Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Хавсыр

|
Түдлуһнә темдег |
| --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| Апостроф темдег | ( **’'** ) |
| хавсыр | ( **[ ]**, **( )**, **{ }**, **⟨ ⟩** ) |
| давхар цег | ( **:** ) |
| цеглегеч | ( **,** ) |
| татасан | ( **‒**, **–**, **—**, **―** ) |
| элипсис цег | ( **…**, **...** ) |
| хәәкрегче темдег | ( **!** ) |
| цег | ( **.** ) |
| гуйлемет хашалта | ( **«»** ) |
| дефис татасан | ( **-**, **‐** ) |
| сургуч темдег | ( **?** ) |
| хашалта | ( **‘ ’**, **“ ”** ) |
| цег цегләч хойр | ( **;** ) |
| слеш | ( **/** ) |
| солидус темдег | ( **⁄** ) |
| Үгин әңгәләләгче |
| зә темдег | () () () () (**␠**) (**␢**) (**␣**) |
| interpunct | ( **·** ) |
| Бугд барин керг |
| амперсанд темдег | ( **&** ) |
| эт темдег | ( **@** ) |
| астериск темдег | ( **\ ) |
| бекеслеш | ( **\** ) |
| маркер темдег | ( **•** ) |
| циркумфлекс темдег | ( **^** ) |
| копирайт зөвин темдег | ( **©** ) |
| мөңгөнә темдег | бүгд: | ( **¤** ) |
| валюта: | ( ฿, ¢, ₡, $, €, ƒ, ₲, ₴, ₭, ₱, £, ₦, ¥, ₩, ₪, ₮, 〒, ₧, ₰, ₯, ℳ ) |
| типограф темдег | ( **†**, **‡** ) |
| градус темдег | ( **°** ) |
| давтах темдег | ( **〃** ) |
| Көмрөг хәәкрәгче темдег | ( **¡** ) |
| Көмрөг сургуч темдег | ( **¿** ) |
| саралҗин темдег | ( **#** ) |
| номер темдег | ( **№** ) |
| тоологче темдег | (**º**, **ª**) |
| Процент | ( %, ‰, ‱ ) |
| улан мөр темдег | ( **¶** ) |
| апостроф | ( **′** ) |
| бүртүклүсүн бара темдег | ( **®** ) |
| параграф темдег | ( **§** ) |
| тус темдег | ( **℠** ) |
| зокьял темдег | ( **℗** ) |
| тильда темдег | ( **~** ) |
| гүүлгәнә темдег | ( **™** ) |
| онлух темдег | ( **\_** ) |
| боса зурасын | ( **|**, **¦** ) |
| Шишлиң барин керг |
| астеризм темдег | ( **⁂** ) |
| һо булңут темдег | ( **⊥** ) |
| заадг буулһавр темдег | ( **☞** ) |
| тегәд темдег | ( **∴** ) |
| юңгад темдег | ( **∵** ) |
| интерробаң | ( **‽** ) |
| хөкөр темдег | ( **؟** ) |
| келгедлөһәнә темдег | ( **◊** ) |
| заавар темдег | ( **※** ) |
| дуһу темдег | ( **⁀** ) |

 |
|

---

v • d • e |

**Хавсыр** - хошадладг элдав кергете олзулсан темдег. Терүнә янзас йилһәтә:

* Төгрөг хавсыр ();
* Дөрвөлҗин хавсыр [];
* Дүрсан хавсыр {};
* Шуһу хавсыр <>;

Негдегеч хавсыр секдег нертә, хойрдагач хаадыг нертә. Кезә болвы чигин шаху хавсармуд нег-негәд таана.
# Шанхай

Кевләр:Балһснын Зура
**Шанхай** (ки. *上海*) нь Хятад улсын хамгийн том төдийгүй дэлхийн хамгийн их хүнтэй хот юм. Хятадын мужийн зиндааны 4 хотын нэг ба 2010 оны тооллогоор 23 сая хүнтэй байна. Хөх мөрний тэнгист цутгах аманд байрладаг, Жианьсу, Жезян мужуудтай баруун талдаа хил залгана.

Шанхай нь анх загасны аж ахуй, даавууны үйлдвэрлэл явуулдаг тосгон байсан боловч 19-р зуунаас байр суурьтай болжээ. Үүний учир нь Шанхайн боомтын ашигтай байрлал болон 1842 оны Нанкины гэрээгээр гадаадтай худалдаа хийхийг зөвшөөрсөн хотуудын нэг байсанд оршино. Шанхай нь зүүн, барууны хоорондох худалдаа арилжааны төв болж хөгжсөн бөгөөд 1930-аад он гэхэд санхүү, бизнесийн томоохон төв болсон байв. Гэвч 1949 онд Коммунистууд засгийн эрхэнд гарснаар гадаадын хөрөнгө оруулалт зогсож, эдийн засаг нь гэнэт зогсчээ. 1990 онд эдийн засгийн шинэчлэл хийснээр Шанхай нь дахин эрс хурдтайгаар хөгжиж, 2005 он гэхэд дэлхийн хамгийн том боомт болсон байна.

Шанхай нь өсч буй аялал жуулчлалын төв бөгөөд Бунд, Шинтианди зэрэг түүхэн дурсгалт газрууд, орчин үеийн хөгжиж буй Пудонг дүүргийн байшин барилга, соёл урлаг, дизайны төв гэдгээрээ алдартай. Өнөө үед Шанхай нь худалдаа арилжаа, санхүүгийн чухал төв болжээ. Шанхайг "ирээдүйн дэлхийн хот", дэлхийн хамгийн хурдацтай хөгжиж буй эдийн засгийн "үзүүлэн" хэмээн тодорхойлж байна.

Шанхай нь Экспо-2010 үзэсгэлэнг зохион байгуулах бөгөөд үүнд маш их ач холбогдол өгч, хотоо хөгжүүлж байгаа болно.

## Нэр

*Шанхай* гэдэг нь "Тэнгисийн мандал дээр" гэх утгатай 上 ("дээрх"), 海 ("тэнгис") хоёр ханз үсгийн нийлэмж юм. Энэ нэр нь Хөх мөрний бэлчирт хот байрладгаас үүдэн лав 11-р зууны Сүн улсын үед дэлгэр хэрэглэгддэг байжээ. Хятадын түүхчид энэ нэр нь Тан улсын үеэс хэрэглэгдсэн гэж таамагладаг.
Англи хэлээрх "Дорнын Парис" гэх утгатай хоч нэр мөн бий.

## Гадаад холбоос

* Шанхай хотын албан ресми сайт
* Шанхайн аялал жуулчлалын албан йосны сайт
* Шанхайн хотын статистик
* Загвр төөрҗ бәәхиг тогтав: Кевләр:Commons

Кевләр:БНХАУ-ын засаг захиргааны нэгжүүд

Ангилал:Хятадын хотууд

Кевләр:Link FA
# Цегләр

|
Түдлуһнә темдег |
| --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| Апостроф темдег | ( **’'** ) |
| хавсыр | ( **[ ]**, **( )**, **{ }**, **⟨ ⟩** ) |
| давхар цег | ( **:** ) |
| цеглегеч | ( **,** ) |
| татасан | ( **‒**, **–**, **—**, **―** ) |
| элипсис цег | ( **…**, **...** ) |
| хәәкрегче темдег | ( **!** ) |
| цег | ( **.** ) |
| гуйлемет хашалта | ( **«»** ) |
| дефис татасан | ( **-**, **‐** ) |
| сургуч темдег | ( **?** ) |
| хашалта | ( **‘ ’**, **“ ”** ) |
| цег цегләч хойр | ( **;** ) |
| слеш | ( **/** ) |
| солидус темдег | ( **⁄** ) |
| Үгин әңгәләләгче |
| зә темдег | () () () () (**␠**) (**␢**) (**␣**) |
| interpunct | ( **·** ) |
| Бугд барин керг |
| амперсанд темдег | ( **&** ) |
| эт темдег | ( **@** ) |
| астериск темдег | ( **\ ) |
| бекеслеш | ( **\** ) |
| маркер темдег | ( **•** ) |
| циркумфлекс темдег | ( **^** ) |
| копирайт зөвин темдег | ( **©** ) |
| мөңгөнә темдег | бүгд: | ( **¤** ) |
| валюта: | ( ฿, ¢, ₡, $, €, ƒ, ₲, ₴, ₭, ₱, £, ₦, ¥, ₩, ₪, ₮, 〒, ₧, ₰, ₯, ℳ ) |
| типограф темдег | ( **†**, **‡** ) |
| градус темдег | ( **°** ) |
| давтах темдег | ( **〃** ) |
| Көмрөг хәәкрәгче темдег | ( **¡** ) |
| Көмрөг сургуч темдег | ( **¿** ) |
| саралҗин темдег | ( **#** ) |
| номер темдег | ( **№** ) |
| тоологче темдег | (**º**, **ª**) |
| Процент | ( %, ‰, ‱ ) |
| улан мөр темдег | ( **¶** ) |
| апостроф | ( **′** ) |
| бүртүклүсүн бара темдег | ( **®** ) |
| параграф темдег | ( **§** ) |
| тус темдег | ( **℠** ) |
| зокьял темдег | ( **℗** ) |
| тильда темдег | ( **~** ) |
| гүүлгәнә темдег | ( **™** ) |
| онлух темдег | ( **\_** ) |
| боса зурасын | ( **|**, **¦** ) |
| Шишлиң барин керг |
| астеризм темдег | ( **⁂** ) |
| һо булңут темдег | ( **⊥** ) |
| заадг буулһавр темдег | ( **☞** ) |
| тегәд темдег | ( **∴** ) |
| юңгад темдег | ( **∵** ) |
| интерробаң | ( **‽** ) |
| хөкөр темдег | ( **؟** ) |
| келгедлөһәнә темдег | ( **◊** ) |
| заавар темдег | ( **※** ) |
| дуһу темдег | ( **⁀** ) |

 |
|

---

v • d • e |

**Цегләр** бичиг бичҗ-умшиҗ гиилгих кесн зер болҗана. Ода болсан бичисын келнә төлә цегләр йир ик чинритә. Цегләр даңгин өскелһатә.

## Чинир

* Зәңгс нег-негәс әңгалалһан.
* Цегләр зәңгин учр-утх, седкл, күццлт заглана.
* Зәңгин хүвмүдин хоорнд зөвшололһан.
* Күүнә келсенә онлулһан.
* Үгмүдин хаслаһан.

Түдлеһнә темдегүд хойр янзата: хошадладг болын хошадладго.

## Заавр

* Түдлуһнә темдег
* Правила пунктуации — на справочно-информационном портале русского языка Грамота.ру
# З үзг

| **Кирилл бичиг** |
| --- |
| А | Б | В | Г | Ґ | Д | Ђ |
| Ѓ | Е | (Ѐ) | Ё | Є | Ж | З (Ζ) |
| Ѕ | И | (Ѝ) | І | Ї | Й | Ј |
| К | Л | Љ | М | Н | Њ | О |
| П | Р | С | Т | Ћ | Ќ | У |
| Ў | Ф | Х | Ц | Ч | Џ | Ш |
| Щ | Ъ | Ы | Ь | Э | Ю | Я |
| Тарих үзгүд |
| (Ҁ) | (Ѹ) | Ѡ | (Ѿ) | (Ѻ) | Ѣ | Ꙗ |
| Ѥ | Ꙓ | Ѧ | Ѫ | Ѩ | Ѭ | Ѯ |
| Ѱ | Ѳ | Ѵ | (Ѷ) | Ꙟ |  |  |
| Славин уга келнә үзгүд |
| Ӑ | Ӓ | Ә | Ӛ | Ӕ | Ғ | Ӷ |
| Ҕ | Ӗ | Ҽ | Ҿ | Ӂ | Җ | Ӝ |
| Ҙ | Ӟ | Ӡ | Ӥ | Ӣ | Ӏ | Ҋ |
| Қ | Ҟ | Ҡ | Ӄ | Ҝ | Ӆ | Ӎ |
| Ҥ | Ң | Ӊ | Ӈ | Ӧ | Ө | Ӫ |
| Ҩ | Ҧ | Ҏ | Ҫ | Ҭ | Ӳ | Ӱ |
| Ӯ | Ү | Ұ | Ҳ | Һ | Ҵ | Ӵ |
| Ҷ | Ӌ | Ҹ | Ӹ | Ҍ | Ӭ | Ӏ |
| **Тәәлвәр.** Хавсарат бәәдәг узгүд - - эврә бәәдәг уга. |

**З** — хальмг келнә кирилл болн Тодо цаһан толһана үзг.

## Кирилл

Эллинмудн Ζ, ζ (дзета) гидиг үзгин сүүрәс экилнә.

## Тодо

Тодо бичигт З нег дүртә болна. ЗИ бичилә, эн үгт ҖИ умшулһана.
# Ӷ үзг

| **Кирилл бичиг** |
| --- |
| А | Б | В | Г | Ґ | Д | Ђ |
| Ѓ | Е | (Ѐ) | Ё | Є | Ж | З (Ζ) |
| Ѕ | И | (Ѝ) | І | Ї | Й | Ј |
| К | Л | Љ | М | Н | Њ | О |
| П | Р | С | Т | Ћ | Ќ | У |
| Ў | Ф | Х | Ц | Ч | Џ | Ш |
| Щ | Ъ | Ы | Ь | Э | Ю | Я |
| Тарих үзгүд |
| (Ҁ) | (Ѹ) | Ѡ | (Ѿ) | (Ѻ) | Ѣ | Ꙗ |
| Ѥ | Ꙓ | Ѧ | Ѫ | Ѩ | Ѭ | Ѯ |
| Ѱ | Ѳ | Ѵ | (Ѷ) | Ꙟ |  |  |
| Славин уга келнә үзгүд |
| Ӑ | Ӓ | Ә | Ӛ | Ӕ | Ғ | Ӷ |
| Ҕ | Ӗ | Ҽ | Ҿ | Ӂ | Җ | Ӝ |
| Ҙ | Ӟ | Ӡ | Ӥ | Ӣ | Ӏ | Ҋ |
| Қ | Ҟ | Ҡ | Ӄ | Ҝ | Ӆ | Ӎ |
| Ҥ | Ң | Ӊ | Ӈ | Ӧ | Ө | Ӫ |
| Ҩ | Ҧ | Ҏ | Ҫ | Ҭ | Ӳ | Ӱ |
| Ӯ | Ү | Ұ | Ҳ | Һ | Ҵ | Ӵ |
| Ҷ | Ӌ | Ҹ | Ӹ | Ҍ | Ӭ | Ӏ |
| **Тәәлвәр.** Хавсарат бәәдәг узгүд - - эврә бәәдәг уга. |

**Ӷ үзг** - зәрм цаһан толһан үзг болҗана.
# Ӫ үзг

| **Кирилл бичиг** |
| --- |
| А | Б | В | Г | Ґ | Д | Ђ |
| Ѓ | Е | (Ѐ) | Ё | Є | Ж | З (Ζ) |
| Ѕ | И | (Ѝ) | І | Ї | Й | Ј |
| К | Л | Љ | М | Н | Њ | О |
| П | Р | С | Т | Ћ | Ќ | У |
| Ў | Ф | Х | Ц | Ч | Џ | Ш |
| Щ | Ъ | Ы | Ь | Э | Ю | Я |
| Тарих үзгүд |
| (Ҁ) | (Ѹ) | Ѡ | (Ѿ) | (Ѻ) | Ѣ | Ꙗ |
| Ѥ | Ꙓ | Ѧ | Ѫ | Ѩ | Ѭ | Ѯ |
| Ѱ | Ѳ | Ѵ | (Ѷ) | Ꙟ |  |  |
| Славин уга келнә үзгүд |
| Ӑ | Ӓ | Ә | Ӛ | Ӕ | Ғ | Ӷ |
| Ҕ | Ӗ | Ҽ | Ҿ | Ӂ | Җ | Ӝ |
| Ҙ | Ӟ | Ӡ | Ӥ | Ӣ | Ӏ | Ҋ |
| Қ | Ҟ | Ҡ | Ӄ | Ҝ | Ӆ | Ӎ |
| Ҥ | Ң | Ӊ | Ӈ | Ӧ | Ө | Ӫ |
| Ҩ | Ҧ | Ҏ | Ҫ | Ҭ | Ӳ | Ӱ |
| Ӯ | Ү | Ұ | Ҳ | Һ | Ҵ | Ӵ |
| Ҷ | Ӌ | Ҹ | Ӹ | Ҍ | Ӭ | Ӏ |
| **Тәәлвәр.** Хавсарат бәәдәг узгүд - - эврә бәәдәг уга. |

**Ӫ үзг** - зәрм цаһан толһан үзг болҗана.
# Ҽ үзг

| **Кирилл бичиг** |
| --- |
| А | Б | В | Г | Ґ | Д | Ђ |
| Ѓ | Е | (Ѐ) | Ё | Є | Ж | З (Ζ) |
| Ѕ | И | (Ѝ) | І | Ї | Й | Ј |
| К | Л | Љ | М | Н | Њ | О |
| П | Р | С | Т | Ћ | Ќ | У |
| Ў | Ф | Х | Ц | Ч | Џ | Ш |
| Щ | Ъ | Ы | Ь | Э | Ю | Я |
| Тарих үзгүд |
| (Ҁ) | (Ѹ) | Ѡ | (Ѿ) | (Ѻ) | Ѣ | Ꙗ |
| Ѥ | Ꙓ | Ѧ | Ѫ | Ѩ | Ѭ | Ѯ |
| Ѱ | Ѳ | Ѵ | (Ѷ) | Ꙟ |  |  |
| Славин уга келнә үзгүд |
| Ӑ | Ӓ | Ә | Ӛ | Ӕ | Ғ | Ӷ |
| Ҕ | Ӗ | Ҽ | Ҿ | Ӂ | Җ | Ӝ |
| Ҙ | Ӟ | Ӡ | Ӥ | Ӣ | Ӏ | Ҋ |
| Қ | Ҟ | Ҡ | Ӄ | Ҝ | Ӆ | Ӎ |
| Ҥ | Ң | Ӊ | Ӈ | Ӧ | Ө | Ӫ |
| Ҩ | Ҧ | Ҏ | Ҫ | Ҭ | Ӳ | Ӱ |
| Ӯ | Ү | Ұ | Ҳ | Һ | Ҵ | Ӵ |
| Ҷ | Ӌ | Ҹ | Ӹ | Ҍ | Ӭ | Ӏ |
| **Тәәлвәр.** Хавсарат бәәдәг узгүд - - эврә бәәдәг уга. |

**Ҽ үзг** - зәрм цаһан толһан үзг болҗана.
# Ä үзг

| Латин бичиг |
| --- |
| A | B | C |
| D | E | F |
| G | H | I |
| J | K | L |
| M | N | O |
| P | Q | R |
| S | T | U |
| V | W | X |
| Y | Z |  |
| Немсан үзгүд |
| Ää | Öö | Üü |
| ß | ſ | Åå |
| Ææ | Œœ | Øø |
| Çç | Ðð | Þþ |
| Ññ | Ũũ | Ó |

**Ä үзг** - үзг болҗана.
# Ниилвар

Эн зург **A** нертә болын **B** нертә олнин ниилвар үзүлжәнә. Негдегче орчам **A** олн болдыг, хойрдагче орчам **B** олн болдыг, көк харан **A** болын **B** олнин ниилвар болдыг.