Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Biyo-soce

Ene **biyo-soce** (ou **simbiôze**), c' est ene soce fwaite pa deus vicantès sacwès, ki profitèt ene di l' ôte, sins ene formagnî l' ôte.

## Egzimpes

* likens.
* boloe nôbe et sacwants åbes (hesse, tchinne, åbes sapinreces).
* bactereyes poujheuses d' azote des raecinêyes des påwionacêyes.
# Vincent van Gogh

**Vincent Willem van Gogh** a vnou å monde li 30 di måss 1853 ey a dhoté li 29 di djulete 1890.
C' esteut on pondeu des Bas-Payis k' a cmincî a ponde a 27 ans. Dispoy estant djonne, i dessinéve dedja e s' måjhone des fleurs et des ôtès sacwès.

* Li båshele a djnos ki hosse l' efant
* nute ås stwoeles

## Vicåreye

Si pa esteut pasteur protestant. I dmorént dins on viyaedje dins les plinnes di Holande, la kel tins est sovint foirt grigneus. I vleut esse pasteur, come si pa. I fjheut des tournêyes avou lu dins les corons et dischindeut dins les houyires vey les ovrîs a l' ovraedje.

Mins il a stî buzé å seminaire.

Adon, i cmince a dessiner tot seu, e s' måjhone.

E 1885, i prind djîsse a Anverse et va rôbaler les muzêyes foû. Il est ståmusse divant les pinteures da Rembrandt et da Rubens. Adonpwis, i va rdjonde si fré Teyo a Paris. C' est l' seule djin ki l' a måy ecoraedjî a ponde. Drola, i va dischovri les pintes impressionisses et les estampes djaponesses.

Vincent Van Gogh a dmoré on moumint a Cweme.

## Difoûtrinnès hårdêyes

* Waibe do Muzêye Van Gogh a Amsterdam
* Complete work of Vincent van Gogh
* Waibe polonesse avou ene galreye d' årt da Vincent van Gogh
# 1988

Cisse pådje cial, c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1988 do calindrî grigoryin.
19inme sieke | **20inme sieke** | 21inme siekeanêyes 1960 | anêyes 1970 | **anêyes 1980** | anêyes 1990 | anêyes 2000
1983 | 1984 | 1985 | 1986 | 1987 | **1988** | 1989 | 1990 | 1991 | 1992 | 1993
## Ça s' a passé ciste anêye la

### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye

Lives e walon ki vudît ciste anêye la :

* Motî do Coûtchant walon (tome II)

### Ôtes etrevéns

* 17 di djanvî : Carlo de Benedetti enonde ene OPA so l' Societé Djeneråle di Beldjike. C' est come si l' atonwere åreut yeu toumé so li ptit monde des boursicoteus bedjes.

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés walons et waloneus

### Ôtes djins

* 20 di setimbe : Jali
* 20 di decimbe : Şeyma Korkmaz, ene actoresse trouke.

## Ont morou ciste anêye la

### Rilomés walons et waloneus

* 6 d' octôbe : Simone del Goulete
* Georges Smal
* Jean-Marie Masset

### Ôtès djins
# 23 d' djanvî

Li 23 d' djanvî, c' est li 23inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, avou 342 djoûs (343 po ls anêyes bizetes) ki dmornut po disk' al fén d' l' anêye.

## Evenmints

## Ont vnou å monde ci djoû la

### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la

### Rilomés Walons et waloneus

* 2010 : Serge Fontaine

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

---

**Vey eto:**

21 di djanvî - 22 d' djanvî - 24 di djanvî - 25 di djanvî - les 366 djoûs d' l' anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
# 1960

Cisse pådje cial, c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1960 do calindrî grigoryin.
19inme sieke | **20inme sieke** | 21inme siekeanêyes 1940 | anêyes 1950 | **anêyes 1960** | anêyes 1970 | anêyes 1980
1955 | 1956 | 1957 | 1958 | 1959 | **1960** | 1961 | 1962 | 1963 | 1964 | 1965
## Etrevéns

### A vey avou l' walon eyet l' Walonreye

#### Walon

* Lives sol walon ki vudît ciste anêye la :
	+ Vudaedje do tome III del Sintake do walon del Gléjhe, li mwaisse situdia da Louis Remacle sol croejhete walone.
* Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
	+ Li molén d' å Pré Bolet (roman sicolodjike di Jean Bosly)

#### Walonreye

Di l' ivier, des grandès greves vont fé triyaner tote li Waloneye, ki ses ovrîs ont vnou a make metinguer dins les rowes di Brussele. Il estént disconte li «lwè unike». C' est bråmint a cåze di ces manifeståcions la ki les socialisses ont monté å govienmint dèl Beldjike et, mågré tot, fé passer li lwè !

Ciste anêye la, les djindåres estént sovint a ratinde les ovrîs. Po fé rescouler les manifeståcions i foncént dissur zels a tchvå.

* Les ovrîs walons manifestêynut dins les rowes di Brussele
* Minme metingue des ovrîs walons a Brussele
* Djindåres å ratinde les ovrîs

### Ôtes etrevéns

* Li Congo bedje si dislaxhe po divni li Republike democratike do Congo, avou Patrice Lumumba come prumî minisse. Cåzu tos les fonccionaires bedjes radårèt å payis (a lére, e walon, dins l' roman otobiyografike "Pilipili"). Al Serêye Påke, on va batijhî toplin des grands efants, bråmint des cis ki rivnént do Congo.
* Dislaxhaedje d' ene banslêye d' ôtes payis d' Afrike, inte di zels : li Moritanreye, li Nidjeria.
* Les Djeus olimpikes d' esté si passèt sins frawtinaedjes.

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

* 8 d' avri : Roland Neuprez

### Ôtès djins

* 20 di djanvî : Philippe Blain
* 6 d' octôbe : Yves Leterme

## Ont morou ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

* Marcel Moreaux (sicrijheu e gåmès)

### Ôtès djins
# Hosmint d' tere

Mape des miermitans di 358.214 hosmints d' tere eredjistrés inte 1963 et 1998
On **hosmint d' tere** ou **tronnmint d' tere** ou **stombixhmint d' tere** ou **seyisse**, c' est cwand l' Daegne si coscheut (bodje dizo les pîs des djins), si foirt ki les rotches del schoice teresse si polèt spiyî.

## Motlî

On dit k' on a **sintou** u **rissintou** li tere ki tronnéve a ene metowe plaece.

Li plaece k' ele hosse li pus, c' est l' **miermitan** ou l' **miercorin**, u l' **epicinte**.

Cwand l' daegn ritronne on deujhinme côp (ou on troejhinme, evnd.), on djåze di **ratake** (a hossî) u di **ritronnmint**.

## Mwaissès piceures

e l' Itåleye, e 2009
Dins les viyaedjes et les veyes, li hosmint d' tere fwait toumer les måjhones, et reclôre les djins padzo, ki bråmint sont rtrovés moirts.

Cwand on hosmint d' tere arive dins ene mer, i pout cåzer on radmarêye.

Li tronnmint d' tere provént do ctchocaedje di deus plakes tectonikes, et serè bén pus corant dins les payis metous ådzeu des crevådes la k' deus sfwaitès plakes si djondnut.

Li foice d' on tronnmint si mzeure sol schåle di Mercalli u sol schåle di Richter.

Li plaece la kel tronnmint d' tere est l' pus foirt si lome li **miercorin** u **epicinte**.

## Sacwants tronnmints d' tere

### El Walonreye

* Hosmint d' tere di Lidje e 1640. On dins l' Paskeye so les lotchets.
* Tronnmint d' tere di Lidje e 1983. On ndè cåze dins l' roman Li famile Sinte. Gn a waire yeu d' damadjes : djusse des viyès måjhones ki les meurs s' ont findou. On l' a rsintou disk' a Bastogne.

### Foû Walonreye

* e Portugal
	+ Tronnmint d' tere di Lisbone e 1755.
* e Marok
	+ a Agadir e 1960
	+ a El Hoceyma e 2005
	+ a Amezmiz e 2023
* e l' Iran
* e Pakistan
	+ tronnmint d' tere do Cachmir e moes d' decimbe 2005 : gn a yeu dipus d' 79.000 moirts.
* el Tourkeye ey el Sireye
	+ li 6 di fevrî 2023
* e l' Oceyan Indyin : e moes d' decimbe 2004. Li foice esteut di 9.0. Li miercorin esteut sol boird di l' iye di Soumatra. Li seyisse a cåzé on radmarêye la k' gn a yeu cåzu 300.000 moirts.
* e l' Ayiti (e 2010, avou dipus d' 200.000 moirts)

## Hårdêye difoûtrinne

* Vicaedje d' on hosmint d' tere (so "Berdelaedjes")
* Les seyisses (tecse da Louwis Baidjot)
* (en) Euro-Mediterranean Seismological Centre

## Sourdants
# 23 d' djun

Li 23 d' djun c' est li 174inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 175inme po ls anêyes bizetes); i dmane co 191 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la

### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye

* 1854 : Li tchanson "Leyîz m' plorer" da Nicolas Defrecheux est eplaideye dins ene gazete di Lidje.

### Etrevéns a vir avou l' Beldjike

### Ôtès sacwès

* 2016 : les Britanikes tchoezixhît pa referandom di vudî di l' Union uropeyinne.

## Ont vnou å monde ci djoû la

### Rilomés walons et waloneus

* 1909 : Max-André Frère

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la

* 1817 : Terwagne di Marcour

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

---

**Vey eto:**

21 di djun - 22 d' djun - 24 di djun - 25 di djun - les 366 djoûs d' l' anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
# Boliveye

|  |
| --- |
| Boliveye |
|  |  |
| Drapea | **Åres nåcionåles** |
| Imne nåcionå: *Bolivianos, El Hado Propicio* |
|  |
| Mwaisse-veye | Sucre, La Paz |
| Lingaedje oficir | Espagnol, Aymara, Ketchwa, Gwarani |
| Sitindêye • totåle |  1 098 581 km² |
| Populåcion • totåle |  12,244,159 dimorants 11.1 djins/km² |
| Dislaxhaedje | 1825 |
| Tchîf d' estat | Rodrigo Paz Pereira |
| Prumî minisse | Rodrigo Paz Pereira |
| Manoye | boliviano |
| Coisse d' eure | UTC−04:00, Amérique/La Paz |
| Preficse telefonike | +591 |
| Dominne internete | .bo |
|  I gn a so les cmons Wikipedia des imådjes ou fitchîs son a vey avou **Boliveye** |
| Modele: voy • copene |

Ouyouni
Li **Boliveye**, c' est on dislaxhî payis di l' Amerike nonnrece.

## Mwaissès dnêyes

Sitindowe : 1 098 581

Preficse pol telefone : 591

Mwaisse veye : Sucre (Soucré).

## Lingaedjes

### Mwaisse lwè di 2008

Lingaedjes oficires : Sorlon l' mwaisse lwè di 2008 (ki rote dispu l' moes d' djanvî 2009), li castiyan est l' lingaedje oficire a costé des 26 ptits lingaedjes do payis, inte di zels, l' aymara eyet li ketchwa.

### Mape diyalectolodjike

Sacwants lingaedjes ont stî eredjistrés pa Flipe Boula pal voye do ratournaedje del fåve «Li bijhe et l' solea»

I sont-st rschoûtåves sol mape veyåve droci.

## Istwere

Dispu l’ 15inme s., des Espagnols, des Djwifs Sefarådes, des Libanès, des Almands et des Crowates ont-st abagué sol Boliveye.

Il ont fwait bouter les Indyins dins les fosses et les haswès (grandès cinses, *haciendas*).

Ça n’ a waire candjî å dislaxhaedje do payis e 1835.

Mins e 1952, al revintreye (revolucion) da Victor Paz Estensoro, les Aymaras et les Ketchwas s’ ont lomé les «payizans» (c' est on montaedje e gråde). I cminçnut a-z aler a scole, i polnut vôter et i rdivegnnut mwaisses-tinants di leus teres.

Portant, culturelmint, gn a rén ki bodje : l’ espagnol est l’ seul lingaedje do payis et li seu modele di tuzance et d’ vicance, c’ est l’ ci do monde coûtchantrece.

Portant, dispu les anêyes 1970, gn a askepyî sacwants pårtis indyins « intelectuwels » C’ est zels k’ ont fwait passer les lwès di 1994 ki ricnoxhèt les droets des cminåltés indyinnes di s’ govierner zeles-minmes et d’ eployî leus langues. Cesses-ciales divrént esse acsegnêyes e scole. Mins, come tofer, li scolaedje des langues do payis n’ a waire roté, paski les mwaisses di scole n’ avît nole håsse di l’ apliker.

E moes d’ octôbe 2003, li prezidint Gonzalo Sanchez de Losada vout vinde do gaz ås Estats Unis tot passant på Tchili (l’ innmi istorike del Boliveye). Les Indyins ni fjhèt ni ene ni deus : i dmandnut li fén do forpoujhaedje des ritchesses minreces. Et roter sol palå do prezidint ki dva såperter e-n elicoptere.

## Hårdêye difoûtrinne

Djåzant atlasse des lingaedjes do payis

## Sourdants & pî-notes
# 20 di djun

Li 20 di djun c' est li 171inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 172inme po ls anêyes bizetes), et k' il è dmane co 194 po nd avni å coron.

## Evenmints

## Ont vnou å monde ci djoû la

### Rilomés Walons et waloneus

* 1921 : Lucienne Sarteau

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

---

**Vey eto:**

18 di djun - 19 di djun - 21 di djun - 22 d' djun - les 366 djoûs d' l' anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
# Albaneye

|  |
| --- |
| Albaneye |
|  |  |
| Drapea | **Åres nåcionåles** |
| Imne nåcionå: *Hymni i Flamurit* |
|  |
| Mwaisse-veye | Tirana |
| Sitindêye • totåle • aiwe |  28 748 km² 5.7% |
| Populåcion • totåle • dinsité |  2,811,655 dimorants 97.8 djins/km² |
| Dislaxhaedje | 28 nôvimbe 1912 |
| Tchîf d' estat | Bajram Begaj |
| Prumî minisse | Edi Rama |
| Manoye | lek |
| Coisse d' eure | UTC+01:00 |
| Preficse telefonike | +355 |
| Dominne internete | .al |
|  I gn a so les cmons Wikipedia des imådjes ou fitchîs son a vey avou **Albaneye** |
| Modele: voy • copene |

L' **Albaneye**, lomêye eto **Républike d' Albaneye**, c' est on payîs d' l' Urope levantrece.

## Comenes impôrtantes

* Berat
* Durrës
* Elbasan
* Fier
* Gjirokastër
* Lezhë
* Peshkopi
* Tirana
* Vlorë

## Referinces eyet sourdants