Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ბიოლოგიური კლასიფიკაცია

გაგაჩამეფიშ გოვითარაფა კლასეფიშ დონეშა
**ბიოლოგიური გვარობეფიშ მენცარული კლასიფიკაცია** მერკეთ **ბიოლოგიური კლასიფიკაცია** ვარდა **მენცარული კლასიფიკაცია** – თელი ორგანიზმეფიშ იერარქიულ პრინციპშა გერსხილი სისტემატური კლასიფიკაცია. მენცარობას თე კლასიფიკაციაშ გეშა ჯოხო **ტაქსონომია**, თელარაშ თეხანურ კლასიფიკაციაქ გიჭყჷ ჯვეში ბერძენი არისტოტელეშ ნახანდეფშე. (ბერძენ. *tassein* – კლასიფიცირაფა დო *nomos* – კანონი) .

ჩხოლარეფიშ მენცარრული კლასიფიკაციაშ თარი იერარქიული ოკურჩხალეეფი რე (ტაქსონეფი): ომაფე, ტიპი, კლასი, რანწკი, ფანია, გვარი დო დორხველურო გვარობა. ჩანარეფიშ კლასიფიკაციაშ ბორჯის ტიპიშ ომანგური რე გჷმნართი. კანკალეშა გიმირინუანა შქაფონი ტაქსონეფს ხოლო: გიმენტიპი, სუპერკლასი, გიმენკლასი, ინფრაკლასი, გიმენრანწკი, გიმენგვარობა დო შხვა. ბოტანიკას გიმენფანიაშ დო გვარიშ შქას თაშნეშე გიშმერთუ ტაქსონი ტრიბა.

## თშნეშე ქოძირით

* ტრინომიალური ნომენკლატურა

## ლიტერატურა

* Larson, J. L. (1971). *Reason and experience. The representation of Natural Order in the work of Carl von Linne*. Berkeley, California:  University of California Press,  VII+171 pages ხს..
* Schuh, R. T. and A. V. Z. Brower. (2009). *Biological Systematics: principles and applications (2nd edn.)* Cornell University Press xiii+311 pages. ISBN 978-0-8014-4799-0
* Species 2000 & ITIS Catalogue of Life 2008 Archived 2009-08-28 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
* Stafleau, F. A. (1971). *Linnaeus and the Linnaeans. The spreading of their ideas in systematic botany, 1753–1789*. Utrecht:  Oosthoek,  xvi+386 pages ხს..
# ჩხოლარეფი

|
? ჩხოლარეფი
  |
| --- |
| ედუარდ ჰიქსი, ნოეშ კიდობანი  |
| მენცარული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| ომაფე: | ჩხოლარეფი |

 |
|  ლათინური ჯოხო |
| Animalia |
|  თხილუაშ სტატუსი |
|  |
|

|  სისტემატიკა ვიკინერობეფს
 |  [{{fullurl:commons:{{{commons}}}|uselang=xmf}} სურათეფი ვიკიოწკარუეს]
 |

 |
| --- | --- | --- |

 |

**ჩხოლარეფი** (ქორთ. ცხოველები) — *ჩხოლარული ორგანიზმეფი*, შურდგჷმილ სქჷლედეფიშ ართ-ართი ჯინჯიერი ომაფე (მაჟირა ომაფე ჩანარეფი რე). ჩხოლარეფი ჰეტეროტროფული ორგანიზმეფი რე. უუკაჭულაში ნამთინე ბუნა (ევგლენა) ეთმიჯუმუაფუ მუჭოთ ჰეტეროტროფულო, თეშ ავტოტროფულო. ალმახანურ ფარანს ხე 1,5-იშე 2 მლნ-შახ ბუნაშ ჩხოლარი (მენცარეფიშ უზურით თე რიცხუ შილებე 10 მილიონს ოჭირინუანდასჷნ), თაშ ნამდა 1 მლნ-შე უმოსი კუჩხორსხუამეფი. შხვადოშხვა სისტემატიკოსი ჩხოლარეფს გოშხვანერელი მუდანობაშ ტიპეფო რთუნს. უმოსო ეჭოფილიე გეჸვენჯი ტიპეფი: უუკაჭულაშეფი (ნამთინე თე ტიპის 5 ტიპო რთჷნს), მუნაფეფი, ჭჷქოქამეფი, ბირტყა ღვენკეფი, ნემერტინეფი, კვარკვალია ღვენწკეფი, დუდქაცუამი ღვენწკეფი, რულეამი ღვენწკეფი, კუჩხორსხუამეფი, ფუთქურალეფი, ხუჯკუჩხამეფი, ლიბტანამეფი, კანქაცუამეფი, პოგონოფორეფი, ძაგვარღვანწკამეფი, გვერდოქორდამეფი დო ქორდამეფი. ჩხოლარეფს გურაფულენს ზოოლოგია დო ანდა სპეციალური ზოოლოგიური დისციპლინა: პროტისტოლოგია, ენტომოლოგია, იქთიოლოგია, ჰერპეტოლოგია, ორნითოლოგია, თერიოლოგია, მალაკოლოგია დო შხვა.

## შანულობა

ჩხოლარეფს დიდი შანულობა უღუ ადამიერიშ რინას. თინეფს ირინუანა ოჭკომალო, აწმაკინალი ნძალათ, ორეწუალე ლადირონო დო შხვა. ნამთინე ჩხოლარს ფორა (გავალი), მოუღუ ოკათე მეურნეობაშ თენა დო ვარ თი დარგიშა. გჷშაკერძაფილო ოშინალი რე თინეფიშ როლი აკანიშ თი სახეთ ასქილიდაფაშო მუდგათ თინა ამდღარშო მუმაპალუაფუნან. თე შანულობა მახორობაშ დიდი ნორთის ვასვინჷ დო წორას თენა რე თარი ზეკი თი პრობლემეფიშ ნამუეფიშ ოწოხოლეთ გერე ჩხოლარეფიშ ოქიანუნ. მიარე ბუნა უდუზოგებუ მოჯილიკუაშ დო ორთაშობურ პროცესეფს ჩილათირ ჩარიაშ გეშა მისპუ ვარა მოსპუალაშ შარას გერე. თეჟამო ქიმინჯური ბიჯგეფი გჷნმიდგუმუ ჩხოლარეფიშ ბუნაშობური მუდანობაშ რეგულირაფაშო, თხილუაშო, მოშხუნებაშო (გჷშაშქუმალირიე კანონეფი, დორსხუაფილიე ტყაჩირეფი (ნაკრძალეფი), ეკვათილეფი, მიშაღალირიე „ჭითა წიგნი“ დო შხვა). მორო მოღალუეფიშ მეჯინათ ქიმუაჸუნითჷ-და, ქობძირუნთ ნამდა ჩხოლარული ოქიანუშ დეგრადაციაშ პროგრესირაფა გეომეტრიულ პროგრესირაფას ეხოლებუ. რე გოხვალამა, ნამდა ორთაშ გჷნოგვარაფაშ პროცესი ნამუთ თეშნერი არგამა რენ, წჷმარინუანს ევოლუციური გოვითარაფაშ ართ-ართი ეტაპის დო ოსქვებურო ბუნეფიშ დო ვარ ედომუშამო ეკოსისტემეფიშ ნქირაფა ვა რე შანი თიში ნამდა მოსპუალა ედომუშამო შურდგჷმილ ორთას ორცქინუნ. მორო სოიშახ თეშნერი უზურეფი თეორიაშ სახეს ვეჭოფუნჷნ (მორო შილებე დღას ვართ მოხვადასჷნ ), თეიშახ კოჩიშობა დიდ რისკიშა მეურს. თაშ ნამდა, თითო კაკალია ადამიერი ვალდვალირიე მუთხილუას დო მუკულუას შურდგჷმილი ორთასჷნ.

## ლიტერატურა

* *ჯანაშვილი ა*., ქსე, ტ. 11, ხს. 255, ქთ., 1987 წანა.

## რესურსეფი ინტერნეტის

ვიკიოწკარუეს**?** რე ხასჷლა თემაშენ:
ჩხოლარეფი ჯალეფი
* ჩხოლარეფიშ მიარეფერუანობა
* ARKive Archived 2016-04-26 ვებ-ხასჷლას archive.ph Error: unknown archive URLCategory:Webarchive თანგი უჩინებუ არქივეფი - გჷნოლაფაშ პიც მერნელ ჩხოლარეფი, მოსოფელიშ მაშტაბით.
* ომენცარე ამერიკული ჟურნალი.
# ქორდიანეფი

|
? ქორდიანეფი
  |
| --- |
|   |
| მენცარული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| ომაფე: | ჩხოლარეფი |
| ტიპი: | ქორდიანეფი |

 |
|  ლათინური ჯოხო |
| Chordata |
|  გიმენტიპეფი |
| * დაცხამეფი
* გაგაჩამეფი
 |
|  თხილუაშ სტატუსი |
|  |
|

|  სისტემატიკა ვიკინერობეფს
 |  სურათეფი ვიკიოწკარუეს
 |

 |
| --- | --- | --- |

 |

**ქორდიანეფი** (Chordata) — მაჟირალბუკამი ჩხოლარეფიშ უმაღალაში ტიპი. თინეფს ორსხველჷნა დაცხამეფი, ხოკოშ უმუშოეფი, გაგაჩამეფი. ქორდიანეფშო დჷმახასიათაფალი რე ქორდა, ოჭიშიშ ნერვული მილი დო ლაჸურშიშ ნოწკირეფი. ქორდიანეფიშ ართ ნორთის ქორდა ედომუშამი თელარაშ გოძვენას უღუ, კანკალეს — გოვითარაფაშ ორდოშიან პერიოდის. გაგაჩამეფიშ ოჭიშიშ ნერვული მილიშ წჷმიანი ნორთი აკმოქიმინუნს დუდიშ ტვინს, კაბეტ ასციდიეფს ნერვულ მილს ნერვული განგლიონი თირანს. ლაჸურშიშ ნოწკირეფი სქირონაშ ქორდიანეფს ხვალე ლარვაშ ვარდა გოვითარაფაშ ორდოშიან ოკუჩხალეშე უღჷნა, წყარიშ ფორმეფს — ედომუშამი თელარაშ გოძვენას. ქორდიანეფს ოხასიათჷნა მეტამერია, ნამუთ ჯგირო აფჷნა გიმოხანტილი ხოკოშ უმუშოეფს დო გაგაჩამეფს დო თინეფიშ არღამი გოვითარაფაშ პერიოდის.

## ლიტერატურა

* ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 10, ხს. 548, ქართი, 1986 წანა.
# გაგაჩამეფი

|
? გაგაჩამეფი
  |
| --- |
| თინუსი (Thunnus thynnus)  |
| მენცარული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| ომაფე: | ჩხოლარეფი |
| ტიპი: | ქორდიანეფი |
| გიმენტიპი: | გაგაჩამეფი |

 |
|  ლათინური ჯოხო |
| Vertebrata |
|  თხილუაშ სტატუსი |
|  |
|

|  სისტემატიკა ვიკინერობეფს
 |  სურათეფი ვიკიოწკარუეს
 |

 |
| --- | --- | --- |

 |

**გაგაჩამეფი**, *ხოკოამეფი* (ლათ. *Vertebrata ან Craniota*) — ჩხოლარეფიშ გიმენტიპი ქორდიანეფიშ ტიპშე. გაგაჩამეფიშ მუჭოთ რსხულიშ აკოგაფა, თეშ ფიზიოლოგიური ქიმინჯალა გოვითარაფაშ მაღალ დონეს რე. რსხული ფორილი აფჷნა ტყებით, ნამუთ უშქაშე კონტაქტის რე ელმოლიშ ფაქტორწკჷმა, ოკათჷ აირეფიშ თირუას, ორგანოეფშე ნობთიარობეფიშ დორცუაფაშ პროდუქტეფიშ გიმოღალას. ტყებიშ წმნაქიმინეფი რე ქერცა, ბურდღა, თუმა (დო თიში სახეშვაობეფი), ჯღვალეფი, ჩორქოეფი, ბირჩხეფი, ქალეფი დო შხვა. ტყების მიარე ცქირცქის გიშმაღალარი, სპეციფიკური თებოშ, უფუშ დო შხვა ჯარკვალი რე. ტყების თარ ნორთის აკმადგინანს ეპიდერმისიშ გიმე მედვალუ კორიუმი. კუთოვანი სისტემა ბერდეხი დო დიფერენცირაფილი რე.

გაგაჩამეფს უღჷნა სუმი ტიპიშ ჩონჩხი: მიმარსხუაფალრშვილამი, ხინტკამი დო ძვალამი. ჩონჩხი აკმოდირთუ გაგაჩიშ, დუდიშ ხოკოშ, განთხეფიშ ორტყაფუეფიშ დო დუდიშული განთხეფიშ ჩონჩხშე. გიშართილი რე გაგაჩიშ გიმნართეფი: კინჩხიშ, კიდირიშ, წყარიშ, გავაშ დო კუდელიშ. კანკალეს თე თუ თი გიმნართი ვაუღუ. არყილეფიშ მუჭოთ აკოგაფა, თეშ მუდანობა გინორთელი რე კლასეფიშ მეჯინათ. დუდიშ ხოკო აკმოდირთუ ტვინიშ ხოკოშ დო სახეშ ხოკოშე.

## ლიტერატურა

* *ჯანაშვილი ა.*, ქსე, ტ. 11, გვ. 472, თბ., 1987
# ბჟაშუმუეფი

|
? ბჟაშუმუეფი
  |
| --- |
| Canis lupus  |
| მენცარული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| ომაფე: | ჩხოლარეფი |
| ტიპი: | ქორდიანეფი |
| გიმენტიპი: | გაგაჩამეფი |
| კლასი: | ბჟაშუმუეფი |

 |
|  ლათინური ჯოხო |
| Mammalia |
|  თხილუაშ სტატუსი |
|  |
|

|  სისტემატიკა ვიკინერობეფს
 |  სურათეფი ვიკიოწკარუეს
 |

 |
| --- | --- | --- |

 |

**ბჟაშუმუეფი** (*ძუძუშ მაწუალეფი*) (ლათ. *Mammalia*) — ჩხოლარეფიშ კლასი გაგაჩამეფიშ გიმენტიპშე. ედომუშამი რსხულიშ სიგჷრძა 1,5 სმ-შე (ბიგვა) — 33 მ-შე უმოსი რე (ლენი ვერშაპი), სამანგათ წონა რე — 1,5 გ-შე, 190 ტონაშახ. რჩქვანელობურო წჷმოგჷრძალაფირი რსხული უღუნა, 5-5-კითამ 4 განთხის გემარინე. კანკალეფს (ცხენეფს დო შხვა) უკულაში კითი უღუნა. ხესუამეფიშ განთხეფი სუეფო რე გინორთელი, ფოფორკუჩხამეფიშ — ფოფორეფო.

რინაშ პიჯალეფიშ ომანგეთ, ბჟაშუმუეფს ჩხომიშობური რსხული უღუ, უკახალენი განთხეფი ვაპალუნა. ტყები ბოწოწით აფუნა ფორილი. ვერშაპეფს, ბეჰემოთის დო კანკალე შხვა ბჟაშუმუეფს ბოწოწამი ოფორალი ომაჟირუეთ რედუცირაფილი აფუნა. ტყებიშე ეშარდილიე ჯღვალი, ჩორქო, ბირცხა, ქა, ქერცა დო შხვა. ბჟაშუმუეფს უღუნა მუშკიშ, თებოშ, უფუშ დო შხვა ჯარკვალეფი. გურიშ გაჩამალი ობჟალე ჯარკვალეფი, ნამუეფიშ სეკრეტით ნანა ოდიარუანს მუში გამნაჭყანეფს.

## ლიტერატურა

ვიკიოწკარუეს**?** რე ხასჷლა თემაშენ:
ბჟაშუმუეფი *ჯანაშვილი ა.*, ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 11, ხს. 282, ქართი, 1987 წანა.
# ფანია (ბიოლოგია)

იერარქია ბიოლოგიური სისტემატიკაშ ბრუო ჯინჯიერ ტაქსონომიურ რანგის. ოშქაშე კატეგორიეფი ვა რე ნაძირეფუ.

**ფანია** (ლათ. *familia*) — ბოტანიკაშ დო ზოოლოგიაშ სისტემატიკური კატეგორია, ნამუთ აკმაშქვანს საართო წჷმოულობაშ მოჯგირე გვარეფს. სამანგათ, წიფურიშობურეფიშ ფანიას გოართოიანაფილი რე გეჸვენჯი გვარეფი: წიფური, ჭყონი, ჭუბური დო შხვა; ჯოღორიშობურეფიშ ფანიას — გვარეფი: ჯოღორი, მელა, ყარსაღი დო შხვა. მინ ფანიას აკა გვარი რე (ბერწულიშობურეფი, კვატანინძგამეფიშობურეფი დო შხვა). დიდ ფანიეფს გიმენფანიეფო გჷთმორთჷნა. მოჯგირე ფანიეფს რანწკის აკმაშქვანა.

## ლიტერატურა

* ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 7, ხს. 627, ქართი, 1984 წანა.
# ჭუკიშობურეფი

|
? ჭუკიშობურეფი
  |
| --- |
| ჸუდეშ ჭუკი (Mus musculus)  |
| მენცარული კლასიფიკაცია |
|

|  |  |
| --- | --- |
| ჟინომაფე: | ევკარიოტეფი |
| ომაფე: | ჩხოლარეფი |
| ტიპი: | ქორდამეფი |
| გიმენტიპი: | გაგაჩამეფი |
| კლასი: | ბჟაშუმუეფი |
| რანწკი: | მაღირღონალეფი |
| ფანია: | ჭუკიშობურეფი |

 |
|  ლათინური ჯოხო |
| Muridae |
|  თხილუაშ სტატუსი |
|  |
|  ჭუკიშობურეფიშ ხვენაშ არანი |
|  |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  სისტემატიკა ვიკინერობეფს
 |  სურათეფი ვიკიოწკარუეს
 |

|  |
| --- |
| ITIS **180360** |
| NCBI **10066** |

 |

 |

**ჭუკიშობურეფი** (ლათ. *Muridae*) — ბჟაშუმუეფიშ ფანიაშ ჩხოლარი მაღირღონალეფიშ რანწკიშე. უღჷნა 5-50 სმ სიგჷნძაშ რსხული. მოდვალირი რენა ირდიხას, უმენტაშობა ხე ტროპიკულ დო სუბტროპიკულ ტყალეფს. ამერიკაშა ადამიერქ მიშეჸონუ. კანკალე სინანთროპული ჩხოლარი რე (ჸუდეშ ჭუკი, კანკალე ჸორჭუკი). აქტიური რენა სერით, უმენტაშობა მითოხე ომანეს. დოხორელი აბანეფს ნთელი წანაშ გოძვენას იმიარებჷნა, მაკეობაშ განწეობა 18-25 დღა; ხანა 2-10 ჭუკის. გამიარებას იჭყანა 1,5-3 თუთაშ ხანშე. ჭკომჷნა ცანარეფს, კანკალეშა ჩხოლარეფსჷთ. ჭუკიშობურეფიშ უმენტაშობა გავალს მეთმიორინუანს ოკათე მეურნობას. კანკალეს ადამიერიშ დო ჸუდეშ ორინჯიშ ინფექციური დო ინვაზიური ლახარეფი გინმუღუ. *სააწმარენჯო მანჯებეფი:*მექანიკური, ქიმიური დო ბაქტერიოლოგიური მეშქაშობეფი.

## ლიტერატურა

* ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 4, ხს. 558, ქართი, 1979 წანა.
# გვარი (ბიოლოგია)

იერარქია ბიოლოგიური სისტემატიკაშ ბრუო ჯინჯიერ ტაქსონომიურ რანგის. ოშქაშე კატეგორიეფი ვა რე ნაძირეფუ.

**გვარი** (Genus) — თარი ტაქსონომიური კატეგორია, ნამუთ აკმაშქვანს ფილოგენეზურო არხოს მარენჯი გვარობეფს. სამანგათ, ფიჭვიშ გვარი (Pinus) აკმაშქვანს ფიჭვიშ არძა გვარობას; კატუშ გვარი (Felis) — ტყარი კატუშ შხვადოშხვა გვარობას. ბოტანიკური დო ზოოლოგიური ნომენკლატურათ ირი გვარი ართი ზიტყვათ (ჸოფირფონი ჯოხოთ) იშანუაფუ. სამანგათ, Pinus — ფიჭვი, Felis — კატუ. რჩქვანელობურო, გვარს გოართოიანაფილი რე მიარე ვარდა მუსხირენი გვარობა. მარა რე თიჯგურა გვარეფი ხოლო, ნამუსჷთ ხვალე აკა გვარობა რე (გინკგო — Ginkgo biloba, კვატანინძგამი — Ornithorhynchus anatinus), თინეფს მონოტიპური გვარი ჯოხონა. არხო გვარეფი აკმოქიმინჷნა ფანიას. სამანგათ ძარწუფაშ (Viburnum) დო ინჭირიაშ (Sambucus) გვარეფი გოართოიანაფილი რე ჩხოროტყებიშობურეფიშ (Caprifoliaceae) ფანიას, ჯოღორიშ (Canis) დო მელაშ (Vulpes) გვარეფი — ჯოღორიშობურეფიშ ფანიას. კანკალეშა გვარს გიშმართჷნა გიმენგარეფს; გვარიშ დო ფანიაშ შქას შქაფონო კატეგორიას — გიმენფანიას დო ტრიბას. სამანგათ, ქერიშ დო ქობალკალაიშ გვარეფი მიშმულა ქერიშობურეფიშ ტრიბაშა, ონდატრაშ დო წყარიშ მემინდორეშ გვარეფი აკმოქიმინჷნა მემინდორეეფიშ გიმენფანიას.

## ლიტერატურა

* ქორთული სხუნუეფიშ ენციკლოპედია, ტ. 3, ხს. 134, ქართი, 1978 წანა.
# გვარობა

იერარქია ბიოლოგიური სისტემატიკაშ ბრუო ჯინჯიერ ტაქსონომიურ რანგის. ოშქაშე კატეგორიეფი ვა რე ნაძირეფუ.

**გვარობა** (ლათ. species) — თელი ორგანიზმეფიშ ბიოლოგიური სისტემატიკაშ ჯინჯიერი სტრუქტურული ართული. გვარობა თიჯგურა ორგანიზმეფიშ ართიანობა რე, ნამუეფით ძალამს გჷნა ართიანს დინახალენ დო გალენ ანატომიათ, რინაშ ნერით, გოფაჩუაშ არეალით, დიარათ დო თ. უ. თინეფი აკისქუნა თი ბუნაშ შხვა ინდივიდეფს დო ირზენა ჸოფიერი გეჸვენჯის. არძა ჩხოლარული, ვარდა ჩანარული ორგანიზმი ორხველჷ გარკვიულ ბუნას.

## ძირით ხოლო

* სისტემატიკა

## რესურსეფი ინტერნეტის

* Stanford Encyclopedia of Philosophy entry: *Species*
* Barcoding of species Archived 2012-07-17 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
* European Species Names in Linnaean, Czech, English, German and French Archived 2006-12-11 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
* Catalogue of Life
* VisualTaxa Archived 2010-06-14 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.
* Speciation Archived 2016-06-13 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine.

## სქოლიო

თარგი:ბიოლოგიაშ ჩინებეფი
# 1904

|  |  |
| --- | --- |
| **ვითოშწანურა:**  | I · **II** · III |
| **ოშწანურა:**  | XIX · **XX** · XXI |
| **წანეფი:** | 1901 · 1902 · 1903  **1904** 1905 · 1906 · 1907 |

**1904 წანა შხვა კალენდარეფს**| გრიგორიანული კალენდარი | 1904 *MCMIV* |
| იულიანური კალენდარი | 1903—1904 (14 ღურთუთაშე) |
| იულიანური კალენდარი ბიზანტიურ ერაწკჷმა | 7412—7413 (14 ეკენიაშე) |
| ურიული კალენდარი  | 5664—5665  |
| ისლამური კალენდარი | 1322—1323 |
| ჯვეშქორთული კალენდარი | (21 მელახშე) |
| - *ოქიანუშ აკოქიმინუაშე* | 7507—7508 (*„ჴფზ“*—*„ჴფჱ“*) |
| - *ქირსეშე* | 1904 (*„ჩშდ“*) |
| - *ქორონიკონით* | *XIV* მორთინა დო 60 (*„ჲ“*) *წანა* |
| ჯვეშსომეხური კალენდარი | 4396—4397 (11 მარაშინათუთაშე) |
| სომეხური ოხვამური კალენდარი | 1353 *ԹՎ* *ՌՅԾԳ*
 |
| ეთიოპური კალენდარი | 1896—1897 |
| რომიშ დორსხუაფაშე | 2656—2657 (4 მესიშე) |
| ჯვეშინდური კალენდარი |  |
| - *ვიქრამ-სამვატი* | 1960—1961 |
| - *შაკა სამვატი* | 1826—1827 |
| - *კალი-იუგა* | 5005—5006 |
| ირანული კალენდარი | 1282—1283 |
| ბუდისტური კალენდარი | 2447 |
| იაპონური კალენდარი | 37-ა წანა მენძი |
| ჩინური კალენდარი | 4600—4601 癸卯 — 甲辰 უჩა ყურდგელი — წვანე დრაკონი |

ვიკიოწკარუეს**?** რე ხასჷლა თემაშენ:
19041904 (ვითოშ ჩხოროშ ოთხი) წანა** — გრიგორიანული კალენადრიშ ნარკი წანმოწანა, ნამუშ პირველი დღა რე ობიშხა დო იულიანური კალენდარიშ ნარკი წანმოწანა, ნამუშ პირველი დღა რე ცაშხა. თე წანას კალენდარეფს შქას გინორთა რდჷ 13 დღა. თე წანა რე XX ოშწანურაშ 1-ა დეკადაშ მა-4 წანა.

## მოლინეფი

## დუნაბადი

### ღურთუთა

### ფურთუთა

### მელახი

### პირელი

### მესი

### მანგი

### კვირკვე

### მარაშინათუთა

### ეკენია

### გჷმათუთა

### გერგობათუთა

### ქირსეთუთა

## ნაღურა

### ღურთუთა

### ფურთუთა

### მელახი

### პირელი

### მესი

### მანგი

### კვირკვე

### მარაშინათუთა

### ეკენია

### გჷმათუთა

### გერგობათუთა

### ქირსეთუთა

## ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი

* ფიზიკა :
* ქიმია :
* ფიზიოლოგია დო მედიცინა :
* ლიტერატურა :
* თინჩალა :
# სომალი

| სომალიშ რესპუბლიკა*Jamhuuriyadda Soomaaliya جمهورية الصومال Jumhūriyyat as-Sūmāl‎ Somali Republic* სომალი |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **ჰიმნი:**Soomaaliyeey Toosoow  |
| სომალიშ ორენი  |
| **ნანანოღა** | მოგადიშო
2.033333,45.352°02′ ოორ. გ. 45°21′ ელ. გ.﻿ / ﻿ |
| უკაბეტაშ ნოღა | მოგადიშო, ჰარგეისა |
| ოფიციალურ ნინა(ეფი) | სომალი იტალიური, ინგლისური, არაბული (მაჟირაფონი ნინეფი) |
| **რელიგია**  | ისლამი |
| თარობა | გინმალი თარობა |
|  -  | პრეზიდენტი | ჰასან შეიხ მუჰამადი |
|  -  | პრემიერ-მინისტრი | ჰამზა აბდი ბარე |
| ფართობი |
|  -  | გვალო | 637,657 კმ2 (44-ა) |
| მახორობა |
|  -  | 2023 ფასებათ | 18,143,378 (78-ა) |
|  -  | მეჭედალა | 27.2 ად/კმ2 (199-ა) |
| **ედპ** (ჸუპ) | 2024 ფასებათ |
|  -  | გვალო | $34.03 მილიარდი (145-ა) |
|  -  | ართ მახორუშე | $2,060 (181-ა) |
| **აგი** (2022) | 0.380 (193-ქ) |
| ვალუტა | სომალიშ შილინგი (`SOS`)  |
| ბორჯიშ ორტყაფუ | (UTC +3სთ.)  |
| ქიანაშ კოდი | SO |
| Internet TLD | .so |
| ოტელეფონე კოდი | +252 |

**სომალი** (არაბ. الصومال‎‎), ედომუშამი ოფიციალური ჯოხოდვალა **სომალიშ რესპუბლიკა** (სომალ. *Jamhuuriyadda Soomaaliya*, არაბ. جمهورية الصومال‎‎) — სახენწჷფო აფრიკას, სომალიშ ჩქონს. ქიანას ოორუე-ბჟადალშე უხურგანს ჯიბუტი, ობჟათე-ბჟადალშე - კენია, ოორუეშე უხურგანს ადენიშ ჸუჯი, ნამუშ საშუალებათ ქიანა მითმიარსხუ იემენს, ბჟაეიოლშე სომალს უხურგანს ინდოეთიშ ოკიანე, ბჟადალშე - ეთიოპია. სომალიშ რელიეფი თარო აკმოდირთუ რზენეფშე დო ზურგეფშე. სომალიშ ტერიტორიაშ უდიდაში ნორთი იდვალუაფუ კინე თე ჯოხოდვალაშ ჩქონს, მახორობაშ უდიდაშ ნორთის აკმადგინანა სომალარეფი.

სომალიშ ტერიტორიას ოხორუეფი უჯვეშაში ბორჯიშე არსებენდჷ. შქა ოშწანურეფშე თე ტერიტორია მუსლიმანური სახენწჷფოეფიშ აკმადგინალი ნორთი რდჷ. მოგვიანეთ უკვე თე ტერიტორიას ბრიტანეთიშ იმპერია აკონტროლენდჷ. 1960 წანას მოხვადჷ სომალიშ ზოხორინალაშ გჷმოცხადაფაქ, გვალო თიმ წანას აკიართიანჷ ბრიტანულ სომალილენდიქ დო იტალიურ სომალილენდიქ. მოგვიანეთ ქიანას დემყარჷ ოურდუმე მართუალაქ. 1991 წანაშე 2000 წანაშა, ქაინას ვა არსებენდჷ ოერეფოშქაშეთ აღიარაფილი თარობა.

1991 წანაშე თე სახენწჷფოს ომენოღალე ლჷმა მეურს, სომალს შხირას მუთმოხვადუ თარობეფიშ თირუა. ქიანაშ მუზმარენ რეგიონს აკოქიმინელი რე აკანური თარობეფი, ნამუთ ზოხორინალას უზიმუანა. თინეფშე ეიოშანალი რე ქიანაშ ოორუეშე მადვალუ სომალილენდი.

## პროვინციეფი

სომალიშ პროვინციეფი

სომალი ირთუ 19 პროვინციათ (*gobolka*):

|  |  |
| --- | --- |
| 1. ავდალი (\*)
2. ბაკული
3. ბენადირი
4. ბარი
5. ბეი
6. გალგუდუდი
7. გედო
8. ჰირანი
9. ოშქაშე ჯუბა
 | 10. გიმენი ჯუბა
11. მუდუგი
12. ნუგალი
13. სანააგი (\*)
14. ოშქაშე შებელე
15. გიმენი შებელე
16. სული (\*)
17. ტოგდერი (\*)
18. ვოკუი-გალბიდი (\*)
 |

*ხვილაფა:* რეგიონეფი, ნამუთ შანილი რე (\*), მუშითაღიარაფილი სომალილენდიშ რესპუბლიკა მუშ ტერიტორიათ კოროცხუნს.

## სქოლიო

ვიკიოწკარუეს**?** რე ხასჷლა თემაშენ:
სომალი

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *ათე სტატია **მერკე** რე. თქვა შეგილებუნა ქიმეხვარათ ვიკიპედიას დო გაგშათინათ დო გახვეიანათინ.* |
# ჯიბუტი

| ჯიბუტიშ რესპუბლიკა*جمهورية جيبوتي* (არაბ.) *République de Djibouti*(ფრან.) ჯიბუტი |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **დევიზი:**ფრანგ. "Unité, Égalité, Paix" "ართობა, წოროჸოფა, შვიდობა" |
| **ჰიმნი:**შილაშ ბირაფა Duration: 48 seconds.0:48 |
| ჯიბუტიშ ორენი  |
| **ნანანოღა** (დო უკაბეტაშ ნოღა)
  | ჯიბუტი
11.6,43.16666711°36′ ოორ. გ. 43°10′ ელ. გ.﻿ / ﻿ |
| ოფიციალურ ნინა(ეფი) | არაბული, ფრანგული |
| **რელიგია**  | ისლამი |
| თარობა | რესპუბლიკა |
|  -  | ჯიბუტიშ პრეზიდენტი | ისმაილ ომარ გელე |
| ფართობი |
|  -  | გვალო | 23 200 კმ2 (149-ა) |
|  -  | წყარი (%) | 0.09 |
| მახორობა |
|  -  | 2023 ფასებათ | 976,143 (162-ა) |
|  -  | მეჭედალა | 37.2 ად/კმ2 (168-ო) |
| **ედპ** (ჸუპ) | 2023 ფასებათ |
|  -  | გვალო | $7.193 მილიარდი (167-ა) |
|  -  | ართ მახორუშე | $6,985 (137-ა) |
| **აგი** (2021) | 0.509 (დაბალი) (171-ა) |
| ვალუტა | ჯიბუტური ფრანკი (`DJF`)  |
| ბორჯიშ ორტყაფუ | (UTC +3სთ.)  |
|  -  | ზარხულიშ (DST) | (UTC +3სთ.) (UTC) |
| ქიანაშ კოდი | DJI |
| Internet TLD | .dj |
| ოტელეფონე კოდი | +253 |

**ჯიბუტი** (არაბ. جيبوتي‎‎), ედომუშამი ოფიციალური ჯოხოდვალა **ჯიბუტიშ რესპუბლიკა** (جمهورية جيبوتي‎; ფრანგ. République de Djibouti) — სახენწჷფო ბჟაეიოლ აფრიკას, აფრიკაშ ქაშ რეგიონს. ქიანას ბჟაეიოლშე ომძღჷ ადენიშ ჸუჯი. ოორუეშე უხურგანს ერიტრეა, ბჟადალშე დო ობჟათშე — ეთიოპია, ობჟათე-ბჟაეიოლშე — ვაღიარაფილი სომალილენდი, ნამუშ ტერიტორიასჷთ ერეფოშქაშე ჯარალუა სომალიშ უგურთუ ნორთო კოროცხუნს.

ჯვეში ბორჯის, თე ტერიტორია, ეთიოპია, ერიტრეა დო სომალილენწკჷმა ართო პუნტიშ დიხაშ ნორთი რდჷ.

## ადმინისტრაციული დორთუალაა

ჯიბუტიშ ტერიტორია ირთუ ხუთ რეგიონო დო ნოღა ჯიბუტიშ ტერიტორიათ, ნამუთ მუშჸურე ირთუ 11 რაიონო. თინეფს რესპუბლიკაშ კომისარეფი ანუ პრეფექტეფი მართუნა.

ჯიბუტიშ ადმინისტრაციული დორთუალა

| № | რეგიონი (მარგ.) | რეგიონი (ფრ.) | ადმინისტრაციული ცენტრი | ფართობი, კმ² | მახორობა, ად. (2009 წანა) | მეჭედალა, ად./კმ² |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | ალი-საბიე | Region d’Ali Sabieh | ალი-საბიე | 2200 | 86 949 | 39,52 |
| 2 | არტა | Region d’Arta | არტა | 1800 | 42 380 | 23,54 |
| 3 | დიკილი | Region de Dikhil | დიკილი | 7200 | 88 948 | 12,35 |
| 4 | ჯიბუტი | Ville de Djibouti | ჯიბუტი | 200 | 475 332 | 2376,66 |
| 5 | ობოკი | Region d’Obock | ობოკი | 4700 | 37 856 | 8,05 |
| 6 | ტაჯურა | Region de Tadjourah | ტაჯურა | 7100 | 86 704 | 12,21 |
|  | გვალო |  |  | 23 200 | 818 169 | 35,27 |

## რესურსეფი ინტერნეტის

ვიკიოწკარუეს**?** რე ხასჷლა თემაშენ:
ჯიბუტი ომენოღალი ლჷმა ჯიბუტის Archived 2014-04-07 ვებ-ხასჷლას Wayback Machine. .
* The State of the World's Midwifery – Djibouti Country Profile from UNFPA
* Key Development Forecasts for Djibouti from International Futures.

## სქოლიო
# ერიტრეა

| ერიტრეაშ სახენწჷფო*Hagere Ertra* ሃገረ ኤርትራ دولة إرتريا *State of Eritrea* ერიტრეა |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **ჰიმნი:**Ertra, Ertra, Ertra  |
| ერიტრეაშ ორენი  |
| **ნანანოღა** (დო უკაბეტაშ ნოღა)
  | ასმერა
15.333333,38.93333315°20′ ოორ. გ. 38°56′ ელ. გ.﻿ / ﻿ |
| ოფიციალურ ნინა(ეფი) | (ვაოფიციალურო) ტიგრინია, არაბული, ინგლისური |
| თარობა | ართპარტიულ ოპრეზიდენტე რესპუბლიკა |
|  -  | პრეზიდენტი | ისაიას ეფევeრკი |
| ფართობი |
|  -  | გვალო | 117,600 კმ2 (100-ა) |
|  -  | წყარი (%) | მორჩილი |
| მახორობა |
|  -  | 2012 ფასებათ | 6 086 495 (118-ო) |
|  -  |  census | 5 291 370  |
|  -  | მეჭედალა | 43,1 ად/კმ2  |
| **ედპ** (ჸუპ) | 2008 ფასებათ |
|  -  | გვალო | 3 743 მლნ (168-ო) |
|  -  | ართ მახორუშე | 747  |
| **აგი** (2013) | 0,351 (დაბალი) (181-ა) |
| ვალუტა | ნაკფა (`ERN`)  |
| ბორჯიშ ორტყაფუ | (UTC +3სთ.)  |
| ქიანაშ კოდი | ERI |
| Internet TLD | .er |
| ოტელეფონე კოდი | +291 |

**ერიტრეა** — სახენწჷფო ბჟაეიოლ აფრიკას, ჭითა ზუღაშ წყარპიჯის. ქიანას ბჟადალშე უხურგანს სუდანი, ობჟათეშე - ეთიოპია დო ბჟაეიოლშე - ჯიბუტი. 1993 წანას, ქიანაქ ეთიოპიაშე ზოხორინალა მიღჷ. ქიანაშ ნანანოღა - ასმერა.

## ეკონომიკა

ერიტრეა აფრიკაშ ართ-ართი უდაღარაში სახენწჷფო რე. ეკონომიკური სისტემა — ოზოჯინე ტიპიშ, ნამუსჷთ მართუნს ქიანაშ მამართვალი პარტია. ქიანას კერზო საწარმეეფი მერკეთ რე. ედპ — 1,7 მლრდ. (2009 წანაშ ფასებათ). ეკონომიკაშ ოსხირი — აგრარული სექტორი.

## ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული დორთუალა

ერიტრეაშ პროვინციეფი

| № რუკას | პროვინცია | ადმ. ცენტრი | ფართობი, კმ² | მახორობა, (2005) ადმ. | მეჭედალა, ადმ./კმ² |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | მაეკელი (ცენტრალური) | ასმერა | 1 300 | 675 700 | 519,77 |
| 2 | დებუბი (ობჟათე) | მენდეფერა (ადდი-უგრი) | 8 000 | 952 100 | 119,01 |
| 3 | გაშ-ბარკა | ბარენტუ | 33 200 | 708 800 | 21,35 |
| 4 | ანსება | კერენი | 23 200 | 549 000 | 23,66 |
| 5 | სემიენ-კეი-ბაჰრი (ოორუე ჭითა ზუღა) | მასაუა | 27 800 | 653 300 | 23,50 |
| 6 | დებუბი-კეი-ბაჰრი (ობჟათე ჭითა ზუღა) | ასები | 27 600 | 83 500 | 3,03 |
|  | ედომუშამო |  | 121 100 | 3 622 400 | 29,91 |

## მახორობა

მახორობაშ მუდანობა — 5,8 მლნ (2010 წანაშ კვირკვეშ ფასებათ).

წანმოწანური ძინა — 2,5% (2010).

ფერტილურობა — 4,6 ჩჷქჩჷ ართ ოსურშა (2010).

ნოღაშ მახორობა — 2% (2008).

თელარაშ ედომუშამი მუდანობა — 60 ქომოლკათას, 64 ოსურკათას (2010).

იმუნოდეფიციტური ვირუსით დალახება (აივ) — 1,3% (2007 წანაშ ფასებათ).

ჭარუა-კითხირიშ რჩქინა — 70%ქომოლკოჩი, 48% ოსურკოჩი (2003 წანაშ ფასებათ).

ეთნიკური აკოდგინალუა — ტიგრინია 50%, ტიგრე დო კუნამა 40%, აფარები 4 %, სახო 3%, შხვეფი 3%.

რელიგიეფი — ისლამი 50%, ქირსიანობა (ვაქალკედონეფი 30%, კათოლიკეფი 13 %, პროტესტანტეფი 5 %).

## ორთაშობური ოშქურანჯობეფი

გოლოფა, ვუკლანიშ ეშასოფუა.

ვიკიოწკარუეს**?** რე ხასჷლა თემაშენ:
ერიტრეა

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *ათე სტატია **მერკე** რე. თქვა შეგილებუნა ქიმეხვარათ ვიკიპედიას დო გაგშათინათ დო გახვეიანათინ.* |