Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Cwåte

Çoucial, c' est ene pådje d' omonimeye, ki mostere les årtikes avou l' minme no mins so des sudjets diferins.
* Cwåte di cwårdjeu
* Cwåte d' idintité
* Cwåte di vizite
* Cwåte di djeyografeye
* Cwåte poståle
# Voye Sint-Djåke (sitoelreye)

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « voye Sint-Djåke », loukîz cial.

Li **Voye Sint-Djåke** ou **Voye di Sint-Djåke-el-Galice**, c' est ene nouzome sitoelreye, k' est metowe, e moes d' awousse, å cminçmint del nute (c' est adon k' on l' voet l' mî) dins ene direccion Nôr-Ess Sud-Ouwess. Insi, ele shonne mostrer li voye ki va del Walonreye disk' a Sint-Djåke-el-Galice, la k' on fjheut on rlomé perlinaedje (voye a Sint-Djåke).

Li Voye Sint-Djåke fwait ene blanke, waire lujhante trinnêye k' on voet e stoelî del nute, s' i gn a waire li loumires electrikes dins l' cotoû.

## Ôtes lomaedjes

* Tchimin Sint-Djåke, Pazea Sint-Djåke, Rote Sint-Djåke, Tchåsseye Sint-Djåke, Roye Sint-Djåke
* Voye Sint-Djhan / Voye Sint-Djan, Tchimin Sint-Djan, Pazea Sint-Djan, Roye Sint-Djhan / Roye Sint-Djan
* Tchimin Sint-Pire, Tchåsseye Sint-Pire
* Tchimin Sint-Andrî
* Tchimin d' l' Aviedje
* (d' après Abråm): Pazea d' Abråm, Tchår Abråm
* Tchåsseye di Rome
* Voye rominne, Tchåsseye rominne, Tchåsseye des Romins
* Tchåsseye, Hôte Tchåsseye, Grande Tchåsseye, Blanke tchåsseye
* …

## Hårdêye difoûtrinne

Kî pout co vey li Voye Sint-Djåke ? (da Jean-Pierre Dumont, (so l' Aberteke))

## Sourdants
# Google

**Google** est ene eterprijhe el Californeye, k' a fwait ene ricwerrece waibe do minme no. E 2002, cisse ricwerrece est veyowe pa bråmint d' djins come li meyeuse et li pus poûxhante k' i gn a sol daegntoele: 3 miyårds di pådjes edjîstrêyes, ricweraedjes so les imådjes, so les copinreyes (newsgroups) Usenet...

Di pus, li rcwerrece est vormint rapide et sins trop d' gåliotaedjes: pont d' Javascript ou d' flash, pont di rclames spite ås ouys, evnd.

Li cweraedje si fwait eto so les fitchîs PDF, ki polèt esse léjhous so cogne html a pårti del pådje di rcweraedje.

Google est basti so ene nouzome éndjolreye: 1.000 tera-octets di dnêyes, 15.000 éndjoles ki rotèt avou l' sistinme d' operance GNU/Linux.
C' est ces nouzomès grandeus ki sont rprezintêyes på no *Google*, ki vént do prononçaedje inglès do nombe **gogol**, ki fwait 10100 (onk avou cint zeros).

Li rcwerrece si pout eployî dins des dijhinnes di lingaedjes diferins.

L' ôre des pådjes si fwait sorlon li nombe di côps ki les mots rcwerous si trovèt dins ene pådje, mins ossu, sorlon li nombe di dfoûtrinnès waibes k' ont des hårdêyes viè l' pådje. Insi, ene pådje veyowe come ene riferince, et ki bråmint d' ôtès pådjes ont on loyén viè leye, serè sovint al copete des rzultats do rcweraedje. Cisse tecnike fwait ki sovint les rzultats corespondèt à çou k' on cwereut.

* modêye e walon (nén co la)
* on google nén oficire e walon
* modêye en inglès
* modêye e francès
* modêye en esperanto
* www.google.com search
# Industreye

L' **industreye**, c' est tos les boutaedjes po fé des prodûts finis a pårti do ringne minerå ou minme a pårti di l' agricoûteure (agro-industreye).

Ene foto d' ene oujhene å lon.
C' est çou ki fôrmêye li cwårtî deujhinmrece di l' economeye.

## Kékes coxhes di l' industreye

* fier-industreye (siderudjeye)
	+ aminwer
* veulreye (industreye do vere)
* agro-industreye
	+ industreye del bire (bressenes, bråwreyes)
	+ industreye do souke (rapreyes, soucreyes)
* industreye tchimike
	+ industreye do petrole (petrotchimeye)
	+ industreye del farmaçreye
* industreye nawearinne
	+ cintråle nawearinne
* industreye militaire
* Vete industreye

## Istwere di l' industreye

Ferdinand Puissant, c' ît on rlomé industriyel tchålerwetî.
Li Walonreye (Bas-Payis otrichyins eyet Principåté d' Lidje) a stî ene prumire pouxhance industriyele e 18inme sieke, aprume avou ses hôts-forneas ki produjheut on fier di hôte cwålité. Did la l' ebagance des Walons d' Suwede.

El fén do 20inme sieke, les grossès industreye ont bagué evoye del Walonreye, mins gn ava des fenès industreyes po renonder ene miete li convoye.

## Industreye et ecolodjeye

Les viyès industreyes ni si rtournént nén d' evoyî des epufkinantès foumires e l' air, ni leus niches rilavaedjes dins les corantès aiwes.

Dispu les anêyes 2000, on a todi pus riwaitî, e l' Urope coûtchantrece, a-z aveur des industreyes ki respectêynut l' evironmint.

## Dins les belès-letes e walon

### Dins les tchansons

Dins l' Tchant des Walons, on rmimbere li fir passé del Walonreye dins l' dominne di l' industreye.

*Å prumî rang, on l' mete po l' industreye...*
On s' rapinsrè eto «Set soleas po Rathmes», ene tchanson scrîte pa Guy Fontaine et compôzêye pa Jacques Lefebvre li djoû d' l' etermint da Jean Rathmès. Ele mostere li fén del grosse industreye a Serè, avou l' apôvrixhmint des ptitès djins.

*Li ritchesse a cwité l' valêye*
*Å pî do terisse des Coirbås...*
### Dins les romans e walon

Sacwants romans e walon si passèt dins l' monde di l' industreye, aprume e Noer Payis:

* Prumî bidon (on roman da Louis Lecomte, ki s' passe dins èn ovroe d' tcherbonaedje)
* Li djoû k' i plourè des pupes di tere (on roman da Jean-Luc Fauconnier ki s' passe dins ene bressene).

## Hårdêye difoûtrinne

* Categoreye:Motlî do walon po l' industreye (sol Wiccionaire)

## Sourdant
# Doet (biesses)

*Discramiaedje des årtikes avou "doet"*
Li **doet**, dins l' antomeye di bråmint des biesses, copurade les biesses ås tetes, c' est li dbout des mimbes.

Dins les biesses ås tetes, c' est sovint èn emantcha di troes falandjes, come li doet des djins, avou, å coron, ene grawe (tchén, tchet) ene onglete (ongletîs) u on shabot (shabotîs).

Mins, a pårt les sindjes, n' a nén bråmint des biesses ås tetes k' åyexhe cénk doets bén schåyîs onk di l' ôte come les djins.

Metans:

* les roemiants on deus grands doets, et deus tchitchous doets, k' on lome les gadots.
* les tchvås et les sfwaitès biesses n' on k' on doet, avou l' shabot ki rascove tot li dbout.
# Gåre di trén

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « gåre », loukîz cial.
Ene **gåre di trén** (on dit eto, pus rålmint, ene **eståcion**), c' est ene plaece la l' les tréns s' arestèt po tcherdjî et distcherdjî les voyaedjeus et les martchandijhes.

## Istwere des gåres el Walonreye

Bråmint des ptitès gåres ont stî suprimêyes avou l’ govienmint la k’ Herman Decroo esteut minisse des transpôrts, dins les anêyes 1980

*
*
*
*

## Sourdant
# Anhoui

Province do Anhoui
Li **Anhoui** (安徽 *ānhuī* — « **An**qing-**Houi**zhou ») : c' est ene province del levantrece del Republike populåre del Chine.

Li mwaisse-veye del province, c' est Hefei.

Elle a-st ene sitindêye di 139.400 km² po 64.610.000 dimanants.

Li lingaedje del province est li chinwès / Wu eyet li Houi.
# Anêyes 2000

20inme sieke | **21inme sieke** | 22inme siekeanêyes 1980 | anêyes 1990 | **anêyes 2000** | anêyes 2010 | anêyes 2020
2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009
 Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
### Etrevéns

### Rilomêyès djins ki s' î ont fwait cnoxhe

### Edvincions et discovraedjes
# Zonigne

plake do zonigne d' Achinne
plake do zonigne des Plenesses (Timister)
On **zonigne**, c' est ene plaece avou totès oujhenes u societés d' comiece.

On-z a cmincî a fé des zonignes el Walonreye diviè les anêyes 1970. L' idêye, c' esteut di fé baguer les industreyes lon erî des grandès veyes, et di leyî les djins dmorer dins les viyaejdes, ki cmincént a s' dispeupler do cåze do baxhaedje di l' agricoûteure, des ptitès cårires, evnd.

Les prumîs zonignes estént dilé ene veye moyene (Nivele, Rotchfoirt, Libråmont). Mins bénrade, on a eto fwait des zonignes dins des pus retrôclêyès plaeces Transene, Sprimont, Achinne.

Li pus grand zonigne del Walonreye (450 ectåres) est a Hesta, ezès Hôts Sårts

Les grands botikes s' on sovint vnou astaler dilé les zônignes.
# Mwaisse lwè

Les prumirès constitucions el Walonreye ont stî ahivêyes dins l' payis d' Lidje dins les anêyes 1780 (cial rimimbrance so on monumint a Tchêynêye
Li **mwaisse lwè** (on dit eto ene **constitucion**), c' est ene rîlêye di lwès k' èn estat democratike est rashiou dsu. Nole ôte lwè ou réglumint ni pout aler conte.

## Istwere

Bråmint des mwaissès lwès ont sourdou après l' revolucion francesse. Les pays uropeyins ont-st ataké a nd aveur å 19inme sieke. On payis come l' Iran n' end a yeu ene k' å 20inme sieke, come tos les colnijhîs payis d' Afrike et d' Azeye.

Ladvins, i gn a metans les povwers do rwè u do prezidint.

N a co ouy des payis ki n' ont pont di mwaisse lwè, come l' Arabeye Sawoudite.

## Mwaisse lwè lingaedjes do payis

Dins des payis k' i gn a, li mwaisse lwè contént des dnêyes so les lingaedjes do payis. Metans :

* El Beldjike, c' est l' årtike 30 : l' uzaedje des lingaedjes est libe dins l' payis, såf pol police eyet l' djustice, la k' c' est des lwès kel divèt decider.
* El France, li francès est dné come li seu lingaedje del republike.
* Ås Estats-Unis, n' a nol langue nåcionåle di rprinjhe dins l' mwaisse lwè.
* El Boliveye, li mwaisse lwè d' octôbe 2008 ricnoxhe tos les lingaedjes do payis (end a 26) come lingaedje ki pout è-z esse oficire, a costé do castiyan.

## Adjinçmint d' ene mwaisse lwè

Gn è pout aveut èn **adrovaedje**, ki dene li cotoû del filozofeye k' i gn a dirî l' mwaisse lwè. Ça pout esse on vrai scrijhaedje di powezeye, come dins li mwaisse lwè del Boliveye do moes d' octôbe 2008 :

*Dispu ki l’ monde est monde, gn ava des montinnes k’ aspitît foû d’ tere, des aiwes ki candjît leu schavêye, des grandès basses ki s’ rashonnît. Noste Amazoneye, nosse Tchaco, nosse Hôte Plinne, nos ôtes plins et nos ôtès vås verdixhît, et si stoeler d’ fleurs. Nos apeuplîs cisse tere la, nozôtes tertos, tchaeke avou s’ vizaedje, tchaeke avou ses dujhances et si prôpe tuzance.*
*Ça fwait ki l’ Boliveye est on seul Estat sociå, mins ki l’ Droet est l’ ci di sacwants cominåltés nåcionåles.* (Prumî hagnon)
## Mwaissès lwès k' ont roté el Walonreye

* Maisse lwè del Republike francesse di 1791. Ele si va apliker å cminçmint do redjime francès, e 1795, metans pol siermint republikin des priyesses.
* Mwaisse lwè do Rweyåme Uni des Bas Payis (1814-1830).
* Mwaisse lwè del Beldjike di 1830 : ele våt co pol djoû d' ouy, avou tos les candjmints, come di djusse.

## Li mwaisse lwè et les lwès ordinaires

Si ene lwè ordinaire shonne aler disconte on hagnon del mwaisse lwè, on pout dmander cwè a on tribunå del mwaisse lwè.

## Hårdêye difoûtrinne

* Mwaisse lwè del Beldjike (e francès)

## Sourdants & pî-notes
# Botike

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « Botike », loukîz cial.
On **botike**, c' est ene plaece la k' on vind des martchandeyes.

*
*
*
*

## Sôres di botikes

Afitche dijhant bénvnowe e walon (ubén e picård) a l' intrêye do botike di spôrt Decathlon, a Brussele
* sorlon l' grandeur
	+ botikea (pitit botike, motoit bodjåve di plaece)
	+ pitit botike di viyaedje
	+ botike d' otovoye
	+ superete
	+ grand botike (sårma)
* botike vindant ene martchandeye a pårt
	+ botike ås boubounes
	+ botike ås djouwets
	+ botike ås mousseures
	+ botike di spôrt
	+ botike ås ôrreyes

...
# 1871

Cisse pådje cial, c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1871 do calindrî grigoryin.
18inme sieke | **19inme sieke** | 20inme siekeanêyes 1850 | anêyes 1860 | **anêyes 1870** | anêyes 1880 | anêyes 1890
1866 | 1867 | 1868 | 1869 | 1870 | **1871** | 1872 | 1873 | 1874 | 1875 | 1876
## Evenmints

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

* Théophile Depaquier

### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

* Jean-Joseph Dehin

### Ôtès djins
# Tcheriant éndjin

Tcheriant éndjin
On **tcheriant éndjin** ou **tcherwè**, c' est èn éndjin ki pout tcheryî des djins ou des martchandeyes d' ene plaece a l' ôte.

Les rôlants éndjins avou des rowes ki rôlnut so les voyes.

Asteure, les rôlants éndjins ont cåzu tertos on moteur.

## Sôres di tcheriants éndjins

* tchår et tcherete
* oto
* camion
* otocår & otobusse

…

## Hårdêye divintrinne

accidint d' rôlaedje