ხოლო ბაქტერიეფს, ლენიშფერ-წვანე წყარჩანარეფს დო სოკოეფს, მარა XX ოშწანურიშ შქა წანეფშე გჷმორკვიებეფქ განძალიერჷ დიდი ხანიშ უკახალე გუმოთქუალირი თაკილი ათე ორგანიზმეფიშ ჩანარეფწკჷმა გოართიანაფაშენ. ახალი სისტემაშ მეჯინათ, ბაქტერიეფი დო ლენიშფერ-წვანე წყარჩანარეფი (ნამუთი თოლით ტიპურ ბირთვის მორკებულიენ) იერთიანებუ პროკარიოტეფიშ თუდონომაფეს, სოკოეფი ჩანარეფი დო ჩხოლარეფწკჷმა ართო ეუკარიოტეფიშ თუდონომაფეს.

ჩანარეფიშ ოქიანუ, ნამუსჷთ 350 ვითოშშე უმოს ბუნას კოროცხუნს, იკათუანს 3 დიდ ტაქსონს (თუდენომაფე ვარდა ტიპი): ჭითა წყარჩანარეფს (Rhodobionta), ნანდული წყარჩანარეფს (Phycobionta) დო უმაღალაშ ჩანარეფს (Embryobionta).

ფოტოსინთეზი დო თიწკჷმა მებუნაფილი ფიზიოლოგიურ-ბიოქიმიურ პროცესეფი შელებას ირზენს ჩანარეფი უჩილათუო გჷშაბგრათ ნამდგანერი შხვა ორგანიზმიშე, მორო თე გინორთი გოვითარაფაშ დაბალ ოკუჩხეს (გიშაკერზაფილო ართთოლამეფს) ნარკებო სათოლიო რე. ართთოლამეფს ჩანარული დო ჩხოლარული ორგანიზმეფიშ ხურგუაშ სიძნელა მიოწურუანს თელი ოქიანუშ ერჩქინაშ ართიანობას, ნამუშ რთუალაქჷთ პალეონტოლოგიური მუნაჩამუეფიშ ნერჩიშე აკანო 3 მლრდ. წანაშ უკახლე დიჭყუ.

ართთოლამ ჩანარეფს უღუ მუჭოთ საართო თოლიშო დჷმახასიათაფალი ორგანოეფი, თეში სპეციფიკური სტრუქტურეფი (ქრომატოფორი, მუშობურო აშაკეთებული დანცხი, ჯგირო გუმოხანტილი ვაკუოლეფი დო შხვა), მუთი თენეფს ეჭვიმეუღალუო გინურთანს ჩხოლარამი ორგანიზმეფშე.

სისტემატურო ინწყუაფუ ორთაშ თხილუაშო მეჯღუნილი ოერეფოშქაშე კონგრესეფი. ართ-ართი თეჯგურა ფორუმქ „იუნესკოშ“ გინოჭყვადუათ 1977 წანაშ გჷმათუთას საქორთუოს (ნ. ქართი) მინწყუ.

## გალერეა

* პალმირა
* პალმირაშ გჷმნაღელი, ინდოეთი
* კურკუმა
* გემუანი კარტოფილი
* *Pandanus amaryllifolius*
* კალიფორნიული პაპაია
* შინკაშ ჯა
* *Cymbopogon citratus*, ლემონგრასი
* *Pachyrhizus erosus* bulb-root. Situgede, Bogor, West Java, Indonesia.
* Fuji (apple)
* Sprouting shoots of *Sauropus androgynus*
* *Cocos nucifera*

## ლიტერატურა

* Жуковский П. М., Культурные пастения и их сородичи, 3 изд., Л., 1971
* Левина П. Е., Очерки по систематике растений. Ульяновск, 1971;
* გ. ღვალაძე, ქსე, ტ. 7, გვ. 250, თბ., 1984
# პეულამი ჩანარეფი

|
? პეულამი ჩანარეფი
  |
| --- |
| Magnolia virginiana  |
| მენცარული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| ომაფე: | ჩანარეფი |
| გჷნართი: | პეულამეფი |

 |
|  ლათინური ჯოხო |
| Magnoliophyta Anthophyta Angiospermae |
|  კლასი |
| * ართლებერამეფი — Monocotyledones
* ჟირლებერამეფი — Dicotyledones
 |
|  თხილუაშ სტატუსი |
|  |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  სისტემატიკა ვიკინერობეფს
 |  სურათეფი ვიკიოწკარუეს
 |

|  |
| --- |
| ITIS **18061** |
| NCBI **3398** |

 |

 |

**პეულამი ჩანარეფი** თაშნეშე **პეულამეფი** (ლათ. *Magnoliophyta*) — უმაღალაში ჩანარეფიშ გუმნართი. იკათუანს 400 ფანიას, 12 ვითოშშე უმოსი გვარს დო დახე 240 ვითოში გვარობას. პეულამეფი ართ-ართი რე თასამ ჩანარეფიშ ჟირი ბუნაშე დო თინეფს **ფორილთასამეფი** (ლათ. *Angiospermae*) ჯოხონა. თინეფი გოვითარაფაშ არძაშე მაღალი ოკუჩხალეს გერენა ჩანარეფიშ ოქიანუს, თინეფს გომიარაფაშ სისტემა უმოსი ხალიწერი უღჷნა, ვინდარო დოსქილადირ თასამ ჩანარეფს — ტაცალთასამეფს.

## გალერეა

*
*
*
*
*

## ლიტერატურა

* ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 10, ხს. 234, ქართი, 1986 წანა. სტატია „ფარულთესლოვნები“
* *ღვინიაძე ზ.*, ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 10, ხს. 635-636, ქართი, 1986 წანა. სტატია „ყვავილოვანი მცენარეები“
# ართლებერამეფი

|
? ართლებერამეფი
  |
| --- |
| ჩე ასფოდელო (Asphodelus albus)  |
| მენცარული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| ომაფე: | ჩანარეფი |
| გჷნართი: | პიოლამეფი |
| კლასი: | **ართლებერამეფი** |

 |
|  ლათინური ჯოხო |
| Monocotyledoneae |
|  თხილუაშ სტატუსი |
|  |
|

|  სისტემატიკა ვიკინერობეფს
 |  სურათეფი ვიკიოწკარუეს
 |

 |
| --- | --- | --- |

 |

**ართლებერამეფი** (Monocotyledoneae, Monocotyledones ანუ Liliatae) — ფორილთასამი ჩანარეფიშ კლასი, ნამუეფიშ ნამუშ მურზას ართი ლებერი რე გოვითარაფილი. ჟირლებერამეფშე გინორთელო, ართლებერამეფიშ გჷმატებე კილეფი კილერი რე დო უწეს დო რიგო იდვალუაფუ, ვა უღჷნა წჷმმაქიმინალი ნორშვი - კამბიუმი, მუშ გეშა ღერი დო ჯინჯი სისქაშა ვერდუნა; ფურცელეფი პარალელურ- ვარდა მოღულეჯერღვამი რე, პიოლიშ ნორთეფი- სუმმაკათურამი რე; მურზაშ ჯინჯი ღურუ დო თარი ჯინჯიშ მანგიორო გეძინაფონი ჯინჯეფი ივითარებუ. ღერი დაღარს რე ჸალერი, ფურცელიშ ფირფიტა უდურთუ რე დო ლექინი რე. ხვალე კანკალე გვარობას უღუ კამბიუმი, ნამუთ მალას მეთმიოტენს ქიმინჯუას. მორჩილ ნორთის უღჷ ბადეშნერი ჯერღვამი ფურცელეფი, ოთხმაკათურამი ვარდა ჟირმაკათურამი პიოლეფი დო შხვა.

## ლიტერატურა

* ქსე, ტ. 4, გვ. 187, თბ., 1979
# კარლ ლინე

|  |
| --- |
| კარლ ლინე |
| შვედ. Carl Linnaeus, Carl Linné; |
|
კარლ ლინე |
| დაბადებაშ თარიღი: |
23 მესი, 1707
 |
| დაბადებაშ აბანი: |
როსჰულტი
 |
| ღურაშ თარიღი: |
ღურთუთა 10,, 1778 (70 წანერი)

 |
| ღურაშ აბანი: |
უფსალა
 |
| მენოღალობა: |
შვედი
 |
| ომენცარე სფერო: |
ბოტანიკა ბიოლოგია ზოოლოგია
 |
| ალმა-მატერი: |
ლუნდიშ უნივერსიტეტი უფსალაშ უნივერსიტეტი ჰარდერვეიკიშ უნივერსიტეტი
 |
| ხეშმოჭარუა: |  |

**კარლ ლინე** (შვედ. Carl Linnaeus, Carl Linné; ლათ. Carolus Linnaeus; თავადაზნაურიშ წოდებაშ მეღებაშ უკული 1761 წანას – Carl von Linné; დ. 23 მესი 1707, როსჰულტი — ღ. 10 ღურთუთა 1778, უფსალა) — შვედი ორთაშმეტყველი დო ექიმი. პარიზიშ მენცარობეფიშ აკადემიაშ მაკათური (1762). მოსოფელს ჩინებული რე თით, ნამჷ-და ქჷდარსხუ ჩანარეფიშ დო ჩხოლარეფიშ მენცარული სისტემატიკა.

## თხობელუეფი

* Flora lapponica, L., 1732;
* Systema naturae, 13 ed., t. 1—3, Lugduni, 1789-96;
* Flora suecica..., 2 ed., Stockholmiae, 1755;
* Fauna suecica, 2 ed., Stockholmiae, 1761;
* Entomologia, faunae suecicae descriptionibus aucta..., v. 1-4, Lugduni, 1789.

## ლიტერატურა

* *ჩიკვაიძე ჯ.*, ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 6, ხს. 243-244, ქართი, 1983 წანა.
* Бобров Е. Г., Линней, его жизнь и труды, М. - Л., 1957.
# მიარეწანიანი ჩანარეფი

გეორგინა. მიარეწანიანი ჩანარეფი.
**მიარეწანიანი ჩანარეფი** — ოდიარე ჩანარეფი ვარდა ქვერჩხოდიარეამეფი, ნამუეფით ჩანა 2 წანაშე უმოსის, კანკალე მუსხირენ წანას, კანკალე 20-30 დო 100 წანასჷთ. მიარეწანიანი ჩანარეფიშ უმენტაშობა პირანს დო მიკიღანს ირ წანას (პოლიკარპული ჩანარეფი), მინი ფურცელეფს თელ წარმოწანას ისქილიდუანს (იროწვანე ჩანარეფი), უმენტაშობას დიხაშჟინ ორგანოეფი უხუჯური პიჯალეფს ღურუ (ხომუ) დო მარენჯუას ხვალე დიხაშთუდოიან ნორთეფი (ბრელჯინჯამი, შეჸერი, ბოქვი, ჯინჯი ისქილიდუანს. დიხაშჟინ ორგანოეფქ შილებე ნორთობულო გინოსქიდას გინოახალაფაშ პირეფით (როზეტი, მახოხალი ყერტი დო შხვა). კანკალე შვანს ჩანარეფიშ დორთუალა ართ-, ჟირ- დო მიარეწანიანო აპიჯალაფონი რე. სამანგათ, ტროპიკული მიარეწანიანი ჩანარეფი აბუსალათინი (Ricinus communis) ზჷმიერი ჰავაშ პიჯალეფს ართწანიანი რე, რზენიშ ართწანიანი ისიროტა (Poa annua) მაღალგოლაშ პიჯალას - მიარეწანიანი რე. იშვიათო მიარეწანიანი ჩანარეფს ჯალეფს დო ქვარჩხეფს მიორხველანა.

## ლიტერატურა

* ქსე, ტ. 7, ხასლა. 165, ქართი., 1984
# ობჟათე აფრიკა

██ ობჟათე აფრიკა (გოეროშ სუბრეგიონი)

██ გეოგრაფიული, თინეფც შქას ჟიშე

██ ობჟათე აფრიკაშ გოვითარაფაშ რსხუ (SADC)

**ობჟათე აფრიკა** — გეოგრაფიული რეგიონი, აფრიკაშ კონტინენტიშ ობჟათე ნორთი. აკმაშქვანც მუჭოთ კონტინენტიშ მუსხირენ სახენწჷფოს, თაშნეშე კოკამ სახენწჷფოეფს, ნამუეფით აფრიკაშ ნორთეფო ისხუნუ.

## დეფინიციეფი დო გჷმორინაფა

### გოეროშ გეოგრაფიული რეგიონეფიშ სქემა დო SACU

გოეროშ გეოგრაფიული რეგიონეფიშ სქემას, ობჟათე აფრიკას წჷმორინაფილიე ხუთი ქიანა:

* ბოტსვანა
* ლესოთო
* ნამიბია
* ობჟათე აფრიკაშ რესპუბლიკა
* ესვატინი

ობჟათე აფრიკაშ ობაჟე რსხუ (SACU), დირსხუ 1969 წანას, მუჭოთ გოეროშ სუბრეგიონი თინა ხოლო თაშნეშე აკმოდირთუ ხუთი მაკათური ქიანაშე.

### SADC-იშ მაკათურეფი

ობჟათე აფრიკაშ გოვითარაფაშ რსხუ (SADC) დირსხუ 1980 წანას რეგიონული წორომოხანდალაშო. თინა აკმოდირთუ:

* ანგოლა
* ბოტსვანა
* კონგოშ დემოკრატიული რესპუბლიკა
* ლესოთო
* მადაგასკარი
* მალავი
* მავრიკი
* მოზამბიკი
* ნამიბია
* ობჟათე აფრიკა
* ესვატინი
* ტანზანია
* ზამბია
* ზიმბაბვე

### ზოგადი გჷმორინაფა

რეგიონც ნამთინეშა მიშმაკოროცხანა შხვა ტერიტორიეფსჷთ:

* ანგოლა – გოეროშ სქემაშ მეჯინათ ცენტრალური აფრიკაშ ნორთი.
* კომორიშ კოკეფი,  მადაგასკარი,  მალავი,  მაიოტა,  მავრიკი,  მოზამბიკი,  რეუნიონი,  სეიშელიშ კოკეფი,

 ზამბია,  ზიმბაბვე – გოეროშ სქემაშ მეჯინათ ბჟაეიოლ აფრიკაშ ნორთი.

თიშ უმკუჯინუო, ნამდა კონგოშ დემოკრატიული რესპუბლიკა დო ტანზანია შხირას იკოროცხუ ცენტრალური დო ბჟაეიოლ აფრიკაშ ნორთეფონ, კანკალეშა თინეფს ობჟათე აფრიკასჷთ აკმაშქვანა.

## სქოლიო

## რესურსეფი ინტერნეტის

* INISA – Initiative Südliches Afrika (Berlin/Bonn)
* issa Archived 2012-05-18 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.  – informationsstelle südliches afrika (Bonn)
* SADC – Southern African Development Community
* SACU – Southern African Customs Union
* SADOCC – Dokumentations- und Kooperationszentrum Südliches Afrika (Wien)
# კორთხონჯი

|
? კორთხონჯი
  |
| --- |
|   |
| მენცარული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| ჟინომაფე: | ევკარიოტეფი |
| ომაფე: | ჩანარეფი |
| გიმენომაფე: | წვანე ჩანარეფი |
| გჷნართი: | პიოლამეფი |
| კლასი: | ართლებერამეფი |
| ფანია: | ამარილისიშობურეფი |
| გვარი: | კორთხონჯი |

 |
|  ლათინური ჯოხო |
| Narcissus |
|  თხილუაშ სტატუსი |
|  |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  სისტემატიკა ვიკინერობეფს
 |  სურათეფი ვიკიოწკარუეს
 |

|  |
| --- |
| ITIS **500435** |
| NCBI **4697** |

 |

 |

*Narcissus poeticus*
**კორთხონჯი** (ლათ. *Narcissus*) — ოდიარე ჩანარეფიშ გვარი ამარილისიშობურეფიშ ფანიაშე. აკმოკათჷნს 60-შახ გვარობას, ნამუთ ჩანს ევროპას, სქირონაშქაზუღაპიჯის, წიმი დო შქა აზიას.

კორთხონჯი ორდოგჷმაპირუ ანდაწანიანი ბოქვამ ჩანარი რე. ბოქცი ფორილი რე მოდინცხფერე ფურჩეფით. უფურცელე ოპეულე ღერს ართი ვარ-და მუახირენი ჩე ვარ-და ჸვინთელი პეული უღუ. პეულიშ მუდანობაშ, პეულოფორუშ სიგჷნძაშ დო ფერიშ მეჯინათ ირთჷ მუსხირენ საბაღე ჯიშო. დეკორატიული ჩანარი რე, გჷმირინუანა ბაღ-პარკეფიშ გაფორმებელო დო ეიოჭკირალ მასალათ. კორთხონჯიშ კანკალე გვარობაშ პეული იკათუანს ეთერამ ზეთის, ბოქვი — ალკალოიდეფს.

## ლიტერატურა

* *ჩერქეზიშვილი თ.*, ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 7, ხს. 318, ქართი, 1984 წანა.