Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Diyocside di carbone

Diyocside di carbone
Diyocside di carbone
Li **diyocside di carbone** (on dot eto: **gaz carbonike** ou **anidride carbonike**), c' est on gåz, di formule tchimike **CO2**, ki vént do metaedje-eshonne do carbone avou l' ocsidjinne.

## Mwaissès piceures

C' est on gåz ki n' a pont d' coleur, k' est pus pezant k' l' air (d = 1,52), ki pout divni likide pa pression et ki n' broûle nén.

Co a pus basse timperateure, i pout prinde et divni del nive carbonike.

## Produjhaedje

Li gaz carbonike est prodût på broûlaedje do tcherbon et di tos les prodûts del petrole, li travayaedje (fermintåcion) des likides et l' respiraedje des djins, des biesses et des plantes.

## Role e l' ecolodjeye

Li CO2 est l' prumî des resserants gåz.
# Sistinme d' operance

Ubuntu
Li **sistinme d' operance**, c’ est l’ mwaisse programe ki fwait tourner tos les programes d' ene copiutrece.

Les pus cnoxhous des sistinmes d' operance, c' est "Windows" da Microsoft ou co bén "Mac OS" (po Mackintosh). Ces deus la sont dizo abondroets. Et pu, gn a Linux k' est on libe libe sistinme.

On pout aveur onk u sacwants sistinmes d' operance sol minme éndjole. I fåt relire onk u l' ôte å moumint k' on-z esprind l' copiutrece.

## Candjmint d' sistinme d' operance

Po fé ene saye di candjmint di sistinme d' operance, sins dbrôler li ci k' est ddja la, gn a l' piceure do "Live-CD".

C’ est ene plake lazer k’ on mete dins l’ copiutrece cwand on l’ aloume et k’ enonde l' novea sistinme (metans li "Linux walon-cåzant SuSE") sins rén astaler. Insi vs poloz sayî po vey si ça vos va et l’ astaler so vosse deure plake si vos l’ voloz. Si vos nel voloz nén astaler, vos distindoz l’ sistinme eyet l’ éndjole, vos oistez l’ CD et cwand vos resprindroz vosse copiutrece, tot rserè come divant, sins rén d’ astalé.

## Hårdêye difoûtrinne

* Waibe po-z astaler on sistinme d' operance Linux walon-cåzant (openSUSE oudonbén Mandriva)

## Sourdants & pî-notes
# Fevrî

djanvî | **fevrî** | måss | avri | may | djun | djulete | awousse | setimbe | octôbe | nôvimbe | decimbe
1î|2|3|4|5|6|7|8|9|10|11|12|13|14|15|16|17|18|19|20|21|22|23|24|25|26|27|28(|29)

---

Li **moes d' fevrî** u li **ptit moes**, el **pitit moes**, c' est l' deujhinme moes do calindrî grigoryin, c' est ossu li pus ptit d' l' anêye avou 28 djoûs (ou 29 djoûs po ls anêyes bizetes).

Mågré ki l' moes n' est fok 28 ou 29 djoûs long, i gn a-st avou troes côps dins des payis k' i gn a, ene date do **30 di fevrî**.

## Lomaedje

Si no vént di *Februa*, li diu romin do purifiaedje.

## Fiesses do moes d' fevrî

* 2 d' fevrî : Tchandleuse
* 14 di fevrî: li fiesse del Sint Valéntin

## Hårdêye divintrinne

Calindrî | Calindrî grigoryin | 366 djoûs

## Sourdant
# Liaoning

Province do Liaoning
Li **Liaoning** (辽宁, pinyin liáoníng), c' est ene province a levantrece del Republike populåre del Chine.

Li mwaisse-veye del province, c' est Shenyang.

Elle a-st ene sitindêye di 145.900 km² po 42.170.000 dimanants.

Li lingaedje del province est li chinwès / mandarin.
# Cwårs

Les **cwårs** (on dit eto : les **çanses**, les **liårds**, les **sôs**, l' **årdjint**...), c' est on sistinme di circulåcion di pîces, di biyets, di contes ezès bankes metous e-n alaedje dins ene metowe manoye, pa les estats, et ki permetèt di payî les martchandijhes u siervices.

Ça fwait ki li masse di cwårs k' ene djin u ene societé a mostere si ritchesse.

Li valeur des cwårs esteut rashiowe so l' valeur do metå k' elle estént fwaites u k' esteut stoké dins ene banke cintråle po les waeranti. Mins dispu diviè 1960, li valeur des cwårs dipind bråmint dpus des dnêyes economikes do payis ki bate manoye.
# 1993

Cisse pådje cial, c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1993 do calindrî grigoryin.
19inme sieke | **20inme sieke** | 21inme siekeanêyes 1970 | anêyes 1980 | **anêyes 1990** | anêyes 2000 | anêyes 2010
1988 | 1989 | 1990 | 1991 | 1992 | **1993** | 1994 | 1995 | 1996 | 1997 | 1998
## Etrevéns

### A vey avou l' walon eyet l' Walonreye

Li troejhinme tome d' "Ene Båke so les bwès d' l' Årdene"
* Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
	+ Ene båke so les bwès d' l' Årdene (Lucyin Mahin, 2inme & 3inme tomes).
	+ Ridaedje (Laurent Hendschel).
* Kessions å Govienmint :
	+ 8 di djanvî å Pårlumint del Federåcion Walonreye-Brussele : li deputé Henri Simons dmande ene kesse sol Tchåte uropeyinne des lingaedjes dilérins
	+ 28 di djanvî å Pårlumint del Federåcion Walonreye-Brussele : li deputé Charles Janssens dimande ene prumire kesse so les emissions d' televuzion e walon
	+ 28 di djanvî å Pårlumint del Federåcion Walonreye-Brussele : li deputé Charles Janssens dimande ene deujhinme kesse sol decizion di n' pus dner d' subzide a on pordjet del Union Culturele Walone

## Ont vnou å monde ciste anêye la

## Ont morou ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

* 6 d' octôbe : Ernest Montellier
* 6 di decimbe : André Henin

### Ôtès djins
# Trive

Noere poite (vî monumint romin)
**Trive**, c' est ene veye d' Almagne.

## Istwere

Ancyinne mwaisse veye des Trevîs (tribu des Gålwès ki si stindeut disca so l' Årdene).

Adonpwis, diyoceze ki comprindeut ene grosse pårteye do payis lorin-cåzant, inte di leye, li Gåme.(a-z aveuri)

Li pårteye tîxhon-cåzante djåze li francike del Mozale, ki va divni li lussimbordjwès. Ci stindêye la kimincive a Sint-Vit.

## Djeyografeye

raiweye del Mozale.

## Rilidjon

Pelrinaedje å «Ptit Djezus d' Trive».

## Dins les belès-letes e walon

Ene pårteye do roman e walon «Gabriyel et Gabriyel» s' î passe.

*Maricica s’ lave pår et prinde ene tchamberlouke po s’ moussî. Termetant k’ ele sopnut, c’ est Madame Leschko k’ rnovele : « Mi ome a morou gn a cwatre ans did ci. Mi grande feye dimeure dilé Berlin ; mi deujhinme feye adlé Coere, el Swisse. Èm fi, k’ est l’ pus ptit del troejhinne, il a fwait ses scoles a **Trive**-so-Mazale, poy i s’ a retroclé la-djus. Mi, di tenawete, dji prind l’ oto po lzès vey, cwand n’ onk, cwand l’ ôte. Londi ki vént, i m’ fåt ndaler amon Andrî, po passer les fiesses avou lu, et dji serè revoye po les Roys.*
*Li pôve, savoz, l’ a deur, la k’ i n’ est nén co maryî, adon k’ il a ddja trinte ans. Et poy, i n’ årè nén ddja condjî al Noyé, a cåze di s’-t ovraedje ! Adon, il a dandjî di s’ moman. Mins dj’ el houcrè torade, po lyi dire ki dji n’ vén nén tote seule. »*
*Maricica l’ côpe : « Cwè ç’ k’ i fwait come ovraedje ? »*
*Madame Leschko lyi respond : « Il est recepcionisse d’ otel. Il a fwait les scoles di tourisse a **Trive**, tot pinsant k’ il aléve bouter e l’ Grande Dutcheye do Lussimbork. Mins po fini, il est todi a **Trive**. »*
## Sourdant
# Djeus olimpikes d' esté di 2008

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
Les **djeus olimpikes d' esté di 2008**, c' est les vint-nouvinmes djeus olimpikes modienes, ki s' ont passé a Pekin e 2008.

## Sportifs al copete del schåle

* El nedjeu Michael Phelps a wangnî 8 medayes d’ ôr. Il a insidon passé Mark Spitz qui nd aveut rascoudu 7.
* L’ ome el pus rade del Dagne : el djamayikin Bolt a hapé deus medayes d' ôr eyet deus rcôrds do monde so cint et deus cints metes.

## Medayes bedjes

* Tia Hellebaut, medaye d' ôr dins l' sôt e hôteur
* medaye d' årdjins po l' ekipe cwate côps cint metes (coûsse) des comeres.

## Sacwants chifes

Les djeus chinwès ont rashonné 11.128 sportifs di 205 payis k' ont lûté 16 djoûs å long. I gn aveut 96 Bedjes. On a rindou 302 medayes d’ ôr. L’ evenmint a stî covrou pa 30.000 gaztîs, avou les c"zeus å posse ey al boesse ås imådjes.

Låvå, i gn aveut 74.615 volontaires ercrutés på comité des Djeus.

## Hårdêyes divintrinnes

* Margayes et frawtinaedjes ås djeus di 2008
* Djeus di dvant
* Djeus d' après

## Sourdants
# 5 di fevrî

Li 5 di fevrî, c' est li 36inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, avou 329 djoûs (330 po ls anêyes bizetes) ki dmorèt co disk' al fén d' l' anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la

### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye

### Etrevéns a vir avou l' Beldjike

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la

### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

1985 Cristiano Ronaldo

## Ont morou ç' djoû la

### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

---

**Vey eto:**

3 d' fevrî - 4 di fevrî - 6 di fevrî - 7 di fevrî - les 366 djoûs d' l' anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
# 28 di fevrî

Li 28 di fevrî, c' est li 59inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, avou 306 djoûs (307 po ls anêyes bizetes) ki dmorèt po disk' al fén d' l' anêye.

## Etrevéns

* 1828 : A Paris, c' est l' creyåcion di l' operå "Li Moyale di Portici", ki serè djouwêye li 25 d' awousse 1830 a Brussele, la k' i va-st enonder on bardouxha, ki mina al revolucion bedje.

## Ont vnou å monde ci djoû la

### Rilomés Walons et waloneus

* 1949: Claire Colonval

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la

### Rilomés Walons et waloneus

* 1917 : Jean Istace

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

---

**Vey eto:**

26 di fevrî - 27 di fevrî - 29 di fevrî - 1î d' måss - les 366 djoûs d' l' anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
# Arabeye sawoudite

L' **Arabeye sawoudite**, c' est on dislaxhî payis d' Azeye, e Mîtrin Levant, li pus grand des payis do cåziyea arabike.

Mwaisse veye : Riyade

Ôtès veyes: Li Meke, Medine (les deus veyes des grands perlinaedjes muzulmans), Djedda (areyopôrt).

Manoye : li reyal sawoudyin

Lingaedje : arabe

Sistinme politike : rweyåme
# Glaecî

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
Glaecî d' Aletsch, el Swisse
Glaecî d' Briksdal, el Nôrvedje, al fén di s' coûsse
On **glaecî**, c' est ene nouzome sitindowe di glaece ki n' rilegne måy, et k' avance, a pårti del copete des montinnes, ene miete come ene corante aiwe (mins bén pus londjinnmint, di kékès cm l' anêye).

A l' ôte dibout, la k' i cmince a rlegnî, i va-st askepyî ene corante aiwe.

Cwand on glaecî radjond l' mer sins rlegnî, i va foirmer on platea d' glaece.

A cåze do reschandixhaedje del Daegn, sacwants glaecîs sont ki rlignèt ouy, et risker di candjî pår li dispårdaedje di l' aiwe ezès payis metou pus bas.

Glaecî
# Irlande

|  |
| --- |
| Irlande |
|  |  |
| Drapea | **Åres nåcionåles** |
| Imne nåcionå: *Amhrán na bhFiann* |
|  |
| Mwaisse-veye | Dublin |
| Lingaedje oficir | Irlandès, Inglès |
| Sitindêye • totåle |  69 797 km² |
| Populåcion • totåle |  5,149,139 dimorants 73.8 djins/km² |
| Dislaxhaedje | 29 decimbe 1937 |
| Tchîf d' estat | Catherine Connolly |
| Prumî minisse | Micheál Martin |
| Manoye | uro |
| Coisse d' eure | Eure del Coistrece di Greenwich, UTC±00:00 |
| Preficse telefonike | +353 |
| Dominne internete | .ie |
|  I gn a so les cmons Wikipedia des imådjes ou fitchîs son a vey avou **Irlande** |
| Modele: voy • copene |

Li **Republike d' Irlande** u, po fé pus court, l' Irlande (irlandès: Éire), c' est on payis d' Urope metou so l' iye d' Irlande.

Politicmint, l' iyea est côpé e deus bokets dispoy 1921: a nonne li Republike d' Irlande eyet a bijhe, a pô près so on shijhinme del daegne, l' Irlande do Nôr, ki fwait pårteye do Rweyåme Uni.

## Istwere

Li Republike d' Irlande a skepyî e 1922, tot s' toûrsiant foû do Rweyåme uni. Li dislaxhaedje a stî siné e 1919 eyet ricnoxhou e 1922. Shijh des trinte deus contêyes di l' Irlande dimorît e Rweyåme uni po divni l' Irlande do Nôr.

L' Irlande est mimbe di l' Union Uropeyinne dispoy li 1î d' djanvir 1973.

E 2016, i gn a 4,7 miyons di dmorants. Li mwaisse veye est Dublin. Les lingaedjes oficirs sont l' inglès eyet l' irlandès. C' est ene democraceye pårlumintaire eyet ene republike.