# Sinirangan nga Timor

| Repúblika Demokrátika han Timor-Leste * *Repúblika Demokrátika Timór-Leste*  (Tetum)
* *República Democrática de Timor-Leste*  (Pinortuges)
 |
| --- |
|
Bandira

Eskudo

 |
| **Darahonon:Unidade, Acção, Progresso*  (Pinortuges) *Unidade, Asaun, Progresu*  (Tetum) ("Paghiusa, Pangiwá, Pagdukwag") |
| **Awit:**"Pátria" (Pinortuges) (Ininglis: *"Fatherland"*)  |
|  |
|  |
| Pamunuan ngan gidako-i nga syudad |
Dili ﻿ / ﻿ |
| Opisyal nga mga pinulungan |
Pinortuges Tetuma |
| Mga Nasodnon nga pinulungan |

15 nga mga pinulungan

* Atauru
* Baikeno
* Bekais
* Bunak
* Fataluku
* Galoli
* Habun
* Idalaka
* Kawaimina
* Kemak
* Makalero
* Makasae
* Makuva
* Mambai
* Tokodede
 |
| Relihiyon (2010) |
96.9% Katoliko Romano 3.1% iba nga mga relihyon |
| (Mga) Tawag hin tawo |
Sinirangan nga Timores Timores Maubere (informal) |
| Kagamhanan | Unitaryo nga semi-presidentehanon nga konstitusyonal nga republika |
|  |
| • Mangulo  |
José Ramos-Horta |
| • Primer Ministro  |
Taur Matan Ruak |
|  |
| Magbabalaod |
Nasodnon nga Parlamento |
| Paglugaring tikang han Indonesia |
|  |
| • Timor nga Portuges  |
ika-16 nga gatostuig |
| • Gindeklara an paglugaríng  |
28 Nobyembre 1975 |
| • Pag-anexar han Indonesia  |
17 Hulyo 1976 |
| • Gindumara han UNTAET  |
25 Oktubre 1999 |
| • Ginbalik an paglugaríng  |
20 Mayo 2002 |
|  |
| Langyab |
| • Bug-os |
15,007 km2 (5,794 sq mi) (ika-154) |
| • Katubigan (%) |
negligible |
| Kamolupyohan |
| • 2015 nga census |
1,167,242 |
| • Densidad |
78/km2 (202.0/sq mi) |
| GDP (PPP) |
2019 nga banabana |
| • Bug-os |
$7.221 ka bilyon |
| • Per capita |
$5,561 |
| GDP (nominal) |
2019 nga banabana |
| • Bug-os |
$3.145 ka bilyon |
| • Per capita |
$2,422 |
| HDI (2017) | ▲ 0.625 namumutnga · ika-132 |
| Salapi |
United States dollarb (USD) |
| Zona hin oras | UTC+9 |
| Dapit hin pagmanehar |
walá |
| Kodigo hin pagtawag |
+670 |
| ISO 3166 nga kodigo |
TL |
| Internet TLD |
.tlc |
| **Websayt** timor-leste.gov.tl |
| 1. Napulo kag lima pa nga mga "nasodnon nga pinulongan" ginkikilala han Konstitusyon.
2. Mga centavo gingagamit gihapon.
3. .tp ginphase out.
 |

An **Sinirangan nga Timor** o kundi man **Sinirangan Timor** o **Timor-Leste** (/tiˈmɔːr ˈlɛʃteɪ/; Tetum: *Timór Lorosa'e*, Iningles *East Timor*, Kinatsila *Timor Oriental*), nga an opisyal nga ngaran **Repúblika Demokrátika han Timor-Leste** (ha literal **Repúblika Demokrátika han Sinirangan nga Timor**, Ininglis: *Democratic Republic of Timor-Leste*, Pinortuges: *República Democrática de Timor-Leste*, Tetum: *Repúblika Demokrátika Timór-Leste*), in usa nga estado soberano ha Dagatnon nga Salatan-Sinirangan Asya. Katunga hini han isla han Timor, ngan namumutang ngada ha sinirangan. Lakip liwat hini an hagrani nga mga isla han Atauro ngan Jaco, ngan Oecusse, usa nga exclave ha amihanan-katundan nga dapit han isla nga pinapalibutan han kanan Indonesia Katundan nga Timor. An kanan nasod kadako in ginbabanabanahan nga mga 15,410 km2 (5,400 kwardrado milya).

Ginkolonisar an Sinirangan nga Timor han Portugal didâ han ika-16 nga gatostuig, ngan gintawag ini nga Timor nga Portuges kutob 28 Nobyembre 1975, han pagdeklara hin paglugaring han teritoryo ginbuhat han Frente Rebolusyonaryo para hin Independyente nga Sinirangan nga Timor (Fretilin). Sunod hin siyam ka adlaw, Gin-invadir ngan gin-okupar an nasod han Indones nga militar, ngan gindeklara ini nga ika-27 nga lalawigan han nasod han sunod nga tuig. An pag-okupar han Indones han Sinirangan nga Timor mayda kinaiya hin dako nga pagkabiyolente nga pag-awayan hin pira ka mga dekada han mga separatista nga grupo (labi na han Fretilin) ngan han Indones nga militar.

Han 1999, sunod han ginsponsor han Nasyones-Unidas nga buhat hin pagdeterminar-hin-kalugaringon, ginbuhi-an han Indonesia an pagkontrolar han teritoryo. An Sinirangan nga Timor nagin syahan nga bag-o nga soberano nga estado han ika-21 nga gatostuig dida han 20 Mayo 2002 ngan inmap han Nasyones Unidas ngan han Komunidad hin mga Nasod han Pinortuges nga Pinulungan. Han 2011, nagpasamwak an Sinirangan nga Timor han plano hini nga magin ika-napulo-kag-usa nga api han Association of Southeast Asian Nations (ASEAN). Usá ini han duduha la nga predominante nga Katoliko nga mga nasod ha Timugan nga Asya, upod han Pilipinas, pati gihapon an amo la nga nasod ha Asya nga nahamutang hin kumpleto ha Salatan nga Hemisferyo.

## Etimolohiya

An ngaran nga "Timor" tikang han pulong nga *timur*, an pulong para han "sinirangan" o "sidlangan ha Inindones, nga nahisurat nga *Timor* ha Pinortuges, nga nagresulta hin tautolohiko nga toponimo nga nangangahulogan nga "Sinirangan Sinirangan" o kundi man "Sidlangan Sidlangan": ha Pinortuges *Timor-Leste* (*Leste* amo an pulong para hit "sinirangan"); ha Tetum *Timór Lorosa'e* (*Lorosa'e* amo an pulong para hit "sinirangan" (ha literal "nasirang nga adlaw")). Ha Inindones, tinatawag an nasod nga *Timor Timur*, nga diin ginagamit an Portuges nga ngaran para han purô sunod han pulong para han "sinirangan", kay it mga tigtulidong hin tigngaran ngan talingaran o kundi man adhetibo ha Inindones ginbubutang katapos hit tigngaran.

An mga opisyal nga ngaran ha ilarom han Konstitusyon amo an Demokratiko nga Republika han Timor-Leste o kun ha Iningles *Democratic Republic of Timor-Leste*. *República Democrática de Timor-Leste* ha Pinortuges, ngan *Repúblika Demokrátika Timór-Leste* ha Tetum.

An International Organization for Standardization (ISO) opisyal nga halipot nga porma han ngaran ha Ininglis ngan ha iba nga mga pinulongan *Timor-Leste* (codes: TLS & TL), nga amo an ginagamit han Nasyones Unidas, han Unyon Europeo, ngan han mga nasodnon nga mga standard nga mga organisasyon han Fransya (AFNOR), Estados Unidos (ANSI), Reino Unido (BSI), Alemanya (DIN), ngan Sweden (SIS), tanan nga mga diplomatiko nga mga misyon ngada han nasod ha protocol ngan han CIA World Factbook.

## Politika ngan kagamhanan

Nicolau Lobato nga Palasyo han Mangulo ha Dili.
An Nasodnon Parlamento han Sinirangan nga Timor
Opisina han Abogado Heneral han Sinirangan nga Timor
An namumuno hin estado han Sinirangan nga Timor amo an Mangulo han Republika, nga napipili hin pagbotos han katawhan hin lima-ka-tuig nga panahon hin pag-alagad. Bisan pa man kun an mga gahom nga ehekutibo baga hin limitado, mayda an Mangulo han gahom pagpili han Primer Ministro ngan pag-veto hin mga ginpamalaod han kagamhanan. Katapos hin mga piniliay, an Mangulo nagpipili han namumuno han mayoriya nga partido o kundi man koalisyon komo Primer Ministro han Sinirangan nga Timor ngan han gabinete ha pagproponer han Primer Ministro. Komo namumuno han kagamhanan, an Primer Ministro amo an na-presidir han gabinete.

An unicameral nga parlamento han Sinirangan nga Timor amo an Nasodnon nga Parlamento o kundi man *Parlamento Nacional*, nga an mga api hini ginbobotos han mga katawhan hin lima-ka-tuig nga panahon hin pag-alagad. An ihap han mga paglingkod puyde mag-iba tikang hin minimum nga kalim-an-kag-duha kutob hin maximum nga kaunmnan-kag-lima. An konstitusyon han Sinirangan nga Timor ginsubad han kanan Portugal.

## Mga distrito han Sinirangan nga Timor

Sinirangan nga Timor
Mapa han mga distrito han Sinirangan nga Timor.
An Sinirangan nga Timor ginbahin ngadto hin napulo kag tulo (13) nga mga munisipalidad:

1. Lautém
2. Baucau
3. Viqueque
4. Manatuto
5. Dili
6. Aileu
7. Manufahi
8. Liquiçá
9. Ermera
10. Ainaro
11. Bobonaro
12. Cova Lima
13. Oecusse
14. Atauro

## Mga kasarigan

| Mga Nasod ha Timugan nga Asya |
| --- |
| Birmania/Myanmar | Brunei | Cambodia/Camboya | Indonesia | Laos | Malaysia | Pilipinas | Singgapura/Singapur | Sinirangan nga Timor | Thailand/Tailandya | Vietnam |

| Mga Nasod ha Asya |
| --- |
| Afganistan | Amihanan nga Korea | Arabya Saudi | \*Armenya | \*Aserbaiyan | Barein | Bangladesh | Birmania/Myanmar | Brunei | Butan | Cambodia/Camboya | \*Ehipto | Emiratos Arabes Unidos | \*Georgia | Hapon | Hordanya | India | Indonesia/Indonesya | Irak | Iran | Israel | \*Kasahistan/Kazakhstan | Kirguistan | Kuwait | Laos | Libano | Malaysia | Maldivas | Mongolya | Nepal | Oman | Pakistan | Pilipinas | Qatar/Catar | \*Rusia | Salatan nga Korea | Singgapura | Sinirangan nga Timor | Sirya | Sri Lanka | Taiwan (Republika han Tsina) | Tayikistan | Thailand/Tailandya | Tsina (Kanan Katawhan Republika han Tsina) | Turkmenistan | Turkeya | Usbekistan | Vietnam | Yemen |