Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kirguizistan

Li **Kirguizistan**, oudonbén li **Kirguiztan**, kécfeye lomé li **Kirguizeye**, d' ès veur no li **Republike kirguize** eto, est on payis d' Azeye ey ene ancyinne RSS.

## Referinces eyet sourdants
# Province

Ene **province**, c' est on boket d' on payis, sorlon li dicotaeyaedje k' i gn a, metans el Beldjike, ås Bas Payis, å Canada, å Marok, evnd. C' est on sistinme administratif (et on mot) ki date di l' Impire romin.

## Mwaissès dnêyes

Li province est minêye pa on **govierneu d' province**, ki dmeure dins l' **mwaisse veye del province**.

Dins des ôtes payis, çou ki respond ås provinces el Beldjike poite èn ôte no : canton el Swisse, dipårtumint el France.

Les redjon otonome di l' Espagne, les laender e l' Almagne et les estat ezès Stats Unis respondnut purade ås redjons economikes del Beldjike. Mins ces unités la polèt esse ridiscotaeyîs e "provinces".

## Les provinces del Beldjike

### Discotaeyaedje ouy

El Beldjike, asteure, gn a 10 provinces, cénk el Flande et cénk el Walonreye.

Les provinces del Walonreye, c' est :

* li Province di Lidje, kel mwaisse veye, c' est Lidje.
* li Province di Nameur, kel mwaisse veye, c' est Nameur
* li Province do Roman Payis, kel mwaisse veye, c' est Åve
* li Province do Hinnot, kel mwaisse veye, c' est Mont
* li Province do Lussimbork, kel mwaisse veye, c' est Årlon

Les provinces del Flande, c' est :

* Province do Braibant flamind, kel mwaisse veye, c' est Brussele
* Province d' Anverse, kel mwaisse veye, c' est Anverse
* Province di Flande coûtchantrece, kel mwaisse veye, c' est Brudje
* Province di Flande levantrece, kel mwaisse veye, c' est Gant
* Province do Limbork, kel mwaisse veye, c' est Hasse

### Istwere do discotaeyaedje

Divant l' prumî d' djanvî 1995, li province do Braibant rashonnéve çou k' est asteure li Province do Roman Payis eyet l' Province do Braibant flamand.

Tchanson disconte li dismantchaedje des provinces
Gn a yeu sacwants pordjets di dismantchî les provinces. Onk dins les anêyes 1990, ey èn ôte dins les anêyes 2020.

### Rivnou par tiesse dins tchaeke province

Li rivnou par djin est eto carculé pa province.

## Ôtes payis

* Provinces do Marok
# 1949

Cisse pådje cial, c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1949 do calindrî grigoryin.
19inme sieke | **20inme sieke** | 21inme siekeanêyes 1920 | anêyes 1930 | **anêyes 1940** | anêyes 1950 | anêyes 1960
1944 | 1945 | 1946 | 1947 | 1948 | **1949** | 1950 | 1951 | 1952 | 1953 | 1954
## Etrevéns

### Etrevéns a vey avou l' walon

Tot prumî limero do Bourdon
* Gazetes e walon
	+ askepiaedje do Bourdon pa Félicien Barry, ecoraedjî pa Henri Van Cutsem
* Lives sol walon ki vudît ciste anêye la :
	+ li motî d' Cerfontinne est tot scrît, mins come simpe papîscrît, e 3 egzimplaires.
	+ Motlî d' Djanmioû
* Lives e walon k' ont rexhou :
	+ Gregnes d' awousse (Jean Guillaume)

### Etrevéns a vey avou l' Walonreye

Li comene d' Evgnêye est rebanêye avou Tegnêye po divni l' comene d' Evgnêye-Tegnêye.

### Etrevéns a vey avou l' Beldjike

### Ôtes etrevéns

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

* 28 di fevrî : Claire Colonval
* 15 di måss : Jean-Pierre Surkol
* 4 di djun : Jean Germain
* 2 d' awousse : André Gauditiaubois
* 26 di setimbe : Jacques Servotte
* 29 di decimbe : Joselyne Mostenne

### Ôtès djins

* 14 di fevrî : Richard Neal

## Ont morou ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

* 27 di fevrî : Adolphe Adolphy
* 1î d' måss : Nicolas Trokart

### Ôtès djins
# Litwaneye

|  |
| --- |
| Litwaneye |
|  |  |
| Drapea | **Åres nåcionåles** |
| Imne nåcionå: *Tautiška giesmė* |
|  |
| Mwaisse-veye | Vilnius |
| Lingaedje oficir | Litwanyin (lingaedje) |
| Sitindêye • totåle |  65 300 km² |
| Populåcion • totåle |  2,860,002 dimorants 43.8 djins/km² |
| Dislaxhaedje | 11 måss 1990 |
| Tchîf d' estat | Gitanas Nausėda |
| Prumî minisse | Inga Ruginienė |
| Manoye | uro |
| Coisse d' eure | UTC+02:00, UTC+03:00 |
| Preficse telefonike | +370 |
| Dominne internete | .lt |
|  I gn a so les cmons Wikipedia des imådjes ou fitchîs son a vey avou **Litwaneye** |
| Modele: voy • copene |

Li **Litwaneye**, c' est on payis d' Urope do nôr, sol Mer Baltike (å Coûtchant); elle a come vijhéns li Letoneye a Bijhe, li Belaruss å Levant et Nonne, li Pologne å sudouwess, eyet l' inclave rûsse di Kaliningrad å Coûtchant.

## Istwere

Li **Litwaneye** est foirt cnoxhowe po-z awè stî l' onk des deus payis, avou l' Pologne, a skepyî li Republike des deus Nåcions. Cist ancyin payis ci aveut stî askepyî avou l' mariaedje etur Ladislasse II Jogaila eyet Hedwige. Il estént duke di Litwaneye eyet rinne di Pologne. L' Union Litwaneye-Pologne a stî askepyî, aprume e 1386, k' a dné po fini li Republike des deus Nåcions. Ciste union ci a fwait k' les elites ont, come di djusse, purade aprindou l' polonès, al plaece d' wårder el litwanyin. Minme po cåzer inte yeusses. Djans, li **Litwaneye** a pierdou cåzu tot ses droets politikes pol profit del Pologne. Mins nerén, el Republike a djoké al fén do 18inme sieke. C' est çk' les sincieus d' istwerelomnut asteure : el Dispårtaedje del Pologne. C' esteut èn redjårbaedje etur l' Otriche, li Prûsse ey el Rûsseye po s' pårti el Republike des deus Nåcions. Li **Litwaneye** a djoké d' egzister politicmint, e 1795.

Ci n' est k' a l' atake do 20inme sieke, li 16 di fevrî 1918, après li Prumire guere daegnrece, k' il a rdivnou on dislaxhî payis. Bråmint des camatches di limotches ont stî askepyîs inte el **Litwaneye** ey el Pologne. Vilnius a, come d' efet, tcheu ås mwins del Pologne, ca l' Marixhå Pilsudski aveut askepyî cisse veye ci. El Marixhå Pilsudski, c' esteut on polonès rwaitî tot-z estant èn ero do dislaxhaedje polonès. Inte 1918 eyet 1940, c' est Kaunas k' a stî mwaisse-veye d' èç payis la.

Tins del Deujhinme guere daegnrece, li Troejhinme Reich eyet l' U.R.S.S. ont naxhté l' payis. E 1944, Staline riprind podbon el **Litwaneye**. Å minme moumint, il a eto prindou les deus ôtes Estats baltes : l' Estoneye ey el Letoneye. Ces troes payis ci vont dmorer troes republikes di l' U.R.S.S. disk' e 1990. Li Litwaneye a stî li prumî payis a s' dislaxhî do Payis des Soviets, padvant k' ci dierin åye disparexhou. Elle a fini pa rdjonde l' Union Uropeyinne eyet l' OTAN, e 2004.

## Politike

Li payis est mimbe di l' Union Uropeyinne, do Consey di l' Urope, di l' OTAN eyet des Nåcions Uneyes.

## Redjons

### Grandès veyes

* Kaunas
* Klaipeda
* Siauliai
* Panevezys
* Palanga
* Nida
* Sventoji
* Druskininkai

## Djeyografeye

*Mape del Litwaneye*
## Economeye

## Djins

* Mindaugas
* Gediminas
* Algirdas
* Jogaila

## Difoûtrinne hårdêye

*
# Operå

Ene **operå** (u èn **operå**), c' est ene pîce di teyåte ki les tecses sont tchantés, sovint avou èn orkesse padrî.

Les pus rlomêyès operås estént djouwêyes e-n itålyin, k' on vleut k' i gn åye ki cisse langue la ki convnaxhe po ça. Li mitan di totes les operås sont scrîtes dins ç' lingaedje la.

E 18inme et 19inme siekes, tos les grands muzicyins classikes ont scrîts eto des operås.

*Ene pitite operå si lome ene operete.*

## L' operå walon

E walon, l' operå fourit ene des prumirès ouves literaires k' ont-st enondé li linwe-ehåyaedje. Dj' ô bén ki les 4 operås do "teyåte lidjwès" da Simon de Harlez et ses soçons fourît radmint loukeyes come on patrimoenne nåcionå el Principåté d' Lidje. On lzès djouwéve a tot côp bon cwand gn è vneut on tchîf d' estat e vizite oficire, do tins do Vî Redjime.

C' est eto li replaidaedje di ces operås la pa François Bailleux e 1854 ki va escourci li mouvmint di disfindaedje do walon, eyet li skepiaedje del SLLW e 1856.

Gn ourit des scrijheus d' operås e walon disk' å 20inme sieke, come Djôzef Dwizink.

## Sacwantès rlomêyès operås

### e walon

* les 4 operås do "teyåte lidjwès"
* li Målignant (François Matthieu Henault, diviè 1790)
* Cuzén Bebert (Joseph Duysenx)
* Piére li Houyeu (Eugène Ysaÿe, 1931)
* Li flûte andoûleuse (Mozart, 1791; modêye e walon pa Emile-Henri Genon, 2008).

### e ds ôtes lingaedjes

* Li Moyale di Portici, l' operå k' a-st enondé do bardouxha a Brussele, ki mina al revolucion bedje
* Faust, sudjet d' on rlomé sketch da Bob Dechamps.

## Sacwants rlomés scrijheus d' operås

* Wolfgang Amadeus Mozart
* Gioacchino Rossini
* Giuseppe Verdi
* Richard Wagner
# Fåve do vî vî tins

Nûton
Les **fåves do vî tins** u **racontroûle do vî tins**, (on dit eto: **ledjinde**), c' est des fåves k' on raconte d' ene djermêye a l' ôte, dispu l' vî vî tins, et ki fjhèt pårteye del tuzance d' on peupe.

Les fåves do vî vî tins k' on raconte el Walonreye sont metowes so ene pådje tote seule.

## Rindjmint

Po rindjî les fåves do vî vî tins, on s' rapoite å pus sovint å rindjmint des fåves da Aarne et Thompson. On-z î mete eto les floricontes, sacwantès couyonådes, et les fåves des djåzantès biesses.

## Cas a pårt des mitolodjeyes

Po les creyants ezès rlidjons monoteyisses, les mitolodjeyes, greke, rominne, gayeles, d' Edjipe, evnd. sont rwaitêyes come des fåves do vî vî tins.

## Sourdant
# Ivier

Li nive ki rascouve Transine.
L' **ivier** u l' **moite såjhon**, c' est l' dierinne såjhon d' l' anêye, li pus froede. I cmince li 21 di decimbe, et-z esse houte li 20 di måss (e l' Dimeye-Bole Bijhrece).

Mins l' **ivier meteyo**, c' est les troes moes les pus froeds d' l' anêye (decimbe, djanvî et fevrî).

E l' dimeye-bole bijhrece, c' est on tins d' froedeur.

## Moes d' ivier

Les moes ki sont so l' ivier, c' est l' fén do moes d' decimbe, cwand l' waeyén-tins a leyî ouve, li moes d' djanvî, di fevrî et li cminçmint do moes d' måss, la kel bontins atake.

Ene rotche ewou çk' i pousse des tchandeles.
## Motlî di l' ivier

Li moumint l' pus froed si lome li **froxhe di l' ivier**. Li fén d' l' ivier : li **cawe di l'ivier**.

On djåze d' on **sclat d' ivier** cwand c' est on tins d' ivier divant (octôbe, nôvimbe) u après (avri, may) l' ivier cronolodjike. Divant l' tins, on dit : «l' ivier **s' a fordjeté**». E moes d' avri, on l' lome eto l' ivier des purnalîs.

## Ça s' passe di l' ivier

Li Solea tape, tins di l' ivier, a Mochtchena, e l' Oucrinne.
### el nateure

* li nive, li relêye, li djivronde
* sognaedje des oujheas k' iviernêynut e payis.

### dins les cinses

* les biesses sont rintrêyes dins les ståves.

### dins l' societé

* li fiesse del novelan
* les shijhes
* les mascarådes (inte di zeles, li cwarmea d' Måmdey)

### dins li rlidjon crustinne

Ene creche stitcheye e 2021.
* li fiesse do Noyé
* li Tchandleuse
* kiminçmint do cwareme

## L' ivier et l' reschandixhaedje del Daegne

E l' Walonreye, i shonne ki les iviers estént pus froeds å cmince do 20inme sieke k' a s' difén.

## Eredjistrumints djåzant d' l' ivier

Dispiertaedje d' on ptit gamén e l' ivier| Eredjistrumint | Tecse do cåzaedje |
| --- | --- |
| (Årdene, anêyes 1960) | *Bén li djournêye d’ on gamén di m’-n ådje, ça comince todi å matén cwand on rexhe do lét. Et cwand c’ esteut l’ Noyé, li prumî cayet k’ on fjheut, c’ esteut d’ waitî on pô l’ tins k’ i fjheut. Don, dji m’ levéve, dji m’ abiyive vitmint et dj’ aléve vey… båker al vite. Et bén sovint, on n’ veyeut nén foû del vite, pask’ i gn a veut pont d’ tchåfaedje, et c’ esteut edjalé. Li cwårea esteut tot… **flori** – åy, tot djusse. On s’ meteut l’ nez conte li vite, on shofléve on pô, pu ça s’ (disgadjive)… ça rlignive, cwè. Pu on aveut on ptit rond come ene pîce di deus uros, et pu on waitive : « a ! enute, i nive. » Et pu : « a ! i fwait setch ! ». Et pu c’ est tot.*
*Et pu, on dusvaléve al coujhene.* |

## Hårdêyes difoûtrinnes

* Fén d' l' **ivier** a Dziecinów, on viyaedje polonès.Pådje di l' ivier (so l' Aberteke)
* so Wikisourd: Categoreye:Ivier (tos tecses so l' ivier)

## Sourdants & pî-notes
# Tirana

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.Foto do cwåré Skanderbeg, a **Tirana**, e 2016.
**Tirana** ([SQ] *Tirana*), c' est l' mwaisse veye di l' Albaneye.

## Djeyografeye

Metowe so Lana.

## Sourdants