# Siyensyas naturales

*Mayda impormasyon hini nga artikulo nga aada han Iningles nga bersyon nga angay ighubad ha Winaray*

Ha siyensya, an pulong nga **siyensya natural** nangangahulogan han rasyonal nga paagi han pag-aram han universo, nga gin-iintinde nga nasunod hin mga surondon o balaod hin natural nga pagtikang. An pulong nga *siyensya natural* gin-gagamit gihapon pagpaiba hiton mga larangan nga nágámit han siyentipiko nga paagi han pag-aram han kalibungan tikang han siyensyas sosyales, nga nágámit han siyentipiko nga paagi han pag-aram han pamatasan hin katawhan ngan sosyudad, ngan tikang han mga pormal nga mga siyensya, sugad han matematika ngan lohika nga nágámit hin lain nga metodolohiya.

## Saykulo han Kalibutan

An saykulo puydi magtikang ha gininhawa u iginawas nga ayri han mga tawo nga hayop, ini an CO2 u Ca2Orbon Dioxide (usa nga Karbon nga duha nga Oksiheno, ginhihinggut ini han mga dahon han mga puno ngan tanum ini in gin papadis han tanum u puno an mga oksiheno ngadtu ha tubig (Hydrogen Dioxide H02 Mineral Water) ini in guin giginhawa nira tipabalik ha ayri an upat nga oksiheno u quadroxide, ngan guin buburublag ini han pawa han adlaw ngadtu usa ka oksiheno u oxygen para makaginhawa an tawo.

An CO u Carbon Monoxide (Karbon nga usa nga Oksiheno) ansya in tikang ha mga puthau, sarakyan, tanum ha dagat guin hihigup ini han dahon han tanum u puno ngan guin papadis ha Oksiheno han tubig nahurma tulu nga Oksiheno u trioxide guin gagawas ha stomata han dahon ngadtu ayri ngan guin buburublag ngadtu usa nga oksiheno han pawa han bulan.

An Hidroheno han tubig ngan Karbon in guin papadis nahurma ha sulud han tanum u puno hin Hydrocarbons u Hidroheno Karbon, ini in guin gagawas ha stomata han dahon. Pina-agi han Osmosahi ini nga Hydrocarbons ini nag bubulag an Carbon nakadtu ha butnga han kalibutan u "core" para makahimu hin bag-u nga batu an Hidroheno in nabalik ngadtu ha Adlaw, an ibba nga CH kun diri nabubulag ini in nahihimu nga krudu ha ilarum han mga batu. An ibba nga Hidroheno in napadis ha Dihydrogen Oxide (Hidroheno Oksiheno) para maging H2O (Duha nga Hidroheno ngan usa nga Oksiheno) an tubig uran u "distilled water".

## An Panahon

Ha mga nasyun sugad han Pilipinas nga balanse an Osmosahi nagkakamay-ada hin makusog nga osmosahi an kat-huraw ngan maluya nga osmosahi an kat-uran (mahagkut)

### An mga pag-dipirinsiya han Panahon

Sugad han bagyo ini in diri balanse nga Osmosahi han Dagat Atlantiku ngan Indiyanu ngadtu han Osmosahi ha Dagat Pasipiku, nagkaka-may-ada liru an hangin, (Bagyo)

## Osmosahi

## Idad

Ihap kada kaduhaan kag siyam han ika-duha nga bulan han tuig; ihap han tawo

## An Tinikangan han Kalayu

May ada uska bulalakaw, ini in trumabisiya tikanhi ha kalibutan, pag-hugdon in nahingadtu ha mga madahon nga dapit, tungud han subra ka mapasu ngan may kalayu nasunug an mga dahon, dinhi may nahi-ungay nga hayup an patu, tungud kay mahamut an asu san nasunog nga patu ini in nahibaru hira nga nasakit na ngayan an ira mga suruk-suruk, wara ibba nga susudlan ngadtu ha ilarum kundi an baba, ini in ira guin-kaun ngan naupay, sanglit an nasusunug pa guihapun nga kalayu ira guin tagu pina-agi han mga sanga nga nabari han dagku nga tamsi ngan dahun nga ugga para maipadayun an iya pag-laga u kalayu.

## Magnitismu

### Paannu nagana an magnit?

#### Hinimu nga magnit

An atomo upat (4) nga Oksiheno (O) guin pipilit ha tulu (3) nga Ferrumu (Fe) nga atomo, pina-agi hin pag tanggal hit protono han atomo Oksiheno. Nahuhurma nga Fe3O4 (Magnet)

Tungud nga an 4 nga Oksiheno nga mayda 8 nga protono, katloan kag duha (32) ngatanan nga protono in tanggal sanglit mamimiling hin Protono an Oksiheno, puydi ini ha puthau nga may-ada maluya nga pagkaurusa han protono.

1. Mabutung hin protono an Ferrumu tikang ha hirani nga puthau, ihap wara puntus pabalikad nga usa ka pamoraboraan 0.0000000001 nga protono.

Hini nga prusisu nadikit/nahirani an puthau ha magnit.

2. An protono naagi han ferrumu ngadtu ha Oksiheno.

Hini nga prusisu an protono han Oksiheno nadugang wara puntus pabalikad nga usa ka pamoraboraan 0.000000001 nga protono. An puthau nga guin bayaan han protono naghihinay-hinay pag bagaun.

#### Kuryinti nga magnit

Utud utud nga Sulug (Alternating Current) AC

An electrono han Oksiheno han Magnit ansya in nakakakarawat hin pusitibu nga electrono tungud han kaluyu nga electrono han Oksiheo han usa pa nga magnit. Parihu han daku nga lidung nga magnit gin bibirikan ha ilarum hin guti nga lidung nga magnit. Ini nga pag kewa naghahatag hin electrono ngadtu ha usa pa nga magnit nga napahuway. An nahihatag nga electrono ansya in
nasulud ha mga bateriya, matiryalis nga de-kuryinti.

An kuryinti nga magnit nagana pina-agi han pag dalagan han electrono ngadtu balyu estadu nigatibu, ini nga pagbalyu hin estadu an hinungdan nga bumutung hin oksiheno para ibanan hin protono ngan ikadtu ha puthau, an oksiheno nga kulang protono makuha hin protono ha puthau nga may maluya an pag-kaurusa han protono.

An nigatibu nga electrono nabalik ngadtu ha magnit diritsu ha guti nga lidung nga magnit diritsu liwat ha hinungdan han pagbirik han guti nga lidung para ibalik liwat an pusitibu nga electrono, ini in nahihinabu tungud kay na-balanse an atun kalibutan.

#### Dirikta nga Sulug (Direct Current) DC

Tungud han kuryinti nga magnit na sudlan an Carbun (C) hin subra nga electrono pusitibu. An matiryalis nga de-bateriya ansya in guin dadalaganan han pusitibu nga electrono nagana an matiryalis tungud han pagbalyu estadu han electrono ngadtu nigatibu. Diritsu ini nga nigatibu nga electrono ha bateriya. An subra nga pusitibu nga electrono in mahimu na ngani nigatibu ini an guinsisiring nga "Discharge"/"Low Batt".

An kuryinti nga magnit nagana pina-agi han pag dalagan han electrono ngadtu balyu estadu nigatibu, ini nga pagbalyu hin estadu an hinungdan nga bumutung hin oksiheno para ibanan hin protono ngan ikadtu ha puthau, an oksiheno nga kulang protono makuha hin protono ha puthau nga may maluya an pag-kaurusa han protono.

Kun marubat an discharge nga bateriya an nigatibu nga electrono nabalanse pina-agi han Osmosahi.

*Kontributur:*

Engr. Annabelle Abad Butalid

Lic. No. 002875

## Timbang

Unum (6) ka bug-os nga lukon, usa ka dangaw han taga-isla han tikli an kadausa nga lukon. Natimbang lima ka gatus ka gramos, tungga (1/2) han usa ka kilogramo.

An lima ka gatus gramos in ma-bug-at u [[ma-gaan ada ha tawo.

## Klase han Bato

1. Tipaka

2. Bantilis

3. Palanas

4. Mombon

## Klase han Tona

1. Galut

2. Lapak

3. Mombon

## Parti han Tanum

1. Ugat

2. Puno

3. Sanga

4. Dahon

5. Bunga

6. Bukad

## Klase han Hayop

1. Mamalya

2. Reptalya

## Klase han Isda

## Ngaran han Tubig nga nabawbaw ha baras/bato/tona

1. Lawa u Hinonangan

2. Dagat

3. Lawud

4. Salug

5. Sapa

6. Kumunoy

## Klase han Bukid

1. Mukidbukid (Iningles:Hill)

2. Bukid (Iningles:Mountain)

3. Plateau

4. Bángin (Iningles:Cliff)

5. Bulkan (Iningles:Volcano)

6. Canyon