Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Lawo-Tseu

Lao-Tseu ki scole Confuciusse
**Lawo-Tseu** u **Lao-tseu**, come riscrît e francès pa l' EFEO, asteure ralfabetijhî purade **Laozi** (e pinyin **Lǎo Zi**; e chinwès, **老子** çou ki vout dire «vî efant», «vî mwaisse» ou «mwaisse Lao», ou co **Li Yeul**, oudonbén **Lawo Tan**), c' esteut on filozofe chinwès k' åreut viké 200 ans vî, eviè l’ 6inme sieke divant Dj.-C. et acsegnî l’ djonne Confuciusse.

Sacwants rcwereus pinsèt ki l' Lawo-Tseu pôreut bén n' esse k' on persounaedje edvinté pa Zhuangzi.

Les acsegnmints da Lawo-Tseu ont miné å tawoyisse, k' a divnou ene rilidjon po 20 miyons d' Chinwès.

## Vicåreye

Il esteut årtchivisse et asterloke des impreus Zhou, mins si disgosta d’ zels. Adon, il åreut peté foû erî, ashid dissu on boû, po l’ Inde. Et, å wåde-frontire, diner s’ testamint filozofike : li **Dào dé jīng** (道德经 ou 道德經; Live del voye eyet del viertu), k' e-st å soûrdant do dawoyisse.

## Ratournaedje e walon

Sacwants d' ses tuzêyes ont stî rmetowes e walon pa Jozé Schoovaerts

*
* Onk di ses tuzaedjes e-n imådje

## Boket do Tawo-tô kign

*Li Tawo k’ vos sayîz d’ saizi n’ est nén l’ Tawo lu-minme ;*
*vos l’ voloz lomer sins lyi dner s’ bon no.*
*Sins pont d’ no, i rprezinte l’ oridjene di l’ univiers ;*
*lomé, il est l’ Moman di tos les tolus.*
*Pa l’ non-esse, apiçans s’ sicret ;*
*pa l’ esse, apontians s’-n intrêye.*
*Nolus et tolus rexhous d’ on mierseu fond*
*ni sont diferins ki d’ pa leus nos.*
*Ci mierseu fond la s’ lome Noereur.*
*Noeri cisse noeristé,*
*vola l’ ouxh di tote merveye.*
## Hårdêye difoûtrinne

* Des ôtes pinsêyes da Lao-tseu (sol djåspinreye "Toudi")

## Sourdant
# Metalurdjeye

Li **metalurdjeye**, c' est l' industreye des metås.

Eto li cwårtî di l' economeye ki ciste industreye la compete.

## Cwårtîs del metalurdjeye

* Hôt-fornea
* tchôdronreye
* industreye di l' aluminiom
# Sucide

Li **metaedje a fén d' lu-minme**, lomé eto **sucide**, c' est cwand ene sakî si towe leye-minme, di s' prôpe volté.

## Motlî

Dins l' lingaedje corant, on dit «i (elle) a fwait måleur si s’ coir»,; «i (elle) s’ a metou a fén» ; «i (elle) a fwait l’ fén d’ lu (di leye)», «i (elle) a fwait måluzance di s' coir»)», «i (elle) s' a distrût», «i (elle) s' a oisté l' veye».

## Tecnikes di sucide

* pindaedje : foirt corant dvinltins ; la k’ on creyeut ki l’ coide d’ on pindou poirtéve tchance ; el toponimeye, gn a eto sacwants « Bwès do pindou », el Walonreye et ôte pårt.
* saetchaedje d’ ene bale dins s’ tiesse.
* trawaedje di s’ vinte avou on grand coutea, ene sipêye.
* epweznaedje.
* prôpe djetaedje dizo on trén.
* seppuku, tecnike di sucide djaponès.
* neyaedje, kécfeye avou ene grosse pire loyeye a ses pîs.
* sucide po s' patreye, dins ene guere; po ses idêyes dins ene atake terorisse (camicåze).

## Cåzes do sucide

Les cis ki fwaiynut måleur di leu coir sont des djins k’ ont ene grande sofrixhance divintrine. Et purade :

* des djonneas al laide ådje, e margaye avou leus parints, après ene poenne d’ amour…
* des femes måmarieyes (ou des omes)
* des cis k’ ont pierdou èn efant ou ene djin k’ i veyént voltî
* des viyès djins stroupeyes, ki n’ vlèt nén dispinde des ôtes, ou des cis ki sont codånés d’ on griyeus må, evnd.
* des djins ki s’ sintnut dzonorés e leu societé (traeyincieus k’ a fwait des målès afwaires, guerî k’ a pierdou ene batreye).

## Espaitchance do sucide

Dins les societés modienes, gn a des cintes d’ aidance sicolodjike po les cis ki vôrént s’ mete a fén. Et des lenes telefonikes esprès, avou des respondeus(es) djoû et nute.

## Sociolodjeye

### Rilidjons eyet sekes

Les grandès rlidjons monoteyisses (cristinnisse, islam…) sont disconte li metaeje a fén d' lu-minme. Les sucidés ni plèt nén esse eterés e l' eglijhe.

Sacwants sekes come l' Ôre do Timpe solrece (avou notannmint : Luc Jouret) ont — oubén dins ci egzimpe la: avént — organizé brånmint des metaedjes a fén eshonnreces.

### Societés

Sacwants societés, come li Djapon, respectêynut et préjhî les sucides d’ oneur, sortot pindant les gueres wice les sôdårds divnut s' distrure al place di s' fé prijhnî på des ôtes sôdårds. Pindant li fén del deujhinme guere daegnrece, brånmint d' nazis s' avént distrût paski l' URSS estént e trén d' prinde Berlin, inte di zels : Adolf Hitler eyet les efants da Joseph Goebbels. C' esteut l' minme avou les Djaponès. Come di djusse, i ni tchictént nén a s' distrure, metans tot si spotchant so les bateas d' guere estazunyins. C' est çk' on lome voltî des « kamikazes ».

## Tuzance peuprece

### Rilomêyès djins

* Chester Bennington (ancyin tchanteu di Linkin Park)
* Kurt Cobain (ancyin tchanteu d' Nirvana)
* Chris Cornell (ancyin tchanteu d' Soundgarden)
* Adolf Hitler
* Édith Piaf (ancyinne tchanteuse francesse)

### Tchansons dzeu

Gn a sacwantès tchansons wice ki l' årtisse djåze voltî do metaedje a fén. Cisse lisse cial n' est nén erîlé :

* Stromae – *L'Enfer*

## Referinces eyet sourdants
# Shabot

On **shabot**, c' est ene tchåsseure, pus viye ki les solés, fwait dins do "blanc bwès" u des "åbes ås shabots" : frinne, plaene, beyôle, evnd.

## Motlî

Li ci ki les taeye, di s' mestî, c' est on shabotî.

Li shabotî boute so on banc d' shabotî, k' on lome eto coixhe.

Li prumî ovraedje po fé on shabot, c' est li sblåtchaedje.

Après vént l' creuzaedje, pu l' plaenaedje.

El Holande, cåzu tertos aveut des shabots a ses pîs.

*
* coûsse ås shabots

## Produjhaedje des shabots e l' Årdene

Les shabots d' Årdene estént bråmint pus féns ki les gros shabots des Flaminds. On les loyive a ses pîs avou on lådje corion d' cur.

Gn aveut des viyaedjes ki n' fijhént k' ça, come Nåwinne u Li Nouve-veye-e-bwès.

Gn aveut les shabots d' femes, betchous å dbout, et les shabots d' ome arondis al betchete.

## Dins les belès-letes e walon

Les shabotîs sont dins l' tite do roman da Joseph Calozet «E payis des shabotîs». Li mwaisse personaedje, Amand, va ovrer come shabotî al Nouve Veye-å-Bwès.

C' est ç' viyaedje la k' est discrît dins «Des mestîs et des djins k' è vont» da Rodolphe Dedoyart.

## Avey

* Muzêye do shabot a Poitchrece-e-l'-Årdene

## Hårdêye difoûtrinne

* On tecse so les shabots (so l' Aberteke)

## Sourdants
# 15 di djulete

Li 15 di djulete, c' est li 196inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 197inme po ls anêyes bizetes); gn a co 169 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la

### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye

* 1975 : li cok walon est ricnoxhou do Pårlumint walon come drapea del Walonreye.
* 1998: li Pårlumint walon clawe les simboles oficirs del Walonreye (drapea, ime, fiesse).

### Etrevéns a vir avou l' Beldjike

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la

### Rilomés Walons et waloneus

* 1936 : José Schoovaerts

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

---

**Vey eto:**

13 di djulete - 14 di djulete - 16 di djulete - 17 di djulete - les 366 djoûs d' l' anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
# Union Uropeyinne

Drapea d' l' Union Uropeyinne
Commission européenne.
L' **Union Uropeyinne** (UU) c' est ene organizåcion politike ey economike di 27 payis d' Urope.

## Istwere

E 1952 li *Cminålté Uropeyinne do Tcherbon et d' l' Acî* a stî metowe so pîs eter l' Almangne, li France, l' Itåleye, li Beldjike, les Bas Payis eyet l' Lussimbork. E 1957 li Traité d' Rome askepia l' *Cominålté Economike Uropeyinne* kinoxhowe eto come li **Cmon Martchî**.

Li no a stî rascourti e *Cminålté Uropeyinne*, et pu e 1992 li Traité d' Måstrek l' erbatijha l' *Union Uropeyinne*.

Dispoy 2002 bråmint des payis d' l' Unioon (mins nén tos) eployèt ene comone manoye, l' uro.

Li 23 d' djun 2016, li Grande Burtaegne decida d' moussî foû, pa referandom (c' esteut l' prumî cas insi). Mins po cwiter l' Union, i lyi fårè dipus d' troes ans et dmey (ça s' frè podbon li 1î d' fevrî 2020).

## Estats mimbes

Estats|

| payis | No so plaece | \* |
| --- | --- | --- |
| **Almagne** | Deutschland | **DE** |
| **Bas Payis** | Nederland | **NL** |
| **Beldjike** | België
Belgien
Belgique || **BE** |
| **Bulgareye** | България | **BG** |
| **Chîpe** | Kypros | **CY** |
| **Crowåceye** | Hrvatska | **HR** |
| **Daenmåtche** | Danmark | **DK** |
| **Eslovakeye** | Slovensko | **SK** |
| **Esloveneye** | Slovenija | **SI** |
| **Espagne** | España | **ES** |
| **Estoneye** | Eesti | **EE** |
| **Finlande** | Suomi | **FI** |
| **France** | France | **FR** |
| **Grece** | Ελλάδα, Ελλάς | **GR** |
| **Hongreye** | Magyarország | **HU** |
| **Irlande** | Éire
Ireland | **IE** |
| **Itåleye** | Italia | **IT** |

 |

| payis | No so plaece | \* |
| --- | --- | --- |
| **Letoneye** | Latvija | **LV** |
| **Litwaneye** | Lietuva | **LT** |
| **Lussimbork** | Lëtzebuerg | **LU** |
| **Male** | Malta | **MT** |
| **Otriche** | Österreich | **AT** |
| **Pologne** | Polska | **PL** |
| **Portugal** | Portugal | **PT** |
| **Roumaneye** | România | **RO** |
| **Suwede** | Sverige | **SE** |
| **Tchekeye** | Česká republika | **CZ** |
|   |
| Ki vôrént divni mimbe |
| **Albaneye** | Shqipëria | **AL** |
| **Bijhe-Macidonne** | Македонија | **MK** |
| **Montenegro** | Црна Гора | **ME** |
| **Serbeye** | Србија | **RS** |
| **Tourkeye** | Türkiye | **TR** |

 |
|

|  |
| --- |
|  |
|  |
| **Redjons foû Urope**
France: Guyane (**GF** ) - Gwadloupe (**GP**) - Martinike (**MQ**) - Reyunion (**RE**)
Portugal: Açores (**Azo**) - Madere (**Mad**)
Espagne: Canareyes (**Can**). |
| *(\*)= Côdes ISO des payis — såf Rweyåme Uni (GB)*
(\*\*)= Macidonne. |

 |

## Divintrinnès hårdêyes

* Declaråcion da Robert Schuman

## Difoûtrinnès hårdêyes

* (en) Anonces oficires
# 7 di decimbe

Li 7 di decimbe, c' est li 341inme djoû di l' anêye do calindrî grigoryin (li 342inme po ls anêyes bizetes), avou 24 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.

## Evenmints

## Ont vnou å monde ci djoû la

## Ont morou ç' djoû la

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

---

**Vey eto:**

5 di decimbe - 6 di decimbe - 8 di decimbe - 9 di decimbe - les 366 djoûs d' l' anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
# 1674

16inme sieke | **17inme sieke** | 18inme sieke

i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans

anêyes 1650 | anêyes 1660 | **anêyes 1670** | anêyes 1680 | anêyes 1690

1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | **1674** | 1675 | 1676 | 1677 | 1678 | 1679

---

*Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1674 do calindrî grigoryin.*

## Evenmints

## Ont vnou å monde ciste anêye la

## Ont morou ciste anêye la
# 1632

16inme sieke | **17inme sieke** | 18inme sieke

i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans

anêyes 1640 | anêyes 1650 | **anêyes 1660** | anêyes 1670 | anêyes 1680

1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | **1669** | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674

---

*Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.*

## Evenmints

## Ont vnou å monde ciste anêye la

## Ont morou ciste anêye la
# 1573

16inme sieke | **17inme sieke** | 18inme sieke

i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans

anêyes 1640 | anêyes 1650 | **anêyes 1660** | anêyes 1670 | anêyes 1680

1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | **1669** | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674

---

*Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.*

## Evenmints

## Ont vnou å monde ciste anêye la

## Ont morou ciste anêye la
# Vén

Li catchet des véns del Mozale lussimbordjwesse.
Li **vén**, c' est ene sôlante abwesson fwaite a pårti des roejhéns codous sol vegne.

Mins nerén, on pout eto fé do vén avou des ôtes frutaedjes.

## Motlî

Gn a do blanc, do rodje et do rôze vén.

Gn a eto des spitants véns, come li tchampagne.

Foto d' on vignoûle a Entrena, e l' Sipagne.
Li ci k' atchtêye et manaedjî li cåve ås véns dins èn otel, ene societé si lome li «kenler».

## Sacwants sôres di véns

* tocay
* tchampagne
* vén del Mozale : Rivaner, Ebligne
* borgogne
* bordo

## Véns del Walonreye

* vén des cresteas d' Mouze
* vén d' Gåme (Torgni)
* maitrank

## Alomåcion acertinêye

C' est tote ene driglêye di rîles po poleur mete ci catchet la so ene sôre di vén.

## Produts tchimikes dins l' vén

On pout mete des bisulfite po-z espaitchî sacwants rtravayaedje do vén pa les målès leveures. Ça doet esse sicrît sol botaye.

Bråmint des prodûts d' poudrijhaedje des vegnes si polnut rtrover dins l' vén.

## Referinces eyet sourdants
# 1787

17inme sieke | **18inme sieke** | 19inme sieke

la: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans

anêyes 1760 | anêyes 1770 | **anêyes 1780** | anêyes 1790 | anêyes 1800

1782 | 1783 | 1784 | 1785 | 1786 | **1787** | 1788 | 1789 | 1790 | 1791 | 1792

---

*Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1787 do calindrî grigoryin.*

## Etrevéns

#### A vey avou l' walon

* Lives sol walon ki vudît ciste anêye la
	+ Motî da Cambresier, li prumî motî walon di tos les tins.

### A vey avou çou ki va divni l' Walonreye

Dins l' payis d' Lidje, ça cmince a boure. Les djins do peupe et les bordjoes s' montnut todi dpus conte li clerdjî. C' est dins ç' cotoû la k' etervént l' Afwaire Calbalasse.

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

* 11 di nôvimbe: Louis Brixhe

### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la

## Sourdant
# Tenisse

recassaedje d' ene bale foû
Li **tenisse**, c' est on spôrt la k' on hene ene pitite bale avou ene rakete di l' ôte costé d' on filet, on mete hôt, Li djouweu(se) (des côps end a deus) k' est d' l' ôte costé el doet leyî rdjibler al tere, pu l' recassî del rakete, et hay vos nd åroz.

## Droet do djeu

livrêye
Li prumî bouxhaedje del bale si lome livrêye. Li djouweu(se) tape li bale e l' air et bouxhe dissu avou s' rakete po k' ele ritcheye di l' ôte costé do filet, ådvins di l' aroyaedje do terén. Si ele vént foû, on creye "foû", et l' djouweu piede ci bale la.

Rålmint, li djouweu ratrape ene bale ki n' a nén co djondou tere, copurade s' i «monte å filet».

Ene pårteye si djowe e deus u troes djeus wangnants.

## Rilomés djouweus d' tenisse

### walons

* David Goffin

### ôtes

* Roger Federer
* Novak Djocovitch

## Rilomêyès djouweuses di tenisse

### walones

* Justine Henin

### ôtes

* Kim Clijsters
* Amélie Mauresmo
* Serena Williams
# El Caire

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
Vowe do Caire, avou deus rlomêyès moskêyes
**El Caire** u **Li Caire** (en arabe, **القاهرة**, *El Qa'ira*), c' est l' mwaisse veye di l' Edjipe.

C' est ene nouzome veye, avou bråmint del mannixhance di l' air.

C' est la k' gn a ene des pus grandès univiersités islamikes, *El Azhar*.
# Uro (manoye)

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « uro & Uro », loukîz cial.
sitouwåcion e 2023
L' **uro**, ou co **euro** (*eûro*), c' est l' kimene manoye di sacwants payis di l' Union uropeyinne (l' urogrope).

Simbole corant: €

Li simbole di l' **uroliård**.
## Lomaedjes sipepieus

* manoye : uro, euro, *eûro* (e Sistinme Feller).
* Pîces d' € : uroliård.
* Pîce di cintinmes d' uro : cintime, cene, uroçanse (ene miete po rire : uromastoke, uropicayon, uropatår…)

## Biyets eyet pîces

### Pîces

* 0,01 €
* 0,02 €
* 0,05 €
* 0,10 €
* 0,20 €
* 0,50 €
* 1 €
* 2 €

### Biyets

* 5 €
* 10 €
* 20 €
* 50 €
* 100 €
* 200 €
* 500 €

## Istwere

Des pîces so des ancyins biyets.
### Kimince

Elle a cmincî so les contes el banke e 1998.

Elle a stî eployeye e pîces et biyets dispu li 1î d' djanvî 2002.

### Payis ki l' eployèt

1. Beldjike
2. Lussimbork
3. France
4. Bas Payis (Holande)
5. Almagne
6. Otriche
7. Itåleye
8. Espagne
9. Portugal
10. Irlande
11. Finlande
12. Grece (2001)
13. Sloveneye (2007)
14. Chîpe (2008)
15. Male (2008)
16. Eslovakeye (2009)
17. Estoneye (2011)
18. Letoneye (2014)
19. Litwaneye (2015)
20. Crowåceye (2023)

## Impôrtance

L’ uro, c' est l' deujhinme manoye sol Daegne pol montant des discandjes di cwårs, après l' dolår amerikin.

Si on louke li nombe di biyets ki tournèt totavå, c' est l' uro l' prumire ca i gn a po 610 miyårds d' uro.

## Hårdêyes difoûtrinnes

* (en)(de) Les biyets d' uro

## Sourdant et pî-notes
# Durrës

Li comene di **Durrës** si trouve so Mer Adriyatike.
**Durrës**, c' est ene comene d' Albaneye. C' est l' deujhinme veye do payis, å livea del peuplåcion. C' est l' tchîf-leu del prefecteure do minme no. Ci comene ci a ene sitindêye di 338,30 km² ey i gn aveut 195.920 dmorants e 2023.

* Si drapea.
* Ès-n' årmwereye, ki rshonne foirt å drapea, mins i gn a ene blanke lene a hintche ey a droete.
**Dürres**, c' est ene des pus viyès comenes. Ès-n' askepiance rimonte a 2 500 ans. Elle si trouve nén lon di mouze Erzen eyet d' Ishem. Si climat dpind grandmint del Mîtrinne Mer.

## Tourisse

* Des eglijhes.
* L' anfiteyåte.
* Ene tour do tins des vinijhyins.
* Li meur do vî coron n del comene.

## Sourdant

**Cist årtike ci, c' est on ratournaedje vinant do Wikipedia wess-flamind-cåzant, pondou pa Zeisterre.**