Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Costa Rica

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
Drapea

Imådje Costa Rica
Li **Costa Rica** (e-n espagnol, li ritche coisse), c' est on dislaxhî payis del Mîtrinne Amerike.

* Poplåcion : 4.8 miyons di dmorants (2016).

* Sitindêye : 51 100 km2
# 16inme sieke

14inme sieke | 15inme sieke | **16inme sieke** | 17inme sieke | 18inme sieke

anêyes 1500 | anêyes 1510 | anêyes 1520 | anêyes 1530 | anêyes 1540

anêyes 1550 | anêyes 1560 | anêyes 1570 | anêyes 1580 | anêyes 1590

---

## Istwere do 16inme sieke

### Evenmints

* Walons d' Suwede

### Personålités

### Edvincions, dischovraedjes

## Totes les anêyes do 16inme sieke

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1501 | 1502 | 1503 | 1504 | 1505 | 1506 | 1507 | 1508 | 1509 | 1510 |
| 1511 | 1512 | 1513 | 1514 | 1515 | 1516 | 1517 | 1518 | 1519 | 1520 |
| 1521 | 1522 | 1523 | 1524 | 1525 | 1526 | 1527 | 1528 | 1529 | 1530 |
| 1531 | 1532 | 1533 | 1534 | 1535 | 1536 | 1537 | 1538 | 1539 | 1540 |
| 1541 | 1542 | 1543 | 1544 | 1545 | 1546 | 1547 | 1548 | 1549 | 1550 |
| 1551 | 1552 | 1553 | 1554 | 1555 | 1556 | 1557 | 1558 | 1559 | 1560 |
| 1561 | 1562 | 1563 | 1564 | 1565 | 1566 | 1567 | 1568 | 1569 | 1570 |
| 1571 | 1572 | 1573 | 1574 | 1575 | 1576 | 1577 | 1578 | 1579 | 1580 |
| 1581 | 1582 | 1583 | 1584 | 1585 | 1586 | 1587 | 1588 | 1589 | 1590 |
| 1591 | 1592 | 1593 | 1594 | 1595 | 1596 | 1597 | 1598 | 1599 | 1600 |
# 1821

Cisse pådje cial, c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1821 do calindrî grigoryin.
18inme sieke | **19inme sieke** | 20inme siekeanêyes 1800 | anêyes 1810 | **anêyes 1820** | anêyes 1830 | anêyes 1840
1816 | 1817 | 1818 | 1819 | 1820 | **1821** | 1822 | 1823 | 1824 | 1825 | 1826
## Ça s' a passé ciste anêye la

### Etrevéns a vey avou l' Walonreye

* 4 di djun : Dierinne egzecucion di condanés a moirt pa côpaedje di tiesse el Walonreye (a Lidje, c' esteut (Djenåd et Magonete)

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

* 8 di nôvimbe : Toussaint Brahy

### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

* 4 di djun : Jean-Henri Géna & Henri-Joseph Theis (Djenåd et Magonete)

### Ôtès djins
# Ecwateur (payis)

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « Ecwateur », loukîz cial.

|  |
| --- |
| Ecwateur (payis) |
|  |  |
| Drapea | **Åres nåcionåles** |
| Imne nåcionå: *Salve, Oh Patria* |
|  |
| Mwaisse-veye | Quito |
| Lingaedje oficir | Espagnol, quichua, shuar |
| Sitindêye • totåle |  257 204,3 km² |
| Populåcion • totåle |  16,938,986 dimorants 65.9 djins/km² |
| Dislaxhaedje | 16 fevrî 1840 |
| Tchîf d' estat | Daniel Noboa |
| Prumî minisse | Daniel Noboa |
| Manoye | Dolår amerikin |
| Coisse d' eure | UTC−05:00, UTC−06:00, Pacifique/Galapagos, Amérique/Guayaquil |
| Preficse telefonike | +593 |
| Dominne internete | .ec |
|  I gn a so les cmons Wikipedia des imådjes ou fitchîs son a vey avou **Ecwateur (payis)** |
| Modele: voy • copene |

Ecwateur
Islas Galápagos.
Li **Ecwateur**, c' est on payis d' Amerike nonnrece.

Mwaisse veye: Quito.

On-z î djåze: espagnol.

* Quito.
* Manuela Sáenz.
* Pailon del diablo.
* Galápagos.
* Foto di Rafael Correa, èn ancyin prezidint.
# Venezwela

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.

|  |
| --- |
| Venezwela |
|  |  |
| Drapea | **Åres nåcionåles** |
| Imne nåcionå: *Gloria al bravo pueblo* |
|  |
| Mwaisse-veye | Caracas |
| Lingaedje oficir | Espagnol, langue des signes vénézuélienne |
| Sitindêye • totåle |  912 050 km² |
| Populåcion • totåle |  31,250,306 dimorants 34.3 djins/km² |
| Dislaxhaedje | 5 djulete 1811 |
| Tchîf d' estat | Delcy Rodríguez |
| Manoye | bolivar souverain |
| Coisse d' eure | UTC−04:00, Amérique/Caracas |
| Preficse telefonike | +58 |
| Dominne internete | .ve |
|  I gn a so les cmons Wikipedia des imådjes ou fitchîs son a vey avou **Venezwela** |
| Modele: voy • copene |

Li **Venezwela**, c' est on payis d' Amerike nonnrece sipagnol-cåzant, al Bijhe do Braezi ey al Nonne del Colombeye.

## Istwere

### Dislaxhaedje

E 1797, ene binde di Venezwelyins creyoles avît sayî di s' dislaxhî del Vice-rweyåté di Nouve-Granada, ene colneye espagnole. Mins nerén, ça ava fwait berwete. Il ava falou ratinde li 5 di djulete 1811 po k' el republike des **Estats Unis do Venezwela** soeye askepieye avou l' poûssance da Simón Bolívar eyet da Francisco de Miranda. Totfeye, l' Espagne dismonta cist Estat la.

Deus ans après, on meta so pî l' deujhinme republike do **Venezwela** po sey aflaxheye co on côp, e 1815. Li troejhinme republike vént l' anêye k' ava shuvou, todi sol manaedjaedje da Simón Bolívar. Ça ava duré disk' å 15 di fevrî 1819, djoû di l' askepiance del Grande Colombeye. E 1826, ci payis ci est cpårti e troes avou l' **Venezwela**, d' on costé, poy el Republike di Nouve-Granada avou l' Ecwateur, d' èn ôte.

### Asteure

Inte 1999 eyet 2013, c' est Hugo Chávez ki prezidéve el **Venezwela**, disk' al moirt. Pindant l' dijhnêye 2000, ci payis ci a cnoxhou ene grande crexhance economike avou ene amidrance eto dins les dominnes sociåles : santé, acsegnmint, paregzimpe.

Avou ; metans ; ene desse ki, leye ossu, crexhe d' pus e pus, eyet l' raptitixhance do pris do petrole, li payis a divnou pus pôve eyet les dmorants ont cmincî a-z awè deur po mindjî ubén po covri les prumîs adjôs.

Tot shuvant Hugo Chávez, li termene da Nicolás Maduro n' a nén stî trinkile nerén. Li ritchesse do **Venezwela** a dischindou ås alintoûs d' 75% etur 2014 eyet 2020. Si prezidince ît pår rlomêye po des rujhes d' ecråxhaedje u co po ene deurté conte les opôzants politikes. Li 3 d' djanvî 2026, Nicolás Maduro s' a fwait disdjoké påzès Uyessês.

## Djeyografeye

* Caracas
* Maracaibo.
* Mérida

## Referinces eyet sourdants
# 1831

Cisse pådje cial, c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1831 do calindrî grigoryin.
18inme sieke | **19inme sieke** | 20inme siekeanêyes 1810 | anêyes 1820 | **anêyes 1830** | anêyes 1840 | anêyes 1850
1826 | 1827 | 1828 | 1829 | 1830 | **1831** | 1832 | 1833 | 1834 | 1835 | 1836
## Evenmints

### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la

* 14 di nôvimbe : Hegel
# 1903

Cisse pådje cial, c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1903 do calindrî grigoryin.
19inme sieke | **20inme sieke** | 21inme siekeanêyes 1880 | anêyes 1890 | **anêyes 1900** | anêyes 1910 | anêyes 1920
1898 | 1899 | 1900 | 1901 | 1902 | **1903** | 1904 | 1905 | 1906 | 1907 | 1908
## Ça s' a passé ciste anêye la

### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye

#### Walon

* Askepiaedje del Dramatike di Gochliye

#### Walonreye

### Etrevéns a vey avou l' Beldjike

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

* 12 di fevrî : Georges Simenon

### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

* 8 di måss : Jules Metten

### Ôtès djins
# 1914

Cisse pådje cial, c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1914 do calindrî grigoryin.
19inme sieke | **20inme sieke** | 21inme siekeanêyes 1890 | anêyes 1900 | **anêyes 1910** | anêyes 1920 | anêyes 1930
1909 | 1910 | 1911 | 1912 | 1913 | **1914** | 1915 | 1916 | 1917 | 1918 | 1919
## Ça s' a passé ciste anêye la

### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye

#### Walon

#### Walonreye

Li 3 d' awousse, årmêye almande mousse e l' Walonreye, k' ele va ravadjî tot l' tins do moes d' awousse. Waire kinoxhowe: li batreye di Poitchrece do 22 d' awousse, la k' les Almands s' ont touwé onk l' ôte.

### Etrevéns a vey avou l' Beldjike

On lomé Günther Princip assazene l' årtchiduk et l' årtchidutchesse d' Otriche a Sarayevo. Çoula va ehinonder li Prumire guere daegnrece.

### Ôtès sacwès

Li 1î d' awousse, l' årmêye almande aveut ddja-st abroké e l' Grande Dutcheye.

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

* 22 d' fevrî: Maurice Georges
* 3 d' måss : Jacques Morayns
* 18 di måss : Léopold Génicot
* 19 d' awousse : Félix Duval
* 3 d' octôbe : Bob Dechamps
* Philippe Maudoux
* François Duysinx

### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

* 24 di djun: Nicolas Lequarré

### Ôtès djins
# 1979

Cisse pådje cial, c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1979 do calindrî grigoryin.
19inme sieke | **20inme sieke** | 21inme siekeanêyes 1950 | anêyes 1960 | **anêyes 1970** | anêyes 1980 | anêyes 1990
1974 | 1975 | 1976 | 1977 | 1978 | **1979** | 1980 | 1981 | 1982 | 1983 | 1984
## Etrevéns

### A vey avou l' walon eyet l' Walonreye

#### Walon

Coviete di Facteurs, djindåres et li cpagneye da Liyis Piron
Lives e walon ki vudît ciste anêye la :

* Grosse antolodjeye da Piron
* Raecinêyes (Victor George)
* Facteurs, djindårs et li cpagneye (Louis Piron)
* Tome 2 di Cåzans walon (tecses d' après l' Tchestea rashonnés pa Raymond Mouzon).

#### Walonreye

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

* 31 d' awousse : Marie Warnant

### Ôtès djins

* 13 di djanvî : Ivan Miljković
* 13 di setimbe : Geike Arnaert

## Ont morou ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

* 17 d' avri : Marcel Hicter

### Ôtès djins
# Copixhe

Ene **copixhe** u ene **frumijhe**, c' est èn inseke sociå.

End a trinte-shijh meye sôres.

## Motlî

Les grossès «måjhons» dins les bwès d' sapén si lomnut des **copixhîs**.

Les ptits hopeas d' tere des copixhes k' on leu ni e l' tere, c' est des **frumijhîs**.

Li mere copixhe et les måyes, e «voyaedje di noice» si deynut «volantès copixhes».

## Sôres

* rodje copixhe (pitite, foirt corante)
* copixhe-marixhå (grosse, dins les bwès)

## Imådje essegnrece

Li copixhe est sovint discrîte come l' essegne del sipårgnance. Metans dins l' fåve Lafontinne «Li copixhe et l' cok d' awousse».
# Fotografeye

Fotografe fotografyî e sordjoû
Li **fotografeye**, c' est l' bouye di **saetchî des portraits**. Li ci ki fwait çoula di s' mestî si lome on **fotografe**  u on **saetcheu d' portraits**.

## Mwaissès dnêyes

C' est Sherington, on fizicyin, k' a-st eployî ç' mot la pol prumî côp e 1839. I vout dire e grek « sicrijhaedje avou del loumire ». Å cmince, c' esteut purade po saetchî l' portrait d' ene djin po on sovni a wårder dins l' famile.

Li fotografeye eploye les waches electromagnetikes ki vont di l' infrarodje a l' ultraviolé, mins copurade li veyåve loumire.

Li fotografeye sieve eto po les medias (gazetes) les lives. C' est l' fotografeye k' a miné å cinema. Mins gn a eto des ôtes ovraedjes come li fotografiaedje ås infrarodjes d' èn avion, ki mostere k' i gn a des åbes ki sont malådes ene sawice.

## Istwere del fotografeye

Ovraedje e noere tchambe
Les Greks avént ddja trové l' atuze del **Noere Tchambe**. C' est ene boesse avou ene loumire ådvins (ene tchandele, metans), et trawêye d' on tot ptit trô. Les rais del loumire pasnut på ptit trô, et rdessiner li tchandele a l' evier so on meur.

E 1727, on discovere ki les sés d' årdjint (copurade li nitrate) noerixhèt al loumire.

C' est Daguerre k' a fwait les prumîs portraits d' djins. Li tins d' pôzaedje esteut di 10 a 20 munutes. Les sés d' årdjint estént metous dins do colodion k' on aveut vudî so ene plake di veule. Çoula s' passéve diviè 1850.

Ene miete pus tård, on-z a replaecî l' colodion pa del djelêye d' oxheas.

Al fén do 19inme sieke, on passe å bromeure d' årdjint, k' esteut des des boesses : c' esteut des setchès plakes, et pôreut on dire, li prumî « fime ».

Les prumîs vraiys fimes, estént fwait di nitrate di celuloze. I blamént come po rire.

E 1888, Kodak a basti li prumî aparey, ki n' esteut k' ene biesse boesse di bwès, avou on trô et on fime.

Les frés Lumière fourît les prumîs a prinde li portrait d' ene moxhe al låme ki baltéve des aiyes.

E 1905, èn indjenieur di l' eterprijhe Leica ourit l' idêye d' eployî des fimes (come pol cinema, mins ene miete pus lådjes, 36mm el plaece di 35mm) dins les apareys foto, purade ki des plakes; çou ki permeta d' aveut des apareys bén pus ptits et polant prinde sacwantès fotos (24 so on fime) pus åjheymint, ces apareys ont cmincî a s' vinde e 1924.

Li novele grande avanceye pol fotografeye, ç' a stî l' avnowe des **apareys sins fime** (didjitås). Les militaires end avént ddja e 1960, mins on n' les vleut nén vinde, po n' nén fote so leu cou les gros vindeus d' fimes, come li societé Kodak, ki ratchtéve tos les noveas brevets.

Les apareys sins fime ont divnou foirt corants dins les anêyes 2000.

## Pitit motlî del fotografeye

* divant-plan, erî-plan.
* sordjoû
* diyafrague u båcnire.
* picsel

* L' atuze del noere boesse avou on ptit trô ki mostere les imådjes a l' evier
* Li prumî aparey Kodak
* Ene des prumirès plakes fotografikes
# Tchet

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « Tchet », loukîz cial.
Tchet ås courts poys
Li **tchet**, c' est ene pitite biesse-ås-tetes magneuse di tchå, aclevêye dispu bele ådje.

Sincieus no d' l' indje : *Felis catus*

Famile : Tchetidîs

## Motlî

Li tchet måye si lome «marou» ou «marcåd»

Li mere si lome «miråwe» ou «cate» ou «merote»

Po houkî djinteymint on tchet, on dit cobén «minou» ou «minousse». Pol tchessî, on creye «a cate !»

## Vicaedje

I vike avou les djins eyet magnî voltî des soris.

## Discrijhaedje

Les tchets pezèt inte 5 et 7 kg.

End a des sôres avou des longous poys, ou avou des courts poys, et minme ene sôre sins poys.

On pinse ki les vîs vîs tayons des tchets viként dins on payis d' dezerts, et les tchets d' enute ont ene dujhance ki rapinse li cene des biesses ki vikèt dins ces contrêyes la : i s' metèt voltî la wice k' i fwait tchôd et å solea, leus strons sont foirt setchs, i sont capåbes di dmorer sins bodjî on bon moumint, copurade cwand i sont-st a l' awaite.

## Mopliyaedje

Li cate va råwter troes côps l' an, e cminçant e moes d' fevrî.

Ele va 60 djoûs, et djonnlet des djonnes ni-rafiyants.

## Maladeyes

* tîfusse des tchets

## Dins les belès-letes e walon

Gn a on live etir so totès aviretes arivêyes a on tchet d' måjhon: Les aviretes da Keket (Jean Goffart).
# 17 di djulete

Li 17 di djulete, c' est li 198inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 199inme po ls anêyes bizetes); i gn è dmeure co 167 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la

### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye

* 1970 : lwè do 17 di djulete 1970 po des ptits rebanaedjes po fé l' novele comene di Djérompont et recråxhî Haneu

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la

### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la

### Rilomés Walons et waloneus

* 1924 : Justin Cherton
* 1982 : Edouard Seret

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

---

**Vey eto:**

15 di djulete - 16 di djulete - 18 di djulete - 19 di djulete - les 366 djoûs d' l' anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
# Mwaisse veye

Li **mwaisse veye**  aschoûtez lu u **veye capitåle**, c' est l' prumire veye administrative dins on (dislaxhî) payis. Mins on pout eto eployî l' mot po ene province, ene redjon otonome, evnd.

## Mwaissès dnêye

Dins on rweyåme, c' est la k' li rwè dmane. Dins ene republike, li prezidint. Dins on redjime å pårlumint, c' est la kel pårlumint s' rashonne.

Sovint eto, c' est l' pus grande veye do payis. Portant, e sacwants payis, on-z a rifwait ene novele mwaisse veye lon erî del pus grande veye :

* Braezi : Braezilia, lon erî di Rio de Janeiro
* Coisse d' Ivwere Yamoussoucro, lon erî d' Abidjan.

Padecô ossu, ci n' est nén l' mwaisse veye ki s' a diswalpé l' pus dins on payis, mins ene ôte plaece, k' on lomrè **mwaisse veye economike** :

* Marok : Rabat (administrative) <> Cazablanca (economike)

Sifwaitmint, dins les sacwants payis ki sont des federåcions, li mwaisse veye n’ est nén foirt diswalpêye. Et s’ gn a-t i bråmint des pus grandès veyes e payis.

* Estats Unis : Washington
* Canada : Ottawa
* Ostraleye : Camberra
* Swisse : Berne

Cwand on payis a stî côpé a deus, et k' i s' rashonne après, i n' fwait nén åjhey todi di tchoezi ene seule mwaisse veye. Ça pout esse :

* li mwaisse veye istorike : Berlin puvite ki Bonn po l' Almagne.
* li mwaisse veye des vinkeus : Ho Chi Min-veye purade ki Saygon pol Viet-Nam.

## Les dmorants del mwaisse veye

Dins bråmint des payis, les dmorants del mwaisse veye sont foirt grandiveus. I waqitnut did hôt les ôtès djins do payis.

Insi, el France, i lomèt tot l’ restant do payis avou l’ minme no : li « Province » ; les dmorants di tote li stindêye del France ki n’ est nén Paris, i les lomnut grandiveuzmint les « Provinciås ».

El Beldjike, sacwantès classes sociåles francès-cåzantes a Brussele si codujhèt pacô del minme manire eneviè des Walons.

## Mwaissès veyes pol Walonreye

Do tins des Ancyins Bedjes, li veye capitåle des Eburons, c' esteut Tongue, li cene des Adouwatikes, Nameur, li cene des Trevires, Treve, li cene des Nervyins, Bavai.

Do tins des Romins, nosse mwaisse veye esteut Rome.

Do tins d' Tchårlumagne, nosse mwaisse veye da tertos, c' esteut Åxhe.

Po les viyaedjes et veyes del Walonreye k' esteut sol principåté d' Lidje, li mwaisse veye a todi stî Lidje, di 980 a 1792.

Po les « payis do Rwè », do tins des Bas Payis espagnols, li mwaisse veye esteut Gant. Mins li vraiye capitåle esteut Madrid.

Des trevéns otrichyins, li mwaisse veye administrative esteut Brussele. Mins li vraiye capitåle esteut Wîne.

Dizo l' Redjime francès, li mwaisse veye esteut Paris po tertos (ancyins Lidjwès et ancyins « Otrichyins ».) Ci l' esteut ddja dispu 1678 po les viyaedjes del Walonreye di France.

Dizo l' Redjime holandès, li mwaisse veye fourit Misterdam.

Li Beldjike indepindante ritchuzixha Brussele come mwaisse veye. Mins pol Walonreye måmdiyinne (1816-1919), c' esteut Berlin.

Après li refôme di l' Estat, e 1975, c' est Nameur ki divna veye capitåle del Walonreye.

## Sourdants
# Confuciusse

**Confuciusse** a skepyî e 551 dv DjC ey a morou e 479 dv DjC.

Il est rindjî å **limero 5** des djins les pus inflouwinnes di l' Istwere dins l' djivêye Michael Hart.

## Mwaissès idêyes

C' esteut on filozofe k' a rmetou eshonne, e-n ene tcherpinte di tuzaedje, les grandès idêyes del boune kidujhance ki les Chinwès shuvént dedja e leu vicåreye.

On croet pacô ki Confuciusse a-st askepyî ene rilidjon. Ci n' est nén l' veur. I n' cåzéve cåzu måy d' on Bon Diu. Si n' voleut i nén parpinser çou k' i gn a après l' moirt, ni rén do monde des ôtès atuzes metafizikes.

L' acsegnmint da Confuciusse, c' esteut des rîles di cdujhance el societé, et des mwaissès atuzes di goviernance po les mineus politikes.

## Rîles do confucianisse

Les deus mwaissès cwålités a sayî d' avinde po divni ene "djin comifåt" c' est li "*jen*" eyet l' "*li''*.

Li "*jen*", c' est l' amour eyet l' respet des ôtes.

Li *li*, c' est totes ene driglêye di dujhances sociåles, ey eto les rîles del prôpieté.

Li louwandje des ratayons, k' egzistéve dedja bråmint divant Confuciusse, fourit rafoirceye pa ses scolaedjes: respet del famile, respet des parints (pere et mere).

Confuciusse dimandéve ås femes di schoûter leus omes, et les sudjets leu mwaisse. Ki : ces mwaisses la divént govierner pol bén d' leu sudjets, et nén les formagnî. Lezî mostrer l' boun egzimpe, et nén fé respecter leu pouvwer avou des sôdårds.

## Role di Confuciusse dins l' Istwere

Confuciusse creyeut ki, do vî vî tins, les mwaisses goviernént tot dnant l' boun egzimpe. Mins istoricmint, c' esteut nén l' veur. Dabôrd, Confuciusse fourit pus refôrmeu k' i nel contéve esse lu-minme.

Les tchîfs politikes di ç' trevén la (li "dinasteye des Chou") n' acceptît nén li programe di Confuciusse. Portant, après s' moirt, ses idêyes si spårdît totavå. Disk' e 221 dv DjC, avou l' avnowe des dinasteye des Ch'in, k' aspouvît di dzindjner l' confucianisse. Mins li dinasteye d' après, les Han (206 dv DjC – 220 ap DjC prindît li confucianisse come li filozofeye oficire do govienmint del Chine.

Ene pårteye di ses idêyes ont stî diswalpêyes pa Menciusse, on sieke après lu.

Dispu don, tos les djonneas ki vlént aveur des belès plaeces el Chine vont studyî l' acsegnmint da Confuciusse des moes å long. Et çoula, disk' å cmince do 20inme sieke. Mins les simpès djins eto si cdujhént, des ans et des razans d' astok, tot shuvant les rîles di vicaedje da Confuciusse.

Ses idêyes sol goviernance d' on payis aminît l' påye eyet l' bénvicance el Chine deus meye ans å long. Adon ki l' restant del Daegne kinoxheut les gueres et les mizeres.

C' est po çoula ki, didins l' djivêye Michael Hart, Confuciusse si rtrouve dins les tot prumîs rangs emey les pus inflouwinnès djins di l' Istwere. Mins cwand minme dirî Mawoumet, Djezus-Cri eyet Bouda, paski si acsegnmint, rashiou pår so l' tuzance del societé chinwesse, ni s' a måy apliké foû del Chine, årvier do ci des troes ôtes.

## Dins les belès-letes e walon

Gn a ene pinsêye da Confuciusse dins l' binde d' imådjes e walon pa José Schoovaerts «Et l' nute s' a stindou»:

*Vos vloz rvindjî ? Kimincîz pa foyî et schaver deus fosses !*
# Corêye nonnrece

|  |
| --- |
| Corêye nonnrece |
|  |  |
| Drapea | **Åres nåcionåles** |
| Imne nåcionå: *Aegukga* |
|  |
| Mwaisse-veye | Séoul |
| Lingaedje oficir | Corêyin, langue des signes coréenne |
| Sitindêye • totåle |  100 295 km² |
| Populåcion • totåle |  51,466,201 dimorants 513.1 djins/km² |
| Dislaxhaedje | 15 awousse 1948 |
| Tchîf d' estat | Lee Jae-myung |
| Prumî minisse | Lee Jae-myung |
| Manoye | won sud-coréen, Mun coréen |
| Coisse d' eure | Korea Standard Time, UTC+09:00, Asie/Séoul |
| Preficse telefonike | +82 |
| Dominne internete | .kr, .한국 |
|  I gn a so les cmons Wikipedia des imådjes ou fitchîs son a vey avou **Corêye nonnrece** |
| Modele: voy • copene |

Li **Corêye nonnrece**, c' est on dislaxhî payis d' Azeye levantrece.

Mwaisse veye: Seyoul

Lingaedje: corêyin

## Sistinme politike

Årvier di s' vijhene di Bijhe, le Corêye nonnrece a tchoezi on sistinme di republike democratike.

## Istwere

Schåyeye del Corêye bijhrece al guere di Corêye (1950-1953).

## Economeye

Après l' guere di Corêye, li payis a moussî a djonds-pîs dins l' monde capitalisse. Et sacwants des pus grandès societés del Daegne î ont skepyî, come:

* Kiya: otos et camionetes
* Daewu: otos et camions
* Samsung: telefones

## Culteure

Al fén des anêyes 2010, gn a monté ene djermêye di tchanteus et tchanteuses nonne-corêyins, k' ont divnou cnoxho lon et lådje. Et awè des rindous-après, aprume dins les laidådjisses (ados).

I tchantèt so des tecses mitan corêyins, mitan inglès, åjheys a comprinde, avou des dansaedjes. Leus tchansons sont spårdowes so les waibes amerikinnes di strimigne (VoBuze et des ôtes).

## Sourdants
# Egoloe

egoloe di l' Aiwe di Tensif, a setch e-n amont
L' **egoloe** d' on mouze, c' est èn alårdjixhmint di ç' fleuve la, divant k' i n' si vude dins l' mer (la k' c' est l' egoleure).

## Biyolodjeye

Sovint, les salêyès aiwes del mer s' î vnèt maxhî ås doucès aiwes do fleuve. Adon, totes sôres di pexhons d' mer î polnut vni viker.

Dins les setchs payis, cwand l' fleuve a pår ditoumé, l' egoloe pout djusse esse rimpli d' aiwe di mer.