Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Malarya

Iton **malarya** in gindadara han mga lamok nga nakakatapon nga sakit ha katawhan ngan iba nga mga mananap nga tungod han mga protista han henus Plasmodium. Ini in nagtitikang ha pagkagat tikang han usa nga impektado nga babaye nga lamok, nga ginpapasulod an mga protista pinaagi han ira laway ngadto ha sistema sirkulatoryo, ngan ha kataposan ha atay kun diin hira dinhi nagurang ngan nagdadamo. Ini nga sakit in naghahatag hin simptomas nga tipikal nga naglalakip hin hiranat ngan sakit ha ulo, nga nangangadto ha mga grabe nga kaso ngada ha coma o kamatayon. Iton malarya in nakalat ha mga tropikal ngan subtropikal nga mga rehiyon ha dako nga dapit palibot han ekwador, naglalakip han kadam-an han Sub-sahara nga Aprika, Asya ngan an mga Amerika.

Lima nga mga espesye han Plasmodium in nakakaimpekto ngan napapadangat han katawhan. An kadam-an nga kamatayon in tungod han P. falciparum samtang P. vivax, P. ovale, ngan P. malariae naman in kawsa han kasahiran nga mas maluya nga porma han malarya nga talagsaon la nakakamatay. An zoonotika nga espesya P. knowlesi, nga damo ha Salatan-Sinirangan Asya, in kawsa han malarya ha mga macaque pero ini liwat an hinongdan han grabe nga mga impeksyon ha katawhan. Nagkakalat iton malarya ha mga rehiyon nga tropikal tungod han damo nga uran, mga temperatura nga mapaso, ngan diri nakiwa nga katubigan nga nahatag hin urukuyan nga angay ha mga kitikiti. An transmisyon han sakit in puydi maibsan pinaagi han pagpugong han mga kagat han lamok pinaagi han panhatag hin mga moskitero ngan insect repellent, o mga pamaagi in pagkontrol hin lamok sugad han pagisprey hin mga insektisida ngan pagpahubas hin diri nakiwa nga tubig.

## Pinanbasaran

## Dugang nga barasahon

* Packard RM (2007). *The Making of a Tropical Disease: A Short History of Malaria*. Johns Hopkins Biographies of Disease. JHU Press. ISBN 978-0-8018-8712-3.
* Shah S (2010). *The Fever: How Malaria Has Ruled Humankind for 500,000 Years*. Macmillan. ISBN 978-0-374-23001-2.   excerpt and text search
* Bynum WF, Overy C (1998). *The Beast in the Mosquito: The Correspondence of Ronald Ross and Patrick Manson*. Wellcome Institute Series in The History of Medicine. Rodopi. ISBN 978-90-420-0721-5.

## Mga sumpay ha gawas

  Malaria pagtugway hit paglakat tikang ha Wikivoyage

Kitaa an malaria ha
Wiktionary, an gawasnon nga pagpurulongan o diksyunaryu.

* Malarya ngada ha Open Directory Project
* WHO site on malaria
* UNHCO site on malaria Ginhipos 2011-12-20 han Wayback Machine
* Global Malaria Action Plan Ginhipos 2010-04-11 han Wayback Machine (2008)
* Doctors Without Borders/Médecins Sans Frontières – *Malaria* information pages
* Who/TDR Malaria Database Ginhipos 2013-05-20 han Wayback Machine
* Anti malaria and sustainable development Ginhipos 2018-03-17 han Wayback Machine
* Worldwide Antimalarial Resistance Network (WWARN)

* World Malaria Day - Abril 25
# Ebolusyon

Iton ebolusyon amo an pagbalyo han mga namamana nga kinaiya han mga populasyon biolohika ha sakob han pipira ka sagunson nga mga henerasyon. An mga proseso han pag-ebolusyon in naghahatag hin biodiversidad ha kada nivel han mga organisasyon biolohika, lakip han mga nivel han species, tagsa-tagsa ka organismo, ngan mga molekula.

## Pinanbasaran
# Natural nga pagpili

An **natural nga pagpili**, in uska pagproseso ha langitnon han populasyon nga organismo nga natuyok ha ia nga reproduksyon, sugad hi mekanismo hit ebolusyon.
# Abiogenesis

An **Abiogenesis**, or **biopoiesis**, in natural nga proseso han kinabuhi nga nagtikang ha diri-buhi nga materya, sugad han yano nga mga organic compound.
# Sosyobiyolohiya

Iton **sosyobiyolohiya** in syentipiko nga pag-aram nga nakabase ha panhunahuna nga an pankatiringban nga pamatasan in hinungdan han ebolusyon ngan pamiling hin mga baton ngan panginsayod hin pankatiringban nga pamatasan ha sulod hinin nga konteksto.
# Sistematika

Iton **biyolohikal nga sistematika** in pag-aram han dibersipikasyon han mga buhi nga organismo, ha naglabay nga panahon ngan ha kayanaan, ngan an mga relasyon ha mga buhi nga butang ha pag-agi han panahon.
# Siyentipiko nga paagi

An **Siyentipiko nga paagi** amo an natudlok ha mga pamaagi han paghalikwat hin mga nababantayan nga mga panhitabo, pagkuha hin bag-o nga kaaradman o pagtadong ngan pagdugtong han daan nga mga kaaradman.
# Organismo

*Escherichia coli*, halimbawa san prokaryotic na microorganismo.
A polypore mushroom usa na parasitic na organismo
Usa na ericoid mycorrhizal na fungus.
Ha biyolohiya, an **organismo** amo an sistema han biskan ano nga may kinabuhi (sugad han hayop, tanom, fungus, o micro-organismo).

## Organisasyon

Ginkaklasipika an natanan na organismo ilarum san siyensya san *alpha taxonomy* ngadto sa taxa o clade.

An Taxa amo an mga may rango na grupo san mga organismo, tikang san *general* (domain) pakadto sa *specific* (specie). An pagkasunodsunod san rangao amo an masunod:

1. Domain
2. Kingdom
3. Phylum
4. Class
5. Order o Ordo
6. Family o Pamilya
7. Genus
8. Specie

## Struktura

Natanan na organismo may'ada *monomeric unit* na gintatawag na *cells*; An iba na organismo may'ada usa la na *cell* (unicellular) ngan an iba naman may'ada daramo na *cells* (multicellular).

### Cell

May'ada duha na klase an cells; an *eukaryotic* ngan *prokaryotic*. An Prokaryotic cell makiimud sa mga unicellular, ngan an eukaryotic cell naman mahihiagian sa mga multicellular na organismo. Wara *nuclear membrane* an *prokaryotic cell* sanglit diri nakakulong an DNA sa sulod san cell; An *eukaryotic cell* may ada *nuclear membrane*.

## Pinanbasaran

## Mga sumpay ha gawas
# Anatomiya

An **anatomiya** (tikang ha Griniyego nga ἀνατομία anatomia, tikang ἀνατέμνειν ana: pagbulag o pag-utod, o pagbusbus) amo an sanga han biyolohiya ngan medisina nga an pangunahon nga pag-aram amo an sulod han lawas ngan desinyo han istruktura han mga buhi.
An anatomy nababahin ngadto ha *macroscopic* ngan *microscopic anatomy*. Sa *Macroscopic anatomy*, o *gross anatomy*, gin'eeksamin an mga parte san lawas sa hayop na waray gamit na *microscope*. Sa *Microscopic anatomy*, ginagamitan microcope o *optical instruments* an pag'aram san mga tissue ngan iba pa na strucktura san lawas, na kilala bilang *histology* ngan sa pagaram san mga *cells.*

## Bibliograpiya

* "Anatomy of the Human Body". 20th edition. 1918. Henry Gray

## Mga sumpay ha gawas

* Anatomiya ngada ha Open Directory Project
* Anatomy Ginhipos 2015-02-17 han Wayback Machine, *In Our Time*. BBC Radio 4. Melvin Bragg with guests Ruth Richardson, Andrew Cunningham and Harold Ellis.
# Biyokimika

An **biyokemika** amo an pag-aram han mga pamaagi kemikal ha buhi nga organismo.

## Pinanbasaran

### Padugang nga barasahon

* Fromm, Herbert J.; Hargrove, Mark (2012). *Essentials of Biochemistry*. Springer. ISBN 978-3-642-19623-2.
* Hunter, Graeme K. (2000). *Vital Forces: The Discovery of the Molecular Basis of Life*. Academic Press. ISBN 978-0-12-361811-5.
* Tropp, Burton E. (2012). *Molecular Biology* (4th ed.). Jones & Bartlett Learning. ISBN 978-1-4496-0091-4.

## Mga sumpay ha gawas

* The Virtual Library of Biochemistry and Cell Biology
* Biochemistry, 5th ed. Full text of Berg, Tymoczko, and Stryer, courtesy of NCBI.
* Biochemistry, 2nd ed. Ginhipos 2008-07-05 han Wayback Machine Full text of Garrett and Grisham.
* Biochemistry Animation Ginhipos 2012-06-24 han Wayback Machine (Narrated Flash animations.)
* SystemsX.ch - The Swiss Initiative in Systems Biology Ginhipos 2017-01-19 han Wayback Machine
* Biochemistry Online Resources Ginhipos 2015-02-24 han Wayback Machine – Lists of Biochemistry departments, websites, journals, books and reviews, employment opportunities and events.
* Full text of Biochemistry Ginhipos 2015-07-18 han Wayback Machine by Kevin and Indira, an introductory biochemistry textbook.
# Morpolohiya (biyolohiya)

Iton **morpolohiya** usa nga sanga han biyolohiya nga nanginginano han pag-aram han mga porma ngan istruktura han mga organismo ngan ira mga ispisipiko nga gamit.
# Biyolohiya molekular

An **biyolohiya molekular** amo an gigugutiayi nga molekula han biyolohiya usa ka kimika partikua henetika nga biyokimika kun diin nabibilin an iya selula ngan DNA.
# Batasan

An **batasan** o **pamatasan** amo an kiwa ngan bulos o balos han usa ka butang o organismo.

## Pinanbasaran

## Padugang nga barasahon

* Plomin, Robert; DeFries, John C.; Knopik, Valerie S. (24 September 2012). *Behavioral Genetics*. Shaun Purcell (Appendix: Statistical Methods in Behaviorial Genetics). Worth Publishers. ISBN 978-1-4292-4215-8.  Ginkuhà 4 September 2013. Lay summary (4 September 2013).
* Flint, Jonathan; Greenspan, Ralph J.; Kendler, Kenneth S. (28 January 2010). *How Genes Influence Behavior*. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-955990-9.  Lay summary (20 November 2013).

## Mga sumpay ha gawas

Kitaa an Batasan ha
Wiktionary, an gawasnon nga pagpurulongan o diksyunaryu.

* Links to review articles by Eric Turkheimer and co-authors on behavior research
# Ekolohiya

An **ekolohiya** (tikang ha Griniyego: οἶκος, oikos, "balay"; -λογία, -logia, "pag-aram hit") amo an durudilain nga disiplina han pag-aram syentipiko han pagkalat ngan kadamo han mga organismo ngan ira saragbangay han palibot.

## Pinanbasaran

## Mga sumpay ha gawas

* Ecology (Stanford Encyclopedia of Philosophy)
* The Nature Education Knowledge Project: Ecology
* Ecology Journals List of ecological scientific journals Ginhipos 2017-04-29 han Wayback Machine
* Ecology Dictionary - Explanation of Ecological Terms Ginhipos 2008-08-03 han Wayback Machine
* Basic Terms of Ecology Ginhipos 2013-06-21 han Wayback Machine
* Canadian Society for Ecology and Evolution
* Ecological Society of America
* Ecology Global Network
* Ecological Society of Australia
* British Ecological Society Ginhipos 2015-01-20 han Wayback Machine
* Ecological Society of China Ginhipos 2017-04-07 han Wayback Machine
* International Society for Ecological Economics
* European Ecological Federation
* UN Millennium Ecosystem Assessment Ginhipos 2011-04-23 han Wayback Machine
* The Encyclopedia of Earth – Wilderness: Biology & Ecology
* Ecology and Society - A journal of integrative science for resilience and sustainability
* Science Aid: Ecology, U.K. High School (GCSE, Alevel) Ecology Ginhipos 2009-05-22 han Wayback Machine
# Dinastiya Song

Ang **Dinastiya Song** (Tsino: 宋朝; pinyin: Sòng Cháo; Wade-Giles: Sung Ch'ao; IPA: [sʊŋ tʂʰɑʊ̯]) amo an namuno nga dinastiya han Tsina ha kabutngaan han mga tuig 960 ngan 1279.
# Hadton Gresya

An pagtawag han **Hadton Gresya** amo an natudlok ha panahon han kaagi han Gresya tikang ha Kasisidman nga Panahon han Gresyaca. 1100 BC ngan an pagsulong han mga dorica ngadto ha 146 BC ngan an mga pagsulong han mga Romano ha Gresya kahuman han Aragway ha Corinto.

## Mga reperensya

Pinanbasaran
Bibliograpiya
* Charles Freeman (1996). *Egypt, Greece and Rome*. Oxford University Press.
* Paul MacKendrick (1962). *The Greek Stones Speak: The Story of Archaeology in Greek Lands*. St. Martin's Press.
* Thomas Wardle (1835). The history of ancient Greece, its colonies and conquests from the earliest accounts till division of the Macedonian Empire in the East.

## Padugang nga barasahon

* Goodrich, S. G. (1849). A pictorial history of Greece: Ancient and modern. New York: Huntington & Savage

## Mga sumpay ha gawas

* The Canadian Museum of Civilization—Greece Secrets of the Past
* Ancient Greece website from the British Museum
* Economic history of ancient Greece Ginhipos 2006-05-02 han Wayback Machine
* The Greek currency history
* Limenoscope Ginhipos 2011-05-11 han Wayback Machine, an ancient Greek ports database
* The Ancient Theatre Archive, Greek and Roman theatre architecture
* Illustrated Greek History, Dr. Janice Siegel, Department of Classics, Hampden-Sydney College, Virginia
# Inbertebrado

An mga **inbertebrado** amo an mga hayop ha bertebrado, mayda matig-a nga gutógutó, tulo ka bahin han lawas, tulo nga padis nga tiil, kumpuwesto nga mga mata, ngan duha ka artikulado.
# Theophrastus

Hi **Theophrastus** (Griyego: Θεόφραστος *Theόphrastos*; c. 371 UC – 287 UC) in uska pilosopo Griyego natawo ha Eresos han Lesbos, han manunurod hi Aristotle hitaas nga iskwela nga Plato.
# Cornus

| *Cornus* |
| --- |
|   |
| Siyentipiko nga pagklasipika |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ginhadi-an: | Plantae  |
| Pagbahin: | Tracheophyta  |
| Klase: | Magnoliopsida  |
| Orden: | Cornales  |
| Banay: | Cornaceae  |
| Genus: | **Cornus**  |

 |
| Binomial nga ngaran |
| **Cornus**  |

An Cornus in uska genus han Magnoliopsida. An *Cornus* in nahilalakip ha familia nga Cornaceae.

## Ilarom nga taxa

* *Cornus acadiensis*
* *Cornus alba*
* *Cornus alternifolia*
* *Cornus amomum*
* *Cornus arnoldiana*
* *Cornus asperifolia*
* *Cornus austrosinensis*
* *Cornus bretschneideri*
* *Cornus canadensis*
* *Cornus capitata*
* *Cornus chinensis*
* *Cornus controversa*
* *Cornus coreana*
* *Cornus darvasica*
* *Cornus disciflora*
* *Cornus drummondii*
* *Cornus elliptica*
* *Cornus excelsa*
* *Cornus eydeana*
* *Cornus florida*
* *Cornus foemina*
* *Cornus friedlanderi*
* *Cornus glabrata*
* *Cornus hemsleyi*
* *Cornus hongkongensis*
* *Cornus iberica*
* *Cornus koehneana*
* *Cornus kousa*
* *Cornus lepagei*
* *Cornus macrophylla*
* *Cornus mas*
* *Cornus meyeri*
* *Cornus multinervosa*
* *Cornus nuttallii*
* *Cornus obliqua*
* *Cornus oblonga*
* *Cornus officinalis*
* *Cornus oligophlebia*
* *Cornus papillosa*
* *Cornus parviflora*
* *Cornus peruviana*
* *Cornus quinquenervis*
* *Cornus racemosa*
* *Cornus rugosa*
* *Cornus sanguinea*
* *Cornus schindleri*
* *Cornus sericea*
* *Cornus sessilis*
* *Cornus slavinii*
* *Cornus suecica*
* *Cornus ulotricha*
* *Cornus unalaschkensis*
* *Cornus walteri*
* *Cornus wilsoniana*
* *Cornus volkensii*

## Mga kasarigan

## Mga sumpay ha gawas

## Image gallery

*
*
*
*
# Crocus

| *Crocus* |
| --- |
|   |
| Siyentipiko nga pagklasipika |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ginhadi-an: | Plantae  |
| Pagbahin: | Tracheophyta  |
| Klase: | Liliopsida  |
| Orden: | Asparagales  |
| Banay: | Iridaceae  |
| Genus: | **Crocus**  |

 |
| Binomial nga ngaran |
| **Crocus**  |

An Crocus in uska genus han Liliopsida. An *Crocus* in nahilalakip ha familia nga Iridaceae.

## Ilarom nga taxa

* *Crocus abantensis*
* *Crocus adanensis*
* *Crocus aerius*
* *Crocus alatavicus*
* *Crocus aleppicus*
* *Crocus almehensis*
* *Crocus ancyrensis*
* *Crocus angustifolius*
* *Crocus antalyensis*
* *Crocus asumaniae*
* *Crocus atticus*
* *Crocus autranii*
* *Crocus banaticus*
* *Crocus baytopiorum*
* *Crocus biflorus*
* *Crocus boissieri*
* *Crocus boryi*
* *Crocus boulosii*
* *Crocus caeruleus*
* *Crocus cambessedesii*
* *Crocus cancellatus*
* *Crocus candidus*
* *Crocus carpetanus*
* *Crocus cartwrightianus*
* *Crocus caspius*
* *Crocus chrysanthus*
* *Crocus corsicus*
* *Crocus cvijicii*
* *Crocus cyprius*
* *Crocus dalmaticus*
* *Crocus danfordiae*
* *Crocus etruscus*
* *Crocus flavus*
* *Crocus fleischeri*
* *Crocus fritschii*
* *Crocus gargaricus*
* *Crocus gilanicus*
* *Crocus goulimyi*
* *Crocus graveolens*
* *Crocus hadriaticus*
* *Crocus hartmannianus*
* *Crocus hermoneus*
* *Crocus heuffelianus*
* *Crocus hittiticus*
* *Crocus hybridus*
* *Crocus hyemalis*
* *Crocus imperati*
* *Crocus karduchorum*
* *Crocus kerndorffiorum*
* *Crocus korolkowii*
* *Crocus kosaninii*
* *Crocus kotschyanus*
* *Crocus laevigatus*
* *Crocus leichtlinii*
* *Crocus ligusticus*
* *Crocus longiflorus*
* *Crocus malyi*
* *Crocus mathewii*
* *Crocus melantherus*
* *Crocus michelsonii*
* *Crocus minimus*
* *Crocus moabiticus*
* *Crocus naqabensis*
* *Crocus nerimaniae*
* *Crocus nevadensis*
* *Crocus nivalis*
* *Crocus niveus*
* *Crocus nudiflorus*
* *Crocus ochroleucus*
* *Crocus olivieri*
* *Crocus oreocreticus*
* *Crocus pallasii*
* *Crocus paschei*
* *Crocus paulineae*
* *Crocus pelistericus*
* *Crocus pestalozzae*
* *Crocus pulchellus*
* *Crocus reticulatus*
* *Crocus robertianus*
* *Crocus rujanensis*
* *Crocus sativus*
* *Crocus scardicus*
* *Crocus scharojanii*
* *Crocus serotinus*
* *Crocus sieberi*
* *Crocus sieheanus*
* *Crocus speciosus*
* *Crocus suaveolens*
* *Crocus sublimis*
* *Crocus suworowianus*
* *Crocus tauricus*
* *Crocus thirkeanus*
* *Crocus thomasii*
* *Crocus tommasinianus*
* *Crocus tournefortii*
* *Crocus vallicola*
* *Crocus wattiorum*
* *Crocus veluchensis*
* *Crocus veneris*
* *Crocus vernus*
* *Crocus versicolor*
* *Crocus vitellinus*

## Mga kasarigan

## Mga sumpay ha gawas
# Kabutngaay nga Panahon

An **Kabutngaay nga Panahon** amo an usa ka parte han kaagi han Europa. Nagtikang ini ha may 476 CE kun diin an Katundan Imperyo Romano natumba, ngan nagpadayon kutob han panahon hi Cristóbal Colón nabilngan an Bago nga Kalibutan ha 1492. **Butnga nga panahon** it tawag kay ini an panahon ha butnga han katumba han Imperyo Romano ngan ha Pagtikang han Unhan nga Moderno Europeyo.

## Pinanbasaran
# Eskolastika

An **eskolastika** usa nga kabutngaay nga panahon han mga pilosopiya ngan teyolohiya may-ada mga kuwriyente para han unibersidad hin medyebal ga mag-aaram ha ilarom hin relihiyon mga Kristiyanismo.
# Fungus

| ;"|Fungus |
| --- |
|   |
| ;" | Siyentipiko nga pagklasipika |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Dominio: | Eukaryota  |
| Ginhadi-an: | Fungi  |

 |
| Divisio |
| * Chytridiomycota
* Zygomycota
* Glomeromycota
* Neocallimastigomycota
* Dikarya
	+ Ascomycota
	+ Basidiomycota
 |

An **fungus** amo an organismo eukaryotiko nga miyembro han ginhadian *Fungi*, na nasakop san mga *microorganisms* na sugad han *yeasts*, alamag ngan mga ulaping. Buhi ini nga organismo nga nalalain sa mga hayop, tanom, protista, eubakterya ngan archaebakterya. An usa na pagkakaiba san fungus amo an pagkakamay'ada *cell wall* na mayaon *chitin*, diri pareho san *cell wall* san hayop ngan tanaman ngan iba na protista na may ada *cellulose*, ngan lain liwat san cell wall san bakterya.

## Pinanbasaran

### Padugang nga barasahon

* Ainsworth GC. (1976). *Introduction to the History of Mycology*. Cambridge, UK: Cambridge University Press. ISBN 0-521-11295-8.
* Alexopoulos CJ, Mims CW, Blackwell M. (1996). *Introductory Mycology*. John Wiley and Sons. ISBN 0-471-52229-5.
* Chandler PJ. (2010). *A Dipterist's Handbook (2nd Edition)*. The Amateur Entomologists' Society. pp. 1–525.
* Deacon J. (2005). *Fungal Biology*. Cambridge, Massachusetts: Blackwell Publishers. ISBN 1-4051-3066-0.
* Hall IR. (2003). *Edible and Poisonous Mushrooms of the World*. Portland, Oregon: Timber Press. ISBN 0-88192-586-1.
* Hanson JR. (2008). *The Chemistry of Fungi*. Royal Society Of Chemistry. ISBN 0-85404-136-2.
* Jennings DH, Lysek G. (1996). *Fungal Biology: Understanding the Fungal Lifestyle*. Guildford, UK: Bios Scientific Publishers Ltd. ISBN 978-1-85996-150-6.
* Kirk PM, Cannon PF, Minter DW, Stalpers JA. (2008). *Dictionary of the Fungi. 10th ed*. Wallingford, UK: CAB International. ISBN 0-85199-826-7.
* Taylor EL, Taylor TN. (1993). *The Biology and Evolution of Fossil Plants*. Englewood Cliffs, New Jersey: Prentice Hall. ISBN 0-13-651589-4.

## Mga sumpay ha gawas

Kitaa an Fungus ha
Wiktionary, an gawasnon nga pagpurulongan o diksyunaryu.

* Tree of Life web project: Fungi Ginhipos 2021-01-25 han Wayback Machine
* *Fungus* ha Encyclopedia of Life
* Mushroom Observer (mushroomobserver.org), a collaborative fungus recording and identification project
# Tomás han Aquino

| St. Thomas Aquinas |
| --- |
| Thomas Aquinas depicted in stained glass |
| Natawo |
Thomas Aquinas 1225 Roccasecca, Kingdom of Sicily |
| Namatay |
7 March 1274 Fossanova, Kingdom of Sicily |
| Trabaho |
Priest, Philosopher, Theologian |
| Nasyonalidad |
Italian |
| Genre |
Scholasticism, Thomism |
| Suheto |
Metaphysics, Logic, Theology, Mind, Epistemology, Ethics, Politics |
| Mga kilalado nga mga buhat | *Summa Theologica*, *Summa Contra Gentiles* |

Hi **Santo Tomás han Aquino** nga puyde gihapon tawagon nga **Santo Tomás Aquinas** o **Santo Tomás de Aquino** (natawo 1225; namatay 7 Marso 1274) amo an usa ka padi han Singbahan Katoliko Romano ha Orden Domicano tikang ha Itlaya. Usa hiya nga sikat nga pilosopo ngan theolohiyano nga may tradition nga scholasticismo nga kilala hiya nga Doctor Angelicus ngan Doctor Communis. Agsob hiya tawagon nga Tomás kay an "Aquinas" diri apelyido kundi natudlok ha ngaran ha lugar kun hain hiya nag-ukoy.

## Pinanbasaran
# Koran

Koran
An **Coran** o **Koran** amo an baraan nga basahon han Islam.

## Mga Sumpay ha Gawas

* Al-Quran (Koran) Ginhipos 2009-01-29 han Wayback Machine
# Archaeopteryx

| *Archaeopteryx* Fossil range: Late Jurassic |
| --- |
|   |
| Siyentipiko nga pagklasipika |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ginhadi-an: | Animalia  |
| Phylum: | Chordata  |
| Klase: | Sauropsida  |
| Labaw-orden: | Dinosauria  |
| Orden: | Saurischia  |
| Ubos-orden: | Theropoda  |
| Banay: | †Archaeopterygidae  |
| Genus: | †**Archaeopteryx**  |

 |
| Mga species |
| * †*A. albersdoerferi* Kundrat *et al*. 2018
* †*A. lithographica* Meyer, 1861
* †*A. siemensii* Dames, 1897
 |

Iton **Archaeopteryx** in henus han theropoda nga dinosauro nga harani nga kasumpay ha mga tamsi. Nabubuhi an Archaeopteryx sadton *Late Jurassic* mga 150 milyones katuig an nakalabay, sa Germany na sa panahon na iton, an Europa usa pa na *archipelago* san usa na mababaw na tropikal na dagat.

An Archaeopteryx may ada sulang na may mga magtarum na ngipon, tulo na kuramoy, hilaba na ikog na may tul'an, *hyperextensible* na ikaduha na kuramoy *("killing claw")*, barahibo na pantamsi, ngan magkadurudilain na *features* san iya *skeleton*. Ini na mga kinaiya amo in nagsisiring na an Archaeopteryx usa na *transitional fossil* san *non-avian dinosaur* ngan tamsi.

## Mga kasarigan
# Archaea

An **Archaea** amo an usa ka grupo hin tig-usa ka selula nga kagaw.

## Pinanbasaran

## Padugang nga barasahon

* Howland, John L. (2000). *The Surprising Archaea: Discovering Another Domain of Life*. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-511183-4.
* Martinko JM, Madigan MT (2005). *Brock Biology of Microorganisms* (11th ed.). Englewood Cliffs, N.J: Prentice Hall. ISBN 0-13-144329-1.
* Garrett RA, Klenk H (2005). *Archaea: Evolution, Physiology and Molecular Biology*. WileyBlackwell. ISBN 1-4051-4404-1.
* Cavicchioli R (2007). *Archaea: Molecular and Cellular Biology*. American Society for Microbiology. ISBN 1-55581-391-7.
* Blum P (editor) (2008). *Archaea: New Models for Prokaryotic Biology*. Caister Academic Press. ISBN 978-1-904455-27-1.
* Lipps G (2008). "Archaeal Plasmids". *Plasmids: Current Research and Future Trends*. Caister Academic Press. ISBN 978-1-904455-35-6.
* Sapp, Jan (2009). *The New Foundations of Evolution. On the Tree of Life*. New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-538850-X.
* Schaechter, M (2009). *Archaea (Overview) in The Desk Encyclopedia of Microbiology, 2nd edition*. San Diego and London: Elsevier Academic Press. ISBN 978-0-12-374980-2.

## Mga sumpay ha gawas

**General Introduction to the Archaea, ecology, systematics and morphology
* Oceans of Archaea – E.F. DeLong, *ASM News*, 2003

**Classification NCBI taxonomy page on Archaea
* Genera of the domain Archaea Ginhipos 2008-11-28 han Wayback Machine – list of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature
* Tree of Life illustration showing how Archaea relates to other lifeforms Ginhipos 2015-02-10 han Wayback Machine
* Shotgun sequencing finds nanoorganisms – discovery of the ARMAN group of archaea

**Genomics Browse any completed archaeal genome at UCSC
* Comparative Analysis of Archaeal Genomes Ginhipos 2008-10-14 han Wayback Machine (at DOE's IMG system)
# Eukaryote

**Eukaryote**, an mga organismo na an *cell* o selula may'ada nucleus ngan mga organelles na ginpuputos san *membrane*. **Eukarya** or **Eukaryota** an pormal na taxon san eukaryote. An struktura na napuputos san *membrane* ngan naglalain san eukaryote sa prokaryote amo an nucleus o *nuclear envelope*, na kun diin makukuha an *genetic* na materyales. Kadam'an san mga eukaryotic na selula may'ada liwat iba pa na mga organelle sugad san mitochondria ug an *Golgi apparatus*. Sugad man, an mga tanaman ngan algae may'ada chloroplast. Daramo na protista o *unicellular organism* an eukaryote, sugad san protozoa. Natanan na organismo na *multicellular* sakob san eukaryote, sugad san hayop, tanaman ngan fungi.

## Mga kasarigan