Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 2 d' setimbe

Li 2 d' setimbe, c' est li 245inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 246inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 120 djoûs divant l' difén d' l' anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la

### Etrevéns a vey avou çou ki va divni l' Walonreye

### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye

### Ôtes etrevéns

## Ont vnou å monde ci djoû la

### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

* 1940 : Régis Debray

## Ont morou ç' djoû la

### Rilomés Walons et waloneus

* 2009 : Henri Lepage

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

---

**Vey eto:**

31 d' awousse - 1î d' setimbe - 3 d' setimbe - 4 di setimbe - les 366 djoûs d' l' anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
# 7inme sieke

5inme sieke | 6inme sieke | **7inme sieke** | 8inme sieke | 9inme sieke

anêyes 600 | anêyes 610 | anêyes 620 | anêyes 630 | anêyes 640

anêyes 650 | anêyes 660 | anêyes 670 | anêyes 680 | anêyes 690

---

## Istwere do 7inme sieke

### Evenmints

### Personålités

### Edvincions, dischovraedjes

## Totes les anêyes do 7inme sieke

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 601 | 602 | 603 | 604 | 605 | 606 | 607 | 608 | 609 | 610 |
| 611 | 612 | 613 | 614 | 615 | 616 | 617 | 618 | 619 | 620 |
| 621 | 622 | 623 | 624 | 625 | 626 | 627 | 628 | 629 | 630 |
| 631 | 632 | 633 | 634 | 635 | 636 | 637 | 638 | 639 | 640 |
| 641 | 642 | 643 | 644 | 645 | 646 | 647 | 648 | 649 | 650 |
| 651 | 652 | 653 | 654 | 655 | 656 | 657 | 658 | 659 | 660 |
| 661 | 662 | 663 | 664 | 665 | 666 | 667 | 668 | 669 | 670 |
| 671 | 672 | 673 | 674 | 675 | 676 | 677 | 678 | 679 | 680 |
| 681 | 682 | 683 | 684 | 685 | 686 | 687 | 688 | 689 | 690 |
| 691 | 692 | 693 | 694 | 695 | 696 | 697 | 698 | 699 | 700 |
# Ri (aiwe)

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « ri », loukîz cial.
Ri a Blanke-Oraye
On **ri** (on dit eto : on **rew**, on **bî** ou, astok des Flaminds, on **bek**), c' est ene corante aiwe, nén foirt lådje, ki cmince sovint a on sourd, et s' maxhî a ene pus grande aiwe.

*Li mot "ri" intere dins bråmint des nos d' plaeces del Walonreye.*

## Motlî

On ri pout rçure ene pus ptite aiwe ki lu, on **rixhot** (on dit eto : on **rixhea**, on **rouwå**). Ubén des co pus ptites k' on lome cobén des pixhlotes.

## Sourdant
# Foujian

Province do Foujian
Li **Foujian** (福建, pinyin Fújiàn — « veye **Fu**zhou - veye **jian'**ou »), c' est ene province nonnrece del Republike populåre del Chine.

Li mwaisse-veye del province, c' est Gouiyang.

Elle a-st ene sitindêye di 121.400 km² po 35.110.000 dimanants.

Li lingaedje del province est li min (min nonnrece, min cintråle, min levantrece, min bijhrece, hakka, eyet puxian).
# Taywane

**Taywane** (on djheut davance **Formôze**, oficirmint: **Republike di Chine**), c' est on dislaxhî payis d' Azeye.

|  |
| --- |
| Taywane |
|  |  |
| Drapea | **Åres nåcionåles** |
| Imne nåcionå: *hymne national de la République de Chine* |
|  |
| Mwaisse-veye | Taipei |
| Lingaedje oficir | mandarin de Taïwan, hakka taïwanais, taïwanais, amis, paiwan, 金門話, Wuqiu dialect, Matsu dialect, langue des signes taïwanaise, saisiyat, pouyouma, atayal, tsou, bunun, rukai, Truku, seediq, sakizaya, yami, kavalan, kanakanabu, saaroa |
| Sitindêye • totåle • aiwe |  36 193 km² 10.3% |
| Populåcion • totåle • dinsité |  23,317,031 dimorants 644.2 djins/km² |
| Dislaxhaedje | 1 djanvî 1912 |
| Tchîf d' estat | Lai Ching‑te |
| Prumî minisse | Cho Jung-tai |
| Manoye | nouveau dollar de Taïwan |
| Coisse d' eure | UTC+08:00, Asie/Taïpei, heure de Taïwan |
| Preficse telefonike | +886 |
| Dominne internete | .tw |
|  I gn a so les cmons Wikipedia des imådjes ou fitchîs son a vey avou **Taywane** |
| Modele: voy • copene |

## Mwaissès dnêyes

Sitindêye: on pô moens ki 39.000 km2.

Mwaisse veye: Taypey

Redjime politike : Republike å pårlumint; c' est l' pårlumint ki relît l' prezidint.

Lingaedje : mandarin (lingaedje sovint lomé flotchreçmint : chinwès, k' est l' no del pitite famile).

Rilidjons : boudisse et tawoyisse

## Djeyografeye

C' est ene grande iye metowe å lådje del Chine. Elle fwait pårteye do tchaplet d' iyes ki s' disfirlotchèt tot do long do Coûtchant di l' Azeye (come li Djapon).

Elle est côpêye sol longueur pa des hôts tienes (k' avegnnut a cåzu 4000 m). Å Levant, gn a ene lådje plinne avou des couteures (aprume do riz). Å Coûtchant, li montinne tome pus roedmint sol mer, a môde di falijhe. Li baxheur si porshût dins l' aiwe pa ene fonde fosse do Påjhûle Oceyan.

## Istwere

Elle a stî ocupêye å cmince pa des Malès (end a co 200.000).

Po l' Istwere, elle a stî trovêye e 1590 pa on naivieu portuguès.

Les populåcions chinwesses n' î ebaguît k' e 17inme sieke.

E 1693, elle divna coloneye del Mandchoureye.

E 1860, l' iye pola fé handele avou les payis d' Urope (traitî d' Tien-Tsine).

E 1894, c' est les Djaponès k' abrokèt dins l' iye, et l' anecser. Ele ni ridivna chinwesse k' e 1945, a cåze del dobleure ki l' Djapon ourit e l' deujhinme guere daegnrece.

E 1949, Tchang Kayi-Tchek, li tchîf des nåcionalisses chinwès, î trova on ratrait, cwand i fourit tchessî do continint pa les comunisses. Did la, el wårdaedje do no oficir di «Republike di Chine». Mins ele diva leyî s' sidje a l' ONU al Chine comunisse e 1971.

## Sourdant
# Bijhe (costé del Daegne)

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « bijhe & Bijhe », loukîz cial.
 Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « Nôr », loukîz cial.
Ene rôze des vints ki mostere li pôzicion do Nôr (N)
Li **Nôr** (u: el **nôr**, u: a **Bijhe** u: a **Vûcir**), c' est l' pont cardinå wice ki l' solea ni va djamåy. Adon on dit kel cir î est vude; did la li mot "Vucir".

Les ôtes costés del Daegne, c' est : Nonne, li Levant eyet l' Coûtchant.

Bijhe est metou å dzeu so ene mape.

Del nute, sol dimeye-bole bijhrece, on ricnoxhe li Nôr tot rtrovant li Stoele di Bijhe.

*Li "Nôr" vout eto dire les ritches payis, bråmint metous sol Dimeye Bole bijhrece.*

## Hårdêyes divintrinnes

* Pôle Nôr
* Urope bijhrece
* Afrike bijhrece
* Amerike bijhrece

## Pî-notes
# 5inme sieke

3inme sieke | 4inme sieke | **5inme sieke** | 6inme sieke | 7inme sieke

anêyes 400 | anêyes 410 | anêyes 420 | anêyes 430 | anêyes 440

anêyes 450 | anêyes 460 | anêyes 470 | anêyes 480 | anêyes 490

---

## Istwere do 5inme sieke

### Evenmints

### Personålités

### Edvincions, dischovraedjes

## Totes les anêyes do 5inme sieke

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 401 | 402 | 403 | 404 | 405 | 406 | 407 | 408 | 409 | 410 |
| 411 | 412 | 413 | 414 | 415 | 416 | 417 | 418 | 419 | 420 |
| 421 | 422 | 423 | 424 | 425 | 426 | 427 | 428 | 429 | 430 |
| 431 | 432 | 433 | 434 | 435 | 436 | 437 | 438 | 439 | 440 |
| 441 | 442 | 443 | 444 | 445 | 446 | 447 | 448 | 449 | 450 |
| 451 | 452 | 453 | 454 | 455 | 456 | 457 | 458 | 459 | 460 |
| 461 | 462 | 463 | 464 | 465 | 466 | 467 | 468 | 469 | 470 |
| 471 | 472 | 473 | 474 | 475 | 476 | 477 | 478 | 479 | 480 |
| 481 | 482 | 483 | 484 | 485 | 486 | 487 | 488 | 489 | 490 |
| 491 | 492 | 493 | 494 | 495 | 496 | 497 | 498 | 499 | 500 |
# 6inme sieke

4inme sieke | 5inme sieke | **6inme sieke** | 7inme sieke | 8inme sieke

anêyes 500 | anêyes 510 | anêyes 520 | anêyes 530 | anêyes 540

anêyes 550 | anêyes 560 | anêyes 570 | anêyes 580 | anêyes 590

---

## Istwere do 6inme sieke

### Evenmints

### Personålités

### Edvincions, dischovraedjes

## Totes les anêyes do 6inme sieke

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 501 | 502 | 503 | 504 | 505 | 506 | 507 | 508 | 509 | 510 |
| 511 | 512 | 513 | 514 | 515 | 516 | 517 | 518 | 519 | 520 |
| 521 | 522 | 523 | 524 | 525 | 526 | 527 | 528 | 529 | 530 |
| 531 | 532 | 533 | 534 | 535 | 536 | 537 | 538 | 539 | 540 |
| 541 | 542 | 543 | 544 | 545 | 546 | 547 | 548 | 549 | 550 |
| 551 | 552 | 553 | 554 | 555 | 556 | 557 | 558 | 559 | 560 |
| 561 | 562 | 563 | 564 | 565 | 566 | 567 | 568 | 569 | 570 |
| 571 | 572 | 573 | 574 | 575 | 576 | 577 | 578 | 579 | 580 |
| 581 | 582 | 583 | 584 | 585 | 586 | 587 | 588 | 589 | 590 |
| 591 | 592 | 593 | 594 | 595 | 596 | 597 | 598 | 599 | 600 |
# Octôbe

djanvî | fevrî | måss | avri | may | djun | djulete | awousse | setimbe | **octôbe** | nôvimbe | decimbe
1î|2|3|4|5|6|7|8|9|10|11|12|13|14|15|16|17|18|19|20|21|22|23|24|25|26|27|28|29|30|31

---

grigne-dints
Alowine
El **moes d' octôbe**, c' est l' dijhinme moes do calindrî grigoryin.

Il a 31 djoûs.

## Etimolodjeye

Si no vént do latén *octo* (ût), la ki c' esteut l' ûtinme moes dins l' vî calindrî romin, divant k' on candjaxhe li date di cmince des anêyes po les fé cmincî deus moes pus timpe.

## Li nateure e l' Walonreye e moes d' octôbe

C' est l' waeyén-tins, avou l' disfoyåjhe.

## Li moes d' octôbe divins les cinses e l' Walonreye

Les biesses magnnut les dierinnès waides. On lzès pout rintrer al fén do moes. Mins dispu les anêyes 2020, avou l' reschandixhaedje del Daegne, ele dimorèt purade ezès pasteures disk' e moes d' nôvimbe.

On rcôpe les fours k' ont rcrexhou dispu l' fenåmoes pofé des waeyéns.

C' est l' tins del råyinne ås crompires ey ås betråles.

## Fiesses et amuzmints tins do moes d' octôbe

Al fén do moes, les scolîs sont-st e condjî po les vacances di Tossint u vacances do waeyén-tins. I vont viker l' fiesse ås grigne-dints ki s' fwait tote li samwinne divant l' Tossint.

Po les tchesseus, c' est li ratacmint des tchesses.

## Hårdêye divintrinne

* Calindrî
* Calindrî grigoryin
* 366 djoûs

## Hårdêye difoûtrinne

* Pådje sol moes d' octôbe (so l' Aberteke)
* so Wikisourd: Categoreye:Moes d’ octôbe

## Pî-note
# 1950

Cisse pådje cial, c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1950 do calindrî grigoryin.
19inme sieke | **20inme sieke** | 21inme siekeanêyes 1930 | anêyes 1940 | **anêyes 1950** | anêyes 1960 | anêyes 1970
1945 | 1946 | 1947 | 1948 | 1949 | **1950** | 1951 | 1952 | 1953 | 1954 | 1955
## Ça s' a passé ciste anêye la

coviete
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye

#### Walon

* Lives e walon ki vudît ciste anêye la:
	+ Foyes di tchinne et fleurs di brouyire (Alexis Bastin)

#### Walonreye

* 11 di may: Côp d' grijou a l' taeye 27 do tcherbonaedje Marie-Mont-Bascoup di Trazgniye : 38 moirts et 2 mesbridjîs.

### Etrevéns a vey avou l' Beldjike

* Kesse do trône do rwè Yopôl III d' Beldjike
* 25 di djun: Kiminçmint del guere di Corêye, ki les Bedjes s' î vont aler bate, avou ene aloyance di payis capitalisse rashonnêye pa l' ONU.

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés walons et waloneus

* Christian Quinet
* 20 di fevrî : Bernard Thiry

### Ôtès djins

* 14 di fevrî : Raymond van het Groenewoud
* 12 di djun : Sonia Manzano
* 14 di djun : Rowan Douglas Williams
* 8 di djulete : Bernard Poplineau

## Ont morou ciste anêye la

### Rilomés walons et waloneus

* 1î d' djulete : "Aimé Quernol" (Léon Marique)
* 8 di djulete : Marcel Hecq
* Edouard Leloup

### Ôtès djins

François Vinck
# Air (gåz)

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « air », loukîz cial.
Essegne di l' air
L' air dizo les nûlêyes
L' air ådzeu des nouwaedjes
L' **air**, c' est l' coûtche di gåz k' i gn a åtoû del Daegne.

## Contnou

Dins l' air, gn a pô près 78 åcint d' nitrodjinne (azote), 21 åcint d' ocsidjinne, et 0.9 åcint di gåz carbonike.

Çou ki dmeure, c' est les råles gåz : l' eliom, li neyon, l' argon, li cripton, li zenon eyet l' radon.

Mins l' air contént eto des nûlêyes, ki c' est del wapeur d' aiwe ki pout rtoumer so tere come plouve, nive u gurzeas.

Tot ådzeu d' l' air, gn a ene coûtche d' ozône.

## Cwålité d' l' air

L' air pout esse epufkiné di mannixhantès foumires, mins eto pa des mierpoûssires.

## E l' astronomeye

L' arivêye dins l' air di grossès pires djus d' l' espåce, c' est l' cåze k' i gn a des stoeles ki schitnut.

## Hårdêyes divintrinnes

* resserant gåz
* reschandixhaedje del Daegne
# Oceyan Antartike

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
Li bleu rond, c' est l' **Oceyan Antartike**. Ès piceure, c' est d' esse dzo les 60 grés d' latitude.
L' **Oceyan Antartike**, c' est èn oceyan k' est åtoû do continint Antartike.

## No

E walon, on-z el a lomé avou l' continint k' est drola : l' Antartike. La k' c' esteut l' cas eto e francès, minme s' on loméve eto l' « Oceyan Djalant Antartike ». Asteure, on-z el lome « Oceyan Ostrale ».

Dins sacwants lingaedjes tîxhons, metans e-n inglès, on prind, å pus sovint, ci no ci : « Oceyan Nonnrece ».

## Istwere

Il est oficirmint rwaitî tot-z estant l' cénkinme oceyan del Daegne, dispu l' 8 di djun 2021

## Referinces eyet sourdants
# 1677

16inme sieke | **17inme sieke** | 18inme sieke

i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans

anêyes 1650 | anêyes 1660 | **anêyes 1670** | anêyes 1680 | anêyes 1690

1672 | 1673 | 1674 | 1675 | 1676 | **1677** | 1678 | 1679 | 1680 | 1681 | 1682

---

*Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1677 do calindrî grigoryin.*

## Evenmints

## Ont vnou å monde ciste anêye la

## Ont morou ciste anêye la
# 1778

17inme sieke | **18inme sieke** | 19inme sieke

i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans

anêyes 1750 | anêyes 1760 | **anêyes 1770** | anêyes 1780 | anêyes 1790

1773 | 1774 | 1775 | 1776 | 1777 | **1778** | 1779 | 1780 | 1781 | 1782 | 1783

---

*Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1778 do calindrî grigoryin.*

## Evenmints

## Ont vnou å monde ciste anêye la

## Ont morou ciste anêye la
# Sitindêye

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
El **sitindêye**, c' est l' espåce d' ene fôme a deus diminsions.

## Djeyografeye

Li **stindêye** est uzêye e djeyografeye po dvizer do km² ki fwait èn edroet, metans ene veye ubén on payis. Afeye, on-z uze voltî d' ôtes unités: les åres. Èn åre, c' est 100 cintiåres, adon 100m², ey èn ectåre, c' est 10.000m². Les åres sont foiravant uzés dins l' dominne des béns-fonds.

## Matematike

Li **stindêye** pout esse carculé avou èn eshonna d' fôrmules. Li « **x** », c' est li **stindêye**.

### Triyingues

Les «**triyingues**», c' est des fômes djeyometrikes avou troes inglêyes:

* Djenerå: **x = (s\*h)/2** (on mopleye li soûmint, «**s**», avou l' hôteur, «**h**». Adon-après, on dvize l' erzultat e deus).

Li carcul djenerå våt po tos les **triyingues**, mins il egziste des carculs pus sincieus po les triyingues rectingues eyet les triyingues izoceles.

### Cwatingues

Les «**cwatingues**», c' est des fômes djeyometrikes avou cwate inglêyes:

* Cwåré : **x = c\*c = c²** (on mopleye les costés, « **c** »).
* Lozindje: **x = (D\*d)/2** (on mopleye li grande diyagonåle, «**D**», avou l' pitite diyagonåle, «**d**»). On sait eto uzer l' minme fôrmule ki pol paralelograme.
* Paralelograme: **x = s\*h** (on mopleye li soûmint, «**s**», avou l' hôteur, «**h**»).
* Rectingue : **x = L\*l** (on mopleye el longueur, « **L**», avou el lårdjeur, «**l**»).
* Trapeze : **x = ((C+c)/2)\*h** (on radjoute les longueurs do grand, «**C**» eyet do ptit costé, «**c**». On dvize li tot e deus. On prind l' erzultat ey on l' mopleye avou l' hôteur, «**h**»).

## Referinces eyet sourdants
# Anêyes 1800

18inme sieke | **19inme sieke** | 20inme siekeanêyes 1780 | anêyes 1790 | **anêyes 1800** | anêyes 1810 | anêyes 1820
1800 | 1801 | 1802 | 1803 | 1804 | 1805 | 1806 | 1807 | 1808 | 1809
 Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
### Etrevéns

### Rilomêyès djins ki s' î ont fwait cnoxhe

### Edvincions et discovraedjes
# 20 d' awousse

Li 20 d' awousse, c' est li 232inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 233inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 133 djoûs divant l' fén d' l' anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la

### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye

### Etrevéns a vir avou l' Beldjike

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la

### Rilomés Walons et waloneus

* 1838 : Joseph Dethy
* 1922: Bernard Jacob
* 1929: Jean Fivet

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la

### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

---

**Vey eto:**

18 d' awousse - 19 d' awousse - 21 d' awousse - 22 d' awousse - les 366 djoûs d' l' anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe