Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ჸილო

ჸილო
ჸილო
**ჸილო** (ქორთულო: ვეფხვი; ლათინურო: *Panthera Tigris*) — დიდი კატუეფიშ ბუნაშ ნოტყი (სახეობა), ნამუთ ნჯილოწკჷმა ართო არძაშ უმოსი კაბეტი მახვამილაფარი ნოტყო იკოროცხუ. ჟიშე მოჭითა-მოჸვინთალე ფერი უღუ დო უჩა ზოლეფი გინოჸუნს, ქვარა — ჩე ფერი.

ხე აზიას - ინდოეთის, ინდოჩინეთიშ ქიანეფს, რუსეთიშ ბჟაეიოლ კუნთხუს (ამურწყარიშ პის) და ხოლო ართ-ჟირი ქიანას ექიაქო. ჯვეშ ბორჯის ამდღარიშ უმოსი ოხორუ უღუდუ, მარა ამდღარი დღაშო ეშაჭყვადუაკარს გერე. სოდგა ზოოლოგეფს მა-20 ოშწანურაშ ოშქაშეს თელ ქიანას 30000 ჸილო უწონებუდესჷნ, ამდღარშო არძაშ უმოს 4000-ს წურაფულენა.

ჸილოშ 6 გიმენსახეობა არსებენს, ვარა არსებენდუ:

* **ციმბირული** (Panthera tigris altaica) - ხვალე ჸილოეფი ვარ, კატუშობურეფშე არძაშე უდიდაში. დოსქილადირიე 200 შური.
* **ჩინური** (Panthera tigris amoyensis) - ეშაჭყვადილო წურაფულენა. შილებე სოთინ ობჟათე ჩინეთის ხოლო ქოხედასჷნ.
* **ინდოჩინური** (Panthera tigris corbetti) - ეშაჭყვადუაშ შარას გერე.
* **ბენგალური** ვარა **სამაფო** (Panthera tigris tigris) - დოსქიდუ 2000 შურქ.
* **სუმატრული** (Panthera tigris sumatrae) - 100-ქ ხოლო ვადოსქიდუ.
* **იავური** (Panthera tigris sondaica) - ეშაჭყვადილო იკოროცხუ. ეგება სოდგარენ ხოლო დოსქილადირიენდა.
* **ბალიში** (Panthera tigris balica) - არძაშ უჭიჭაშ ჸილო. ეშაჭყვადილიე 1937 წანაშე.
* **კასპიური** (Panthera tigris virgata) - ართ-ჟირიშ მეტი ეშაჭყვადილიე. ართ ცალ ნაჸვილარე საქორთუოს, მცხეთაშ გოხოლუას, 1922 წანას—.

**ლიტერატურა Lexikon der Biologie. CD. Elsevier Verlag, 2006
# ულტრაიაიაშფერი გჷმოჩხორიაფა

ჟირი ულტრაიაშფერი ფლურესცენციული ნოთე. ჟირხოლო ნოთე გჷმაჩხორიანს „გჷრძე პოპორეფს“, ნამუეფიშ სიგჷრძათ იდვალუაფუ 350-შე 370 ნმ დიაპაზონს
**ულტრაიაშფერი გჷმოჩხორიაფა** (ულტრაიაშფერი ჩხორიეფი) — ელექტრომაგნიტური გოსინთაფა, ნამუთ იკინენს სპექტრულ დიაპაზონს ძირაფილი დო რენტგეური გოსინთაფაშ შქასჷ. ულტრაიაშფერი გოსინთაფაშ პოპორიშ სიგირძა გეძჷ 10-შე 400 ნმ ინტერვალს ((7,5×1014—3×1016). ტერმინი მოურს ლათინურ ultra-შე თანჯეფს მელე დო იაშფერი.

## ლიტერატურა

ვიკიოწკარუეს**?** რე ხასჷლა თემაშენ:
ულტრაიაიაშფერი გჷმოჩხორიაფა Hu, S (July 2004). „UV radiation, latitude, and melanoma in US Hispanics and blacks“. *Arch. Dermatol.* **140** (7): ხს. 819–824. DOI:10.1001/archderm.140.7.819. PMID 15262692.
* Hockberger, Philip E. (2002). „A History of Ultraviolet Photobiology for Humans, Animals and Microorganisms“ (– Scholar search). *Photochemisty and Photobiology* **76** (6): ხს. 561–569. DOI:<0561:AHOUPF>2.0.CO;2 10.1562/0031-8655(2002)076<0561:AHOUPF>2.0.CO;2. PMID 12511035.
* Allen, Jeannie (6 September 2001). *Ultraviolet Radiation: How it Affects Life on Earth*, Earth Observatory.  NASA, USA.
# ვიბრისი

ვიბრისი
**ვიბრისი** (ლათ. vibrissae < vibro — ვირხევი, ვიგრიხეფი), დიდი ზჷმაშ ძუძუშმაწუალეფიშ მაგინაფუ ბოწოწი. ვიბრისეფი რჩქვანელობურო იდვალუაფჷნა ბუნეფო დუდს (ჩხვინდის, თოლეფიშ ჟილე, ღვას დო შხვა), კანკალე რსხულიშ შხვა ნორთეფსჷთ. ვიბრისეფი სპეციალიზაფილი გინაფაშ ორგანოეფი რე, ნამუეფით აღიქვენა ელმოლიშ უჭიჭაში ნიარაფეფს. ვიბრისეფიშ ფაზვი ინოხე თუმაშ ჩანთას დო ელმოლშე ვენური ღრუ უღუ. ნანთხორა მახვამილაფარიშნერი მალაკერტეშ ხოკოშ ყვილეფიშ აკოგაფაშე ჩქუ, ნამჷ-და ვიბრისეფი ნოღვენა ძუძუშმაწუალეფიშ ნოგორეფსჷთ, ე. ი. ვიბრისი თომაშე უმოსი ჯვეში წჷმოულობაშ რე. კანკალე ვიბრისშა უჯოხონა ადამიერიშ ჩხვინდიშ ღრუშ დიდ ბოძორეფშა დო ჭანდეფიშ რსხულიშ ძაგარეფშა.

## ლიტერატურა

* ქსე, ტ. 4, გვ. 395, თბ., 1979
# ნოშქერწყარეფი

ლაქტოზა ნამუთ ბჟასიე.
**ნოშკერწყარეფი** რთული ორგანული ნაკათეფიე, ნამუეფიშ აკოდგინალუაშა მიშმურს ნოშქერბადიშ, ჟანგბადიშ დო წყარბადიშ ატომეფი. აშხვანერენა ძაკ დო რთულ ნოშქერწყარეფს. ძაკი ნოშქერწყარეფს მონოსაქარიდეფი ჯოხო. რთული ნოშქერწყარეფი რე პოლიმერეფი, ნამუთ მონოსაქარიდეფი მონომერიშ როლს არსულენა. ჟირი მონოსაქარიდშე წჷმიქიმინუ დისაქარიდი, სუმშე - ტრისაქარიდი, ბრელშე — პოლისაქარიდი. არძო მონოსაქარიდი უფერო ნიბთუანობა რე, წყარს ჯგირო ინწყჷმუ; დახე არძოს უღჷ გემოანი, ჰამო გემო. არძაშე გოფაჩილი მონოსაქარიდეფიე გლუკოზა, ფრუქტოზა, რიბოზა დო დეზოქსირიბოზა. თინეფი მიშმულა ნუკლეინიშ მჟავეფიშ დო ატმოსფეროშ აკოდგინალუაშა.

დი- და ტრისაქარიდეფი მონოსაქარიდიშ ნერო, ჯგირო ინწყჷმუ წყარს, უღჷნა ჰამო გემო. მონომერული რგოლეფიშ რიცხუშ რდუალაწკჷმა ართო პოლისაქარიდეფიშ ნწყჷმალაფა ირკენს, ჰამო გემო დინუ. დისაქარიდეფიშე გჷშაკერძაფილო შანულამი რე ჭაფურიაშ დო ბჟაშ შანქარეფი. პოლისაქარიდეფშე ფართასიე გოფაჩილი სახამებელი, გლიკოგენი, უჯრედიშ ცელულოზა. მერქანი დახე წიმინდე ცელულოზა რე. თე პოლისაქარიდეფიშ მონომერი გლუკოზა რე.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* მუ რე ნოსერყარეფი?
* Nomenclature of Carbohydrates

## ლიტერატურა

* Jochen Lehmann: *Kohlenhydrate. Chemie und Biologie.* Thieme, Stuttgart und New York 1996, 2001 (2. Auflage), ISBN 3-13-532902-X
* *Structure and Catalysis*. In: A. L. Lehninger, D. L. Nelson, M. M. Cox (Hrsg.): *Principles of Biochemistry*. Worth Publishers, New York 1993, S. 252–252.
# ბრაზილიური თხირი

|
? ბრაზილიური თხირი
  |
| --- |
|   |
| მენცარული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| ჟინომაფე: | ევკარიოტეფი |
| ომაფე: | ჩანარეფი |
| გიმენომაფე: | წვანე ჩანარეფი |
| გჷნართი: | პეულამეფი |
| კლასი: | ჟირლებერამეფი |
| ფანია: | მანანიშობურეფი |
| გვარი: | ლეცითიშობურეფი |
| ბუნა: | **ბრაზილიური თხირი** |

 |
|  ლათინური ჯოხო |
| Bertholletia |
|  თხილუაშ სტატუსი |
| მაწყანწყუ IUCN 3.1 *Vulnerable* : ??? |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  სისტემატიკა ვიკინერობეფს
 |  სურათეფი ვიკიოწკარუეს
 |

|  |
| --- |
| ITIS **21989** |
| NCBI **3645** |

 |

 |

**ბართოლეტია** ვარ-და **ბართოლეცია** (ლათ. *Bertholletia*) — ლეცითიშობურეფიშ ფანიაშ მონოტიპიური გვარიშ ობჟათეამერიკული ჩანარი. აკა გვარობა — **ბართოლეტია მაღალი** (ლათ. *Bertholletia excelsa*), უმოსო ჩინებული რე ჯოხოეფით **ბრაზილიური თხირი**, **ობჟათეამერიკული თხირი** დო **ამერიკული თხირი** (თე ჟირი ჯოხოდვალათ ჩინებული რე ჩანარიშ გუმნაღელით). კანკალეშა გიშმართუნა მაჟირა გვარობას — Bertholletia nobilis Miers (1874), მარა თე არზის არძა ვაღებულენს.

ბართოლეტია მაღალი ჩანს გაიანას, ვენესუელას, ბრაზილიას, ბჟაეიოლ კოლუმბიას, ბჟაეიოლ პერუს დო ბჟადალ ბოლივიას. თაშნეშე ზოხოთ გოფანტილი ჯალეფი ჩანს ამაზონიშ, რიუ-ნეგრუშ დო ორინოკოშ ანდა რჩქონას. ბერთოლეტიას მორჩილ მუდანობათ დითმიჭყანუანა, მუჭოთ კულტურული ჩანარი, მარა პლანტაციეფიშ მოსალი ტყარი ბართოლეტიაწკჷმა ელაზჷმაფათ მორჩილი რე.

ჩანარიშ თე გვარს ჯოხოქ გიადჷ ფრანგი ქიმიკოსი კლოდ ლუი ბერთოლეშ (1748—1822) პატიოცემელო.

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Americas Regional Workshop (Conservation & Sustainable Management of Trees, Costa Rica, November 1996) (1998). *Bertholletia excelsa*. *2006 IUCN Red List of Threatened Species*. IUCN 2006. Retrieved on 9 May 2006. Listed as Vulnerable (VU A1acd+2cd v2.3).
* *Peres, C.A. et al.* threats to the sustainability of Brazil nut exploitation(ინგლ.) // *Science*. — 2003. — В. Science. — Т. 302. — № December 19. (Overharvesting of Brazil nuts as threat to regeneration.)
* Brazil Nut homepage Archived 2007-10-12 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.  (ინგლ.)
* New York Botanical Gardens Brazil Nuts Page (ინგლ.)
* Brazil nuts' path to preservation, BBC News. (ინგლ.)
* Brazil nut, The Encyclopedia of Earth (ინგლ.)
* ბრაზილიური თხირი Archived 2008-06-17 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.  (ინგლ.)
* ბრაზილიური თხირიშ გეშა სნექეფიშ მაწარმაფალიშ ვებ-საიტიშე
* ბრაზილიური თხირი მუჭოთ სელენიშ წყუ Archived 2016-12-14 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.

## სქოლიო
# ნეპოტიზმი

**ნეპოტიზმი** — მაჸალეეფშა დო მოჯგირეეფშა გიშაკერაფილი პრივილეგიეფიშ მეჩამა თინეფიშ დოინალაფაშ უმკუჯინალო. ზიტყვა *ნეპოტიზმი* მოურს ლათინური ზიტყვაშე *„ნეპო“*, ნამუთ დასქუას/ჯიმასქუას ვარ-და მოთას შანენს.

## ნეპოტიზმიშ ტიპეფი

### კათოლიციზმი

ნეპოტიზმიქ ჯოხოდვალა შქა ოშწანურეეფიშ ოხვამური გჷმოცადებაშე მიღჷ, მუჟანსჷთ კათოლიკური პაპეფი დო ეპისკოპოსეფი, ნამუეფქჷთ უწუკურაფაშ აპიანი დოდვეს დო მუნეფიშ სქუალედი ვაჸუნდესჷნ, დასქუალეფს/ჯიმასქუალეფს თიჯგურა პრივილეგირაფილ პოსტეფს არზენდეს, ნამუეფჷთ რჩქვანელობურო მუმაშე სქუაშა გინმიშჷნ. ჟილე ეშინელი მოჯგირეეფი შხირას პაპეფიშ ვალეგიტიმური სქუალეფი რდეს, ზუსტას თეშ გეშა კაბკალე ჯვეშ გოსხუნუათ ლექსიკონს "დასქუა/ჯიმასქუა" გოსხუნილი რე, მუჭოთ ოშურიელე პოჯეფიშ უკანონე სქუა. კანკალე პაპიქ თეჯგურა "მოჯგირეს" პოზიცია კარდინალშახ ეუკინჷ დო შხირას თეჯგურა ქიმინუეფი პაპიშ "დინასტიაშ" გაგჷნძორაფას შანენდჷ. ნეპოტოზმიშ თეჯგურა ქიმინუეფი 1692 წანას გოხურგჷ პაპ ინოკენტ XII–შით. გიმნარკიქ შილებე იჸუას ხვალე კვალიფიციური მოჯგირეეფიშ დორინაფა მაჸვენჯ პოსტეფს.

### პოლიტიკური

ნეპოტიზმი დჷმახასიათაფალი რე პოლიტიკაშოთ, მუჟანსჷთ დჷთმირინუაფუ მოჯგირეეფი, პოსტეფს უბაღებუ კვალიფიკაციაშ შვანსჷთ.

## სქოლიო