Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ახალი გვინეა

ახალი გვინეა|  კოკი ახალი გვინეა |
| გეოგრაფია |
| ორენი |
მელანეზიაშ არქიპელაგი |
| კოორდინატეფი | -5.333333,141.65°20′ ობჟ. გ. 141°36′ ელ. გ.﻿ / ﻿ |
| ფართობი |
786 000 კმ² |
| უმაღალაში კონკა |
4884 მ პუნჩაკ-ჯაია |
| ქიანა |
| **ინდონეზია  პაპუა-ახალი გვინეა** |
| დემოგრაფია |
| მახორობა |
~ 9 500 000 (2010) |
| მეჭედალა |
12 /კმ² |
| ეთნიკური ბუნეფი |
პაპუასეფი დო მელანეზიარეფი |

**ახალი გვინეა** (ინდო. Pulau Irian, ინგლ. New Guinea, ტოკ-პისინიშ ნინაშა — Niugini) — მოსოფელიშ სიდიდათ მაჟირა კოკი (გრენლანდიაშ უკული), ნამუშ ფართობი აკმადგინანს 786 000 კმ²-ს. კოკი იდვალუაფუ რჩქალ ოკიანეშ ობჟათე-ბჟადალ ნორთის. გეოგრაფიულო თე ტერიტორია ორხველჷ მალაიშ არქიპელაგის თე კოკი წჷმარინუანს აზიაშ დო ოკიანეთიშ გჷმართალს. ახალი გვინეა ორხველჷ ავსტრალიაშ კონტინენტის ახალი გვინეა ავსტრალიაშე გიშართილი რე ტორესიშ საროტიშ მეშქაშობათ. თე ტერიტორია მირჩქინუაფუ მელანეზიაშ კოკეფიშ ბუნაშ ნორთო. მუთ ოხუ პოლიტიკურ თოლოზირუსჷნ, ახალი გვინეა ირთუ ჟირ ნორთო. ბჟადალი პაპუა მიშმურს ინდონეზიაშ აკოდგინალუაშა რანწკითი პროვინციაშ სახეთ. ბჟაეიოლ ნორთის იდვალუაფუ, სუვერენული სახენწჷფო პაპუა-ახალი გვინეა. კოკის დოხოლაფირო 9 500 000 ადამიერი (2010) ოხორანს, თე ტერიტორია ართ-ართი არძაშე მერჩხას დოხორელი აკანი რე (12 კაცი/კმ²).

ახალი გვინეა გეოლოგიური თოლწონუათ, ეშახე ტექტონიკურო აქტიურ ზონას. თაქ რე მიარე ვულკანი, თინეფს შქას სიმაღალეშ თოლწონუათ უმაღალაში რე პუნჩაკ-ჯაია, სიმაღალე — 4884 მ (16 023 ფტ). კოკი დიდარი რე ფლორაშ დო ფაუნაშ მიარეფერუამობათ, თაქ რე მიარე ენდემური ჯიშიშ ჩხოლარი დო ჩანარი.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* *The Intoxicating Birds of New Guinea* by John Tidwell
* Online documentaries re OPM sponsored by West German-based Friends of Peoples Close to Nature Archived 2010-11-29 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
* Facsimile of material from "The Discovery of New Guinea" by George Collingridge Archived 2010-11-29 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
* Scientists hail discovery of hundreds of new species in remote New Guinea Archived 2006-02-09 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
* PapuaWeb Archived 2021-01-16 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
* *პაპუა-ახალი გვინეა.* mongabay.com

## სქოლიო

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *ათე სტატია **მერკე** რე. თქვა შეგილებუნა ქიმეხვარათ ვიკიპედიას დო გაგშათინათ დო გახვეიანათინ.* |
# კომენსალიზმი

ეჰანიშნერეფი რენა სპეციალურო მერჩქვანელი მიკაჭაბანი უმოს დიდი ჩხომს, გინორთან დო ჭკომანი.
**კომენსალიზმი** (ლათ. *comensal* – ოკათაფური ტაბაკი) – სიმბიოზიშ ფორმა, შხვადოშხვა გვარობაშ ორგანიზმეფიშ მეხუჯაფა, მუჟამსჷთ ართი ოხორანს მაჟირაშ ხარჯიშა თეში, ნამჷ-და თიშო ვართ მოცილე რე, დო ვართი მორგე. სამანგოთ, ადამიერიშ დო ჩხოლარეფიშ პიჯის მარენჯი უპათოგენე უკაჭულეფი, მენძელიშ პიჯის ინნოძვენი ოჭკომალიშ გინნასქილედის მუნეფიშ ოჭკუმალო ხვარენა.
# ყურდგელიშობურეფი

|
? ყურდგელიშობურეფი
  |
| --- |
| ჩე ყურდგელი  |
| მენცარული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| ომაფე: | ჩხოლარეფი |
| ტიპი: | ქორდიანეფი |
| კლასი: | ბჟაშუმუეფი |
| რანწკი: | ყურდგელიშნერეფი |
| ფანია: | **ყურდგელიშობურეფი** |

 |
|  ლათინური ჯოხო |
| Leporidae |
|  გვარეფი |
| *Pentalagus*
*Bunolagus*
*Nesolagus*
*Romerolagus*
*Brachylagus*
*Sylvilagus*
*Oryctolagus*
*Poelagus* |
|  თხილუაშ სტატუსი |
|  |
|

|  სისტემატიკა ვიკინერობეფს
 |  სურათეფი ვიკიოწკარუეს
 |

 |
| --- | --- | --- |

 |

**ყურდგელიშობურეფი** (ლათ. *Leporidae*) — ბჟაშუმუეფიშ ფანია ყურდგელიშნერეფიშ რანწკიშე. რსხულიშ სიგჷნძა 30-60 სმ, ყურდგელეფს უღჷნა ბოლომჷწოწვენდერელი, გჷნძე ჸუჯეფი, კუნტა კუდელი. გვარობეფიშ უმენტაშობას უკახალენი ბორკეფი წოხოლენშე გჷნძე უღუ. კუჩხიშ ნარჩეფი შხირი ძაგვარით რე ფორილი. ყურდგელეფი გოფაჩილი რე ედომუშამ დიხაუჩას, მადაგასკარიშ, ობჟათე ამერიკაშ ობჟათე ოლქეფიშ დო ანტარქტიდაშ მოხ. ყურდგელი ხე მიარეფერამ ორთას. აქტიური რენა ედომუშამ წანმოწანაშ გოძვენას. იდიარა ოდიარეს, ჭკომჷნა ჯაშ ნახვაცას, გვიგვილეფს, ნოჸელეფს. წანმოწანას 4-შა ხანა 2-8 (15-შახ) ერჩქის, ნამუეფიშ უმენტაშობაშ რსხული ბოწოწით აფუ ფორილი დო გილულათ შეულებჷნა. ყურდგელეფიშ ფანიას 8 გვარი რე. ჸოფილ სსრრ-ს ხედუ 5 გვარობაშ ყურდგელიშნერი: ბოცქვერი (Oryctolagus cuniculus), მანჯურიული ყურდგელი (Caprolagus brachyurus), ჩე ყურდგელი (Leporidae timidus), სისვი ყურდგელი (Leporidae europaeus), ყურდგელი-ტოლაი (Leporidae tolai). საქორთუოს ხვალე მუთმოფხვადჷნა 1 გვარობა (სისვი ყურდგელი). აკლიმატიზაფილი რე ავსტრალიას დო მიარე კოკის. ყურდგელიშობურეფიშ მიარე წჷმმარინფალი ორეწუე დო სპორტული ჯინუაშ ობიექტი რე. კანკალე გავალს მითმიორინუანს ოდიარუს, ხეხილიშ ბაღის, ტყაშ ნარგის, გჷთმოფაჩუნს ინფექციურ ლახარეფიშ გჷნმაღელეფს.

ყურდგელიშ ერჩქის კიკო ჯოხო.

## ლიტერატურა

* *ავალიანი რ.*, ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 6, ხს. 80, ქართი, 1983 წანა.
# ჸორჭუკი

|
? ჸორჭუკი
  |
| --- |
| შქირუ ჸორჭუკი (Rattus norvegicus)  |
| მენცარული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| ჟინომაფე: | ევკარიოტეფი |
| ომაფე: | ჩხოლარეფი |
| ტიპი: | ქორდამეფი |
| გიმენტიპი: | გაგაჩამაფი |
| კლასი: | ბჟაშუმუეფი |
| რანწკი: | მაღირღონალეფი |
| ფანია: | ჭუკიშობურეფი |
| გვარი: | ჸორჭუკი |

 |
|  ლათინური ჯოხო |
| Rattus (Fischer-Waldheim, 1803) |
|  თხილუაშ სტატუსი |
|  |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  სისტემატიკა ვიკინერობეფს
 |  სურათეფი ვიკიოწკარუეს
 |

|  |
| --- |
| ITIS **180361** |
| NCBI **10114** |

 |

 |

**ჸორჭუკი** (ლათ. *Rattus*) — ჭუკიშობურეფიშ ფანიაშ მაღირღონალეფიშ რანწკიშ ჩხოლარი. უღჷ რსხულიშ სიგჷნძა 10-30 სმ, ქამი ქერცათ ფორილი კუდელი, წუმოგჷნძარებული ნიჩვი, კაბეტი ჸუჯეფი. გვარს 68 კოსმოპოლიტური გვარობა რე. თინეფშე კანკალე, კერძოთ, შქირუ ჸორჭუკი (Rattus norvegicus), ნანდული სინანთროპი რე დო ადამიანიშ მოხვარაშ უმუშო ხე ედომუშამი მოსოფელს. საქორთუოს ფართას რე მოდვალირი უჩა ჸორჭუკი დო შქირუ ჸორჭუკი. ადამიერიშ ხორუეფიშ მოხ ჸორჭუკეფი აფხვადჷნა ორთაშობური პიჯალეფსჷთ. წანმოწანას 3-4-შა იმიარებჷნა. ხანს 5-15 ერჩქის, ნამუეფჷთ 3-4 თუთაშ ხანს იჭყანა გამიარებას. ანდამაჭკომუეფი რენა. გინმუღუნა ანდანერი ინფექციური ლახარა დო ჰელმინთეფი. თინეფს ირდიხას ობურჯჷნა დო სპუნა.

## ქოძირით თაშნეშე

* სინანთროპული ორგანიზმეფი
* დერატიზაცია

## ლიტერატურა

* ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 4, ხს. 417, ქართი, 1979 წანა.
# მიდუეი

მიდუეი
ინგლ. Midway|  ატოლ მიდუეიშ მიოჯინი კოსმოსიშე |
| გეოგრაფია |
| ორენი |
რჩქალი ოკიანე |
| კოკეფიშ მუდანობა |
3 |
| თარი კოკი |
სენდი |
| ფართობი |
6,23 კმ² |
| უმაღალაში კონკა |
13 მ |
| ქიანა |
| **ააშ** |
| დემოგრაფია |
| მახორობა |
0 (2014) |

**მიდუეი** (ინგლ. Midway) — მარჯანიშ ატოლი რჩქალ ოკიანეშ ოორუეშე, ჰავაიშ არქიპელაგიშ ბჟადალ ნორთის. ატოლი რე ააშ-იშ ვაინკორპორირაფილი ვაორგანიზაფილი უხორუ ტერიტორია.

## გეოგრაფია

ატოლ მიდუეიშ რუკა.
ატოლი გოჭყაფილი რე აკოცჷმილი ვულკანიშ ბაზალტურ ოსხირშე. ატოლიშ ლაგუნას მუსხირენ მორჩილი კოკი რე (თიონეფს შქას უკაბეტაში რე სენდი, ისტერნი, სპიტი, ნამუეფიშ ართამი ფართობი რე 6,23 კმ²). ზუღაშ დონეშე არძაშე უმაღალკაში ჭურჭული — 13 მეტრი. კლიმატი სუბტროპიკული. მიდუეი ააშ-იშ დო აზიაშ ქიანეფშ შქას ოჰეერე რზაშ შქაფონი ბაზა რე. კოკი სენდის რე ტრანსრჩქალოკიანური კაბელიშ დგჷმილი, აეროდრომი, ოსინთაფუ.

| № | კოკი | ფართობი, კმ² |
| --- | --- | --- |
| 1 | სენდი | 4,86 |
| 2 | ისტერნი | 1,35 |
| 3 | სპიტი | 0,02 |
|  | **მიდუეი** | 6,23 |
|  | ლაგუნა | 60 |

## რესურსეფი ინტერნეტის

* მიდუეი — სტატია დიდ რუსულ ენციკლოპედიაშე (რუს.)
* მიდუეი (ინგლისური) — სტატია ენციკლოპედია ბრიტანიკაშე
# ნავახო (კათა)

ნავახოშ კათაშ წჷმმარინაფალეფიშ პორტრეტეფი
„პუებლიტო“ — ჯიხეფი, ნამუეფსჷთ ნავახოშ კათა აკმაგანდჷ XVII—XVIII ოშწანურეფს.
**ნავახო**, ვარდა **ნავახეფი** (მუშჯოხოდვალაе — *დენე*, *დინე*, ნავახოშ ოხორინალი ტრიტორიაშ მუშჯოხოდვალა — *დინეტა*) — ინდიარი კათა, ნამუთ ოხორანა, უთარაშო, ააშ-შ ტერიტორიას. ნავახოშ ნინა ორხველჷ ატაბასკურ ნინეფს. ნავახო — ოორუე ამერიკაშ ართ-ართი არძაშე მიარემუდანობამი ინდიური კათა — დოხოლაფირო 250 ვთშ. ადმ. (2006).

## ლიტერატურა

* *Iverson, Peter*. Diné: A History of the Navahos. — Albuquerque: University of New Mexico Press, 2002 — ISBN 0-8263-2714-1.
* *ჯეიმს უაილარდ შულცი*. „ნავახოშ ტომიშ სქუა“

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Navajo people: history, culture, language, art Archived 2019-06-30 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
* ინდიარი ნავახოშ კათაშ ბაწარიშ ლაჸაფეფი. Archived 2009-05-09 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *ათე სტატია **მერკე** რე. თქვა შეგილებუნა ქიმეხვარათ ვიკიპედიას დო გაგშათინათ დო გახვეიანათინ.* |
# ონკოლოგია

**ონკოლოგია** (ბერძენ. onkos — მასა, კიბო) — მენცარობა, ნამუთ დჷთმიგურიანს კიბოეფიშ წჷმოულობაშ ბაძაძეფს, კლინიკურ ამუშენს თინეფიშ კურნალობაშ დო პროფილაქტიკაშ მეთოდეფს. ონკოლოგია მეჭედელო რე მერსხილი თიჯგურა დარგეფწკჷმა, მუჭომეფით რე ბიოლოგია (ციტოლოგია დო გენეტიკა), ქიმია, პათოლოგია, ქირურგია, გინეკოლოგია, რადიოლოგია დო შხვა.

ზოხორინელ ომენცარე-ბიოლოგიურ დისციპლინათ ონკოლოგიაქ გჷმიქიმინჷ XX ოშწანურას, თიშ უკული, მუთ დიჭყუ კიბოშ ძინაშ ექსპერიმენტული დოგურაფაქჷნ. თე პროცესიშ ართ-ართ ნერჩინმადვალარო ოკოროცხუ მიხეილ ნოვინსკი, ნამუქჷთ 1876 წანას კიბო ჯოღორშე ლაკვის გინურგჷნ.

თეორიეფი კიბოეფიშ წჷმოქიმინუაშ გეშა გითმიჭყაფუ თარო გერმანალი პათოლოგანატომეფიშ, ექსპერიმენტატორეაგაიშ დო შხვეფიშ გჷმორკვიეფიშ დო მეგორაფეფიშ ოსხირშა.

## ლიტერატურა

* ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 7, ხს. 535, ქართი, 1984 წანა.
# ციტოლოგია

ინოხი
**ციტოლოგია** — მენცარობა ინოხიშ ენწყუალაშ დო ჩხოლარქიმინჯალაშ გეშა.

არძა თოლი (არძა მიარე თოლამ ორგანიზმის, მუჭოთ ართ თოლამ ორგანიზმის, ფორილი რე **დაცხით**. თინა აკმოდირთუ **გალენ ფა** დო თიშ თუდო დოწკარილი **პლაზმურმემბრანაშე**, ნამუთ უშქაშეთ ციტოპლაზმას მიშახურგანს. თიში სიგირძა 9-10 ნმ რე. (ნმ რე 10 ხარისხო -9 მეტრი). არძა ჩანარული დო ჩხოლარულ თოლიშ პლაზმური მემბრანა წუმოქიმინელი რე **ცილეფიშ დო ლიპიდეფიშ (ცჷმეფიშ) მოლეკულეფშე**. ლიპიდეფიშ მოლეკულეფი ქიმინუნს მიოზიმალო სკენჩერე ჟირფა ფას, ცილეფი ნორთობულო ვარდა ედომუშამო ეიოფშანს ლიპიდეფიშ ფას.

პლაზმური მემბრანაშ ჯინჯიერი ფუნქციეფი რე:

1. **მათხილე**- თინა თხილანს თოლს დინოხლენს გალენ ზიმოქიმნალაშე
2. **ოკონტაქტე**- პლაზმური მემბრანა ქიმინუნს სპეციალურ სტრუქტურეფს, ნამუთ გასოფუ ინოხეფშქას რცხუაფას.
3. **ოტრანსპორტე**- ნიბთიერებეფიშ თირუა თოლი დო აკანიშ შქას. ოკათუ: ფაგოციტოზი, ნამუშ მოხვარათ ბერჯეკი სუბელეფი დო პინოცოტოზი, ნამუშ მოხვარათ თხითხუ ნიბთიერებეფი მიანჭუნა ინოხეფშა.

ფაგოციტოზი დო პინოციტოზი ასახენს ინოხეფიში ნიბთიერებეფიშ ნთქორუაშ პროცესის- ენდოციტოზის. ათე პროცესიშ აწმარინჯე რე ეგზოციტოზი.

ანუ, ფაგოციტოზი დო პინოციტოზი რე თოლიშ ბერჯეკი დო თხითხუ ნიბთიერებეფიშ მითოჭირნაფა, თინეფს უკათუანა ედოციტოზის, დო ათე პროცესიშ აწმარინჯე რე, ეგზოციტოზი.

ინოხიშ ციტოპლაზმას ხოლო ხოლო ნწყვილი რე შხვადოშხვა ორგანოიდეფი.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* ციტოლოგია ვებ-ხასჷლას Open Directory Project
# იმუნოლოგია

მრმს ბაქტერიეფი (ყვინთელი), ნამუსჷთ გინმიმუშენს ნეიტროფილი (იაიაშფერი).
**იმუნოლოგია** (ლათ. *immunis*-შე — მუდგაინშე დუდიშული, გოდუდიშულაფირი, ჩათხინაფილი + ბერძენ. λόγος — რჩქინა) — სამედიცინო-ბიოლოგიური მენცარობა, ნამუთ დჷთმიგურუანს ორგანიზმიშ რეაქციეფს შხვაშ თურ სტრუქტურეფწკჷმა (ანტიგენეფი): თე რეაქციეფიშ მექანიზმეფი, თინეფიშ გჷმოლინაფა, მალობა, ნორმას ინორინა დო პათოლოგიეფი, თაშნეშე გითორკუალაშ დო კურნალუაშ შემუშაფილ მეთოდეფს.

## იმუნოლოგიაშ დოგურაფაშ მეკონეფი

* იმუნური სისტემაშ აკოგაფა;
* იმუნური რეაქციეფიშ გოვითარაფაშ კანონზჷმიარაფეფი დო მექანიზმეფი;
* იმუნური რეაქციეფიშ კონტროლიშ დო რეგულაციეფიშ მექანიზმეფი;
* იმუნური სისტემაშ ლახარეფი დო თიში დისფუნქციეფი;
* იმუნოპათოლოგიური რეაქციეფიშ გოვითარაფაშ პიჯალეფი დო კანონზჷმიარაფეფი დო თინეფიშ კორექციაშ მეშქაშობეფი;
* იმუნური სისტემაშ რეზერვეფიშ დო მექანიზმეფიშ გიმორინაფაშ შილებუამობეფი ინფექციური დო ვაინფექციური ლახარეფიშ სააწმარენჯოთ;
* რეპროდუქციაშ იმუნოლოგიური პრობლემეფი;
* ორგანოეფიშ დო თოლეფიშ ტრანსპლანტაციაშ იმუნოლოგიური პრობლემეფი.

## თაშნეშე ქოძირით

* ნეიროიმუნოლოგია

## რესურსეფი ინტერნეტის

* American Association of Immunologists
* British Society for Immunology
* Federation of Clinical Immunology Societies Archived 2021-03-09 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *ათე სტატია **მერკე** რე. თქვა შეგილებუნა ქიმეხვარათ ვიკიპედიას დო გაგშათინათ დო გახვეიანათინ.* |
# ლახარეფიშ მიკრობული თეორია

ქოლერაშ ვიბრიონი — ქოლერაშ ბაძაძი ბაქტერია
**ლახარეფიშ მიკრობული თეორია** — მენცარობას მეღებული თეორია ლახარეფიშ დო თინეფიშ ბაძაძეფიშ გეშა. ჸათე თეორიაშ მეჯინათ მიკროორგანიზმეფი (პათოგენეფი, მიკრობეფი) იჭანუანა ლახარას. მიკროორგანიზმეფი მიშმულა ადამიერეფიშ, ჩხოლარეფიშ დო შხვა სქილედეფიშ ორგანიზმიშა. თინეფი უკულ მენძელი ორგანიზმეფს იბრელებუნა დო გინმირთუნა შხვადოშხვა ლახარეფიშ ბაძაძო. ჸათეცალი მიკროორგანიზმეფი შილებე რდას ბაქტერიეფი, პროტისტეფი, სოკოეფი, თაშნეშე ვირუსეფი, პრიონეფი, ვიროიდეფი.

ლახარეფიშ მიკრობული თეორიაშ ორდოიანი ვერსია წჷმარინუ ჯიროლამო ფრაკასტოროქ 1546 წანას. მარა უკულიანი პერიოდის ჸათე თეორიას პოპულარიბაქ ვეიაჭოფუ. ევროპას უმოსო დომინანტური რდჷ გალენოსიშ მიაზმაშ თეორია. ჸათე თეორია ანტკიცენდჷ ნამდა ინფექციური ლახარეფიშ, მაგალთო ქოლერაშ, ქლამიდიოზიშ, უჩა ჭირიშ ბაძაძი რდჷ *მიაზმა* (ჯვ. ბერძ. μίασμα - *ბუძღი*) — *გლახა ჰაერი*. თეორიაშ მეჯინათ ეპიდემიეფი რჩქინდუდჷ მიაზმაშე — ჸორადილი ორგანული მატერიაშე.

მავითოჩხორა ოშწანურაშე, ლუი პასტერიშ დო რობერტ კოხიშ რკვიებეფით მიაზმაშ თეორიაქ პოზიციეფი დუთმუ ლახარეფიშ მიკრობული თეორიას, ნამუქჷთ ჭიეჭიეთ უმოსო მეღებული თეორიათ გინირთუ. 1890-იან წანეფს მიოგორეს ვირუსეფს, გევითარჷ ბაქტერიოლოგიაშ დისციპლინაქ, მენცარეფქ აკეთეს მიარე ლახარეფიშ ბაძაძი მიკროორგანიზმეფიშ იდენტიფიკაცია. ჸათაშ გინირთჷ ლახარეფიშ მიკრობული თეორიაქ დომინანტურო თეხანური მენცარობას.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Stephen T. Abedon Germ Theory of Disease Supplemental Lecture (98/03/28 update)
* William C. Campbell The Germ Theory Timeline
* Science's war on infectious diseases