Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Fosfôre

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| 15 | Si ← fosfôre → S |
| N ↑ P ↓ As |

|  |
| --- |
| tåvlea periodike des elemints |

 |

 |
| Djenerå |
| No, Essegne, Lº at. | fosfôre, P, 15 |

Li **fosfôre**, c' est èn elemint tchimike del troke des nén metås, d' essegne atomike **N**, limero atomike 15 eyet masse atomike 30,9738.
# Indonezyin (lingaedje)

L' **indonezyin**, c' est l' lingaedje oficire di l' Indonezeye.

Il a stî rfondou dins les anêyes 1960, après l' dislaxhaedje do payis del pouxhance coloniåle, les Bas Payis (inte 1816 eyet 1830, les Walons endè fjhént pårteye).

Côde ISO : **id**.
# Signeurreye

Ene **signeurreye** u on **ban** u ene **tchestelreye**, c' esteut l' tere d' on signeur del Moyinådje.

## Droets do signeur

### Sôres di droets

Il î egzercêye des droets di signorreye hôtrinne u banåve (droets so les béns et les djins do ban) et d' signorreye teryinne u patrimoniåle (droet di vinde, u dner l' tere u des bokets a on waslet).

Mins les deus sôres di droets savèt esse egzercés pa deus signeurs diferins. Li signorreye teryinne, c' est co sovint ene institucion (abeye, ôre rilidjeus.

### Egzimpe

Dins l' ancyin dominne di Tanton (asteure so Biarin) e 12inme sieke, c' esteut l' signeur di Lompré-el-Fåmene k' aveut les droets hôtrine, mins l' ôre des Timplîs k' avént les droets patrimoniås.

## Motlî

Les djins ki viként sol tere d' on signeur estént lomés les «sieves» u «manants».

## Istwere

Les signeurreyes (avou ç' no la) ont cmincî avou l' dismimbraedje di l' Impire da Tchårlumagne (8inme sieke). Dabôrd, li sistinme est bén cnoxhou e l' France, e l' Beldjike, ezès Bas Payis, e l' Almagne, ey e l' Itåleye. Pus tård, li sistinme a stî epoirté e l' Inglutere.

On n' kinoxhe les pondants et les djondants do sistinme signeurrece k' a pårti do 12inme sieke, la k' atake a gn aveut des papîscrîts inte signeurs.

Portant, gn aveut ddja des sfwaits sistinmes al fén di l' Impire romin, et minme do trevéns del Viye Grece.

## Djeyografeye

Les limotches inte deus bans estént sovint traeceyes påzès corantès aiwes.

## Dins l' toponimeye

Li mot «ban» rivént dins sacwants nos d' plaece del Walonreye (ban (toponimeye)).
# Grece

|  |
| --- |
| Grece |
|  |  |
| Drapea | **Åres nåcionåles** |
| Imne nåcionå: *Hymne à la Liberté* |
|  |
| Mwaisse-veye | Atene |
| Lingaedje oficir | grec |
| Sitindêye • totåle • aiwe |  131 957 km² 2.3% |
| Populåcion • totåle • dinsité |  10,482,487 dimorants 79.4 djins/km² |
| Dislaxhaedje | 25 måss 1821 (Julian) |
| Tchîf d' estat | Konstantínos Tasoúlas |
| Prumî minisse | Kyriákos Mitsotákis |
| Manoye | uro |
| Coisse d' eure | UTC+02:00 |
| Preficse telefonike | +30 |
| Dominne internete | .gr, .ελ |
|  I gn a so les cmons Wikipedia des imådjes ou fitchîs son a vey avou **Grece** |
| Modele: voy • copene |

Li **Grece**, c' est on payis di l' Urope nonnrece, metowe sol Mîtrinne Mer, et mimbe di l' Union uropeyinne.
# Guepard

Li **guepard** est ene biesse a tete magneuse di tchå del famile des tchetidîs ki vike e l' Afrike, e sincieus latén *acionynx jubatus*.

on guepard
guepard
Li guepard tchesse d' ene manire diferinne des ôtes tchetidîs, nén a l' awaite mins a l' coûsse, la k' il est l' biesse a pates ki court li pus roed, disk' a 110 km/h so des coûtes distances.
Li coir do guepard est alongou, çou ki lyi dene ene air di fråjhûlisté, mins il a des musses foirt poujhants ki lyi dnèt ene grande foice. Si tiesse et s' muzea sont ptits, les ouys sont metous hôt sol tiesse, il a des lådjès narenes eyet des rondès orayes. Si poyaedje est djaene-orandje avou des rondès noerès cafloreures. L' adule fwait du 39 a 65 kg, et di 110 a 135 cm long avou ene cawe ki pout fé disk' a 84 cm.
Les frumeles poirtèt di 3 a 5 efants, so 90 a 95 djoûs. Al nexhance i pzèt di 150 a 300 grames. Les
djonnes di guepard cwitèt leu mere a l' ådje di 13 a 20 moes. Les guepards polèt viker disk' a 20 ans.
Al diferince des ôtes tchetidîs, les frumeles n' ont nén vormint di teritwere a zeles, et ele evitèt di s' rescontrer.
Les måyes si rapoûlèt pa des côps, copurade cwand i vnèt d' ene minme nikêye.
Les guepards si nourixhèt di biesses a tetes come les gazeles, les impalas, les gnous, les zebes, evnd. Li proye est aprotcheye disk' a ene dijhinne di metes, poy tchesseye al coûsse, ki deure moens d' ene munute. Si l' guepard n' arive nén a prinde li proye tot d' shûte i va leyî ouve purade ki d' si nåjhi.
# Cazaxhistan

|  |
| --- |
| Cazaxhistan |
|  |  |
| Drapea | **Åres nåcionåles** |
| Imne nåcionå: *Meniñ Qazaqstanım* |
|  |
| Mwaisse-veye | Astana |
| Lingaedje oficir | kazakh, Rûsse |
| Sitindêye • totåle |  2 724 900 km² |
| Populåcion • totåle |  20,139,914 dimorants 7.4 djins/km² |
| Dislaxhaedje | 1991 |
| Tchîf d' estat | Kassym-Jomart Tokaïev |
| Prumî minisse | Alikhan Smaïlov |
| Manoye | tenge kazakh |
| Coisse d' eure | UTC+05:00 |
| Preficse telefonike | +7 |
| Dominne internete | .kz, .қаз |
|  I gn a so les cmons Wikipedia des imådjes ou fitchîs son a vey avou **Cazaxhistan** |
| Modele: voy • copene |

Li **Cazaxhistan** (k' on pout eto scrire dinsi : **Kazaxhistan**), c' est on payis del Mîtrinne Azeye.

C' est l' dijhinme pus grand payis del Daegne, avou ses 2 727 300 kilometes cwårés.

Li mwaisse veye do **Cazaxhistan** a yeu bråmint d' nos. Asteure, ès no, c' est Astana. Totfeye, etur 2019 eyet 2022, ça a stî Noursoultan.

Lingaedje: cazaxhe.

*Les Kazaxhes ni sont nén les Cozakes.*

## Istwere

Come les ôtes payis del Mîtrinne Azeye, i fourit colnijhî del Rûsseye des Tsårs.

Diviè 1920, li payis passe e l' Union sovietike.

Pu s' dislaxhî å disrashonnaedje di l' URSS e 1992. Adon, rintrer dins l' Kiminålté des dislaxhîs estats.

## Politike

On contrat d' vindaedje d' elicopteres si fjha avou l' Beldjike d' ene façon nén trop catolike (2015 (a-z aveuri)). Çou ki mina å Herleme cazaxhe (2016-2017).

## Referinces eyet sourdants
# Diccionairaedje

Li **diccionairaedje** u **lecsicografeye**, c' est li scrijhaedje di motîs ou di motlîs bén ahessîs.

Li ci ki fwait cisse bouye la est lomé **diccionairî** u **diccionairresse**.

## Sacwants diccionairîs do walon

* Antoine, Philippe
* Baijot, Louis
* Bal, Willy
* Balle, Arthur
* Bastin, Joseph
* Cambresier, Remi-Henri-Joseph
* Carlier, Arille
* Casters, Julien
* Coppens, Joseph
* Dascotte, Robert
* Denis, Chantal
* Deprêtre Flori
* Dethier, Eugène
* Dumont, Thierry
* Fauconnier, Jean-Luc
* Forir, Henri
* Francard, Michel
* Gaziaux, Jean-Jacques
* Gervy, Jean-Marie
* Gillet, Pierre
* Gilliard, Emile
* Haust, Jean
* Hendschel, Laurent
* Hostin, Reynold
* Jacob, Bernard
* Lechanteur, Jean
* Lejoly, Manfred
* Lempereur, Jules
* Léonard, Lucien
* Lurquin, Auguste
* Mahin, Lucien
* Marcelle, Louis
* Massaux, Alphonse
* Morayns, Jacques
* Moreau, Pierre
* Mouzon, Raymond
* Nopère, Raoul
* Pirsoul, Léon
* Remacle, Jean Laurent Lambert
* Remacle, Louis
* Sarachaga, Pablo
* Scius, Hubert
* Somme, Lucien
* Soumillon, Pol
* Stasse, Simon
* Toussaint, François
* Twisselmann, François
* Verhulst, Louis
* Villers, Augustin
* Viroux, Johan
* Vraiy, Maurice
* Wisimus, Jean

## Sourdants