Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Comunisse

L' essegne do **comunisse**. Ciste ideyolodjeye la est sovint raloyeye al rodje coleur, ene miete come dins l' tchanson : Li Rodje Årmêye est l' pus foirte.
Li **comunisse**, c' est ene ideyolodjeye enondêye pa Karl Marx e 19inme sieke.

Li mwaisse idêye est l' contråve del cene do capitalisse.

## Motlî

Li ci u l' cene ki shût ciste idêye la si lome sifwaitmint **comunisse**

## Istwere

Djivêye des payis comunisses et socialisses diviè 1970.
L' idêye prinda si bén k' ele mina al nexhance d' ene troke di payis avou on sistinme politike rashiou dsu, rashonnés åtoû d' l' URSS, pu ossu del Chine

Ci blok la fourit l' deujhinme foice politike daegnrece ene grande termene å long tins do 20inme sieke.

## Pårtis politikes

* Pårti Bedje do Boutaedje
* Pårti comunisse Walonreye-Brussele

## Pî-note
# Soce nén loyeye a on govienmint

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
Ene **Soce nén loyeye a on govienmint** (**SNLG**), c' est ene grosse Soce Nén Recwårlante ki boute pol diswalpaedje, dins l' payis u foû payis.

Teyoricmint, les SNLG ni sont nén-st aloyeyes a on metou govienmint. Mins, cwand on cåze di ces soces la, c' est purade po djåzer des cisses k' ovrèt dins l' Tîce-Monde et ki sont-st ecwårlêyes påzès ritches payis.
# Afrike bijhrece

Mape di l' Afrike bijhrece, e vete foncé: definixha ONU
L' **Afrike bijhrece** (on dit eto : **Afrike do Nôr**), c' est les payis metous al Bijhe di l' Afrike.

## Payis metous e l' Afrike bijhrece

C' est : li Marok, l' Aldjereye, li Tunizeye, li Libeye, l' Edjipe. Li Moritanreye, po l' ONU, n' est nén metowe e l' Afrike bijhrece. Mins elle î mete, droldimint, li Soudan.

Gn a eto e l' Afrike bijhrece :

* li Sara coûtchantrece, administré på Marok, mins rclamé på Polissario.
* les esserêyès teres espagnoles sol coisse Mediteraneyinne di Cewta et Meliya, sititcheye dins l' teritwere marokin.
* les iyes Canareyes eyet Madere.

L' Afrike bijhrece est metowe inte li Mîtrinne Mer et l' dezert do Sara. A Nonne, elle est boirdêye di l' Afrike coûtchantrece.

Les payis d' Afrike bijhrece, apus k' l' Edjipe (et l' Soudan), ont metou so pî èn ashonna economike, l' UMA (Union do Magreb arabe), mins ki n' rote waire, di cåze del brete do Sara coûtchantrece. L' ashonna comprind eto li Moritanreye.
# Gurnåde (payis)

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « «Gurnåde» et «gurnåde» », loukîz cial.
Drapea
Gurnåde
**Gurnåde**, sipotêye « l’ Iye ås spéces », c' est ene pitite iye ki s’ trouve dins l’ Mer des Carayibes

* Peuplåcion : il î vike on cint d’ meye djins.
* Fiesse nåcionåle : li 25 d' octôbe, djoû do disbarcumint amerikin.

## Economeye

Produjhaedje si spéces, elle est rlomêye po ses clås d' clawson.

Tourisse : on î va e croejhire po rwaitî l’ payizaedje et profiter do bea tins

## Istwere

### Discoviete pa les Uropeyins

Cwand les Uropeyins l’ ont discovrou, elle esteut peuplêye d’ Indyins carayibes, ki magnént del tchå uminne.

Les Inglès et les Francès s' ont khagnté lontins po-z awè l' mwaistrixhe di Gurnåde. Ele si dislaxha li 7 di fevrî 1974, mins dmorer dins l' Comenwel. Mins l' prumî govienmint divna raddimint spotchant po les djins. Did la, li côp d' estat da Morice Bishop, on mineu enondiveus, ki va ahiver on govienmint comunisse, et rcweri l' aidance di Fidel Castro. Ci-ci lzî bastixha èn areyodrome,

Mins tot ç’ traeyin la, ça n’ plaijheut nén ås estats vijhéns (Barbåde, Sint-Dominke, Trinité-et-Tobago, et foiravant ås Estats Unis (miné pa Donald Reagan). Il avént ene hisse di tot çou k’ esteut comunisse, et croere ki les Carayibes alént divni on soûmint po les comunisses moussî dins leu payis.

### Abrocaedje amerikin

*Loukîz a :* Abrocaedje so l' iye di Gurnåde (1983)
Gn ava des kihagntaedjes ådvins do govienmint comunisse, inte pro-sovietikes et pro-cubins. L' årmêye, prosovietike, disdjoca (et assaziner) li prezidint Bishop li 19 d' octôbe 1983.

Li 25 d' octôbe, les sôdårds amerikins, avou des cis di kékes pitits payis do cotoû (Barbåde, Djamayike) ont-st abroké so l’ iye. Il avént yeu l' acoird, siné a Wachintone, des ptits payis vijhéns, mins nén l’ assintimint d’ l’ ONU.

Gn a waire yeu d’ batreye, ca l’ årmêye did la n’ esteut nén ekipêye. Tant k' ås Estats Unis, c' esteut li pus grand rashonnaedje di tropes dispu l' guere do Viet-Nam.

Les Amerikins ont stî codånés pa l’ ONU, et eternåcionålmint.

## Sourdants
# Politicmint comifåt

Plake e-n inglès avou on messaedje **sociålmint comifåt**.
Li **politicmint comifåt**, k' on lome eto **sociålmint comifåt**, c' est ene manire di dvizer. L' adierça, c' est d' aschouwer d' birer les djins tins k' on scrît ubén dit ene sacwè.

## Askepiaedje

El mot-fråze « **politicmint comifåt**» a stî edvinté tins del Revolucion rûsse, e 1917.

Totfeye, li manire di dvizer **politicmint comifåt** a stî askepieye pindant l' dijhnêye 1960. L' adierça, a l' atake, c' esteut foiravant di trover ene manire di cåzer eyet d' escrire sins birer les djins des minorités. Houte di çoula, èn ôte adierça, c' est d' mete ces minorités la e dvant-plan.

## Critike

### Djenerå

Asteure, li **politicmint comifåt** est rwaitî pa des sakîs timpesse po-z esse ene ideyolodjeye politike. L' adierça d' ciste « ideyolodjeye politike » la, dit-st i, sreut d' poûssî l' cinseure.

D' ayeur, on-z amete voltî les djins **politicmint comifåt** avou l' calindje d' uzer sacwants mots. Do côp, ces mots la, i lzès fåt rcandjî, sorlon l' mode **politicmint comifåt** di dvizer. Foû d' ça, ciste idêye la est sovint mokêye.

### Politike do monde coûtchantrece

Åzès Uyessês, e 1991, li prezidint, George H. W. Bush, l' aveut ddja disploré. Dit-st i: «Il ercandje des ancyins predjudjîs pa des noveas». Låvå, el **politicmint comifåt** dmeure todi foirt critiké på wårdiveus.

Poirtant, el Beldjike, des pårtis wårdiveus, virpus d' foite droete, avént ddja stî ametou di dvizer d' ene manire **sociålmint comifåt** po nén daler conte el lwè conte les trepådjes. Metans, el raecisse.

## Parintaedje

Les lingaedjes, dit-st i « compurdixhant », sont rwaitîs come des consecwinces do **sociålmint comifåt**.

Po sacwantès djins, li mot « **politicmint comifåt**» a stî rcandjî pa èn ôte : «**wokisse**».

## Hårdêye difoûtrinne

Li prumire des troes videyos eplaideyes so on vobuze ki s' fotnut voltî do **politicmint comifåt**.

## Referinces eyet sourdants
# Lingaedje del mame

Li **lingaedje del mame**, c' est l' lingaedje ki l' mame cåze a si ptit efant et k' i va haper sins må sins rujhe, aprume si deujhinme anêye.

## Li walon come lingaedje del mame

Li walon a stî li lingaedje del mame di tote li Walonreye linwistike disk' å 20inme sieke.

El pumire mitan do 20inme sieke, i l' esteut co dins les viyaedjes.

Pu il a stî replaecî på francès pa totes les mames. Li candjmint esteut tot fwait diviè des anêyes 1960.
# Måjhon rominne

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.

Ene **måjhon rominne** (on dit eto **villa rominne**), c' est een grande måjhon k' a stî basteye pa les Romins.

Elle ont sovint ene såle di bagn (*thermae*)

## Sacwantès måjhons rominnes el Walonreye

* al Viye Habâ
* al Basse Åve

## Mots walons ki provnèt d' ene måjhon rominne

* Viyance
* Viyé
# Saddam Hosseyn

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
**Saddam Hosseyn** (sovint scrît **Saddam Hussein**, en arabe : صدام حسين ), c' esteut l' prezidint di l' Irak di 1979 disk' a 2003.

Il a dandjreus skepyî li 28 d' avri 1937. Il a stî pindou li 30 di decimbe 2006 a Bagdet.

Il a miné sacwants gueres, disconte do Koweyt (guere del Gofe), et disconte di l' Iran (guere Iran-Irak).

Il a stî disdjoké e 2003 avou l' abrocaedje des Amerikins et leus Aloyîs so l' Irak (Guere d' Irak). Adon, i s' a muchyî, pu a stî rtrové, djudjî d' on tribunå irakyin, pu codåné a moirt.

Il esteut veyou evi des Kurdes, dins s' payis et ådfoû) et des Chiyites, k' il aveut macsådé tins k' il esteut mwaisse e l' Irak. Portant les Sunites irakyins, et cåzu tote li djonnesse des payis arabes li rwaitnut come on grand ero, disk' å djoû d' ouy.
# Suwede

|  |
| --- |
| Suwede |
|  |  |
| Drapea | **Åres nåcionåles** |
| Imne nåcionå: *Du gamla, du fria* |
|  |
| Mwaisse-veye | Stocom |
| Lingaedje oficir | Suwedwès |
| Sitindêye • totåle |  447 425,2 km² |
| Populåcion • totåle |  10,609,460 dimorants 23.7 djins/km² |
| Dislaxhaedje | 900s (Julian) |
| Tchîf d' estat | Charles XVI Gustave de Suède |
| Prumî minisse | Ulf Kristersson |
| Manoye | couronne suédoise |
| Coisse d' eure | UTC+01:00 |
| Preficse telefonike | +46 |
| Dominne internete | .se |
|  I gn a so les cmons Wikipedia des imådjes ou fitchîs son a vey avou **Suwede** |
| Modele: voy • copene |

Li **Suwede**, c' est on payis d' Urope bijhrece. C' est onk des troes payis del Scandinaveye avou l' Daenmåtche ey el Norvedje. C' est eto onk des deus payis del Bijhe Urope avou l' Finlande a esse dins l' Union Uropeyinne. Les dmorants rola sont spotés, dinsi : les **Suwedwès** (omrin) eyet les **Suwedwesses** (femrin).

## Istwere

Li Suwede a bråmint stî industriyalijheye pa des Walons aminés torla på Louwis d' Djer.

## Djeyografeye

Veyes di Suwede:

* Stocom
* Göteborg
* Malmö
* Örebro
* Uppsala

## Djins

* Gustav II Adolf
* Tchåle XII