Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Arabe (lingaedje)

assîte di keuve avou on scrijhaedje arabe "mi, dji djåze walon"
L' **arabe**, c' est on lingaedje semitike, cåzé asteure oficirmint dins ene grosse vintinnes di payis, e Moyén-Levant et e l' Afrike bijhrece.

## Mwaissès dnêyes

L' arabe provént do cåziyea d' Arabeye. Il a stî rfondou et ehåyî cwand on-z a fwait scrire l' Alcoran, diviè 640 ap.Dj.C., dizo l' califat da Otman. C' est dizo l' califat da Ali kel croejhete a stî rashiowe.

L' arabe si scrît en alfabet arabe. Ci-cial a dmoré sins pont dizo les letes (H = J = XH; B = N = Y). C' est do trevén des Omeyådes, kel calife Hajjaj a fwait mete des ponts padzeu u padzo les cossounes.

Les chifes k' e s' endè sieve ni sont nén les minmes totavå (chifes arabes come e l' Urope po les payis do Maghreb, chifes levantreces dins l' restant).

Des mots **arabes** k' araedje ont passé e l' walon. Boutans : alcol, aritmetike, zero, evnd. L' Espagne, la wice k' el califa d' Cordoba vierna pindant ene pårteye do Mîtrinne Ådje, a des nos d' plaeces k' ont ene etimolodjeye **arabe**. Djans : Arahal, e-n Andalouzeye.

## Sôres d' arabes

* arabe classike : le seu k' est scrît coranmint; c' est l' lingaedje di l' Alcoran; cåzé dins les raploûs eterarabes et eternåcionås, dins les cåzaedjes oficirs dins tos les payis arabes; eto dins les scoles et les univiersités e lingaedje arabe.
* arabes coinreces : cåzu nén scrîts, mins todi pårlants-vicants totavå l' monde arabe. N a waire di mouwance po lzès spotchî, apus ki del pårt des integrisses muzulmans.
	+ arabe edjipsyin : foirt kinoxhou totavå l' monde arabe a cåze des fimes edjipsyins : li lete DJIM s' î prononce GU.
	+ arabe marokin.
	+ arabe libanès : c' est eto li lingaedje rilidjeus po les crustins do Liban.
	+ arabe palestinî : c' est eto li lingaedje rilidjeus po les crustins del Palestene.
	+ arabe hassaniya : djåzé dins a Nonne do Marok (Tantan, Mhamid) ey e Sara coûtchantrece.

## Croejhete di l' arabe

*Loukîz a :* Croejhete di l' arabe

Amon les cawetes, on-z ertrouve les cawetes d' apårtinance.

## Hårdêyes divintrinnes

* Li duwal e-n arabe.

## Hårdêyes difoûtrinnes

(sol Wiccionaire)

* Mots et ratourneures arabes dedja studyîs e walon sol Wiccionaire
* Sacwants mots walons ratournés e-n arabe
# Rivuwe

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « Rivuwe », loukîz cial.

Ene **rivuwe**, c' est on lijhaedje ki n' vude nén tos les djoûs (årvier d' ene gazete).

Ene rivuwe est sovint eplaideye so do pus bea papî, et todi agrafêye.

## Rivuwes e walon

Les rvuwes e walon sont sovint lomêyes «gazetes» puvite ki «rivuwe».

Come les ôtes rivuwes, ele candjnut sovint d' coviete

* Noer Boton
* Les Cayés walons
* ké novele ?

## Les rvuwes ki djåzèt did tot

On les lome en inglès, ey e franglès, les *News-magazines*.

### Rivuwes di Beldjike

#### e francès

* *Télémoustique*
* *Le Vif* k' a divnou *Le Vif L'Expres*. A cåzé afeye do lingaedje walon, dizo on bon rwaitaedje.
* *Le Journal du Mardi* askepyî e 1999, foirt sûti divins ses corwaitaedjes, nén elaxhî a on pårti politike. N' a nén parexhou diviè 2002, pask' on n' lyi a nén dné li pårt k' i lyi rivneut d' abondroet des subzides ås gazetes.
* *Télépro* : a afeye waitî l' walon d' on boun ouy, metans cwand Jean-Marie Klinkenberg, dins on responda, dijha ki les rfondeus estént mo coraedjeus (e moes d' octôbe 2009)

#### e neyerlandès

* *Humo*
* *Nina* (rawete al gazete Het laatste nieuws).

### Inglutere

C' est l' seul payis ki les rvuwes come *Newsweek* ni fjhèt nén do gaztaedje di tos les djoûs, mins li corwaitaedje d' å hôt di çou ki s' a passé lanawaire.

### Almagne

* *Der Spiegel*
* *Bild*.

### France

* *Paris-Match* (avou bråmint des portraits d' vudetes et ds ôtès belès fotos).

#### Rivuwes po l' Afrike eplaideyes e France

* *Jeune Afrique*
* *Afrique Asie*.

## Difoûtrinne Hårdêye

* Les rvuwes e walon
# 1953

Cisse pådje cial, c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1953 do calindrî grigoryin.
19inme sieke | **20inme sieke** | 21inme siekeanêyes 1930 | anêyes 1940 | **anêyes 1950** | anêyes 1960 | anêyes 1970
1948 | 1949 | 1950 | 1951 | 1952 | **1953** | 1954 | 1955 | 1956 | 1957 | 1958
## Ça s' a passé ciste anêye la

### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye

#### Walon

Zanzan Shabots-d'Ôr å payis des soteas
* Lives sol walon k' ont rexhou ciste anêye la:
	+ Tome 1 di l' ALW (arindjî pa Louis Remacle).
	+ Studia Warnant sol fonetike do walon d' Oreye (Léon Warnant)si roman rimetou a binde d' imådjes
* Lives e walon ki vudît ciste anêye la:
	+ Zanzan Shabots-d'-Ôr å payis des soteas (Jean Bosly)
	+ A l' åvrûle des gaeyîs (Émile-Joseph Piret)
	+ Blames et foumires (Léon Warnant)

#### Walonreye

* 13 di djanvî : Wame : Fosse di l' Escoufiau = 13 houyeus d' touwés, 4 di mesbridjîs.
* 26 di setimbe : A l' fosse di l' Esperance di Bådoû, el cadje vole djus di 130 metes hôt disk' å fond, et fé 12 moirts.
* 24 d' octôbe : côp d' grizou a l' fosse Mani d' Ougrêye-Mareye-håye, et fé 26 moirts.

### Etrevéns a vey avou l' Beldjike

* 27 di djulete: Fén del guere di Corêye, ki les Bedjes î avént evoyî des sôdårs, avou ene aloyance di payis capitalisse rashonnêye pa l' ONU.

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

* Yves Paquet
* 8 d' awousse: Jean Hamblenne
* 20 di decimbe (a-z aveuri): Christine Decock
* 28 di decimbe: Jean Goffart
* 31 di decimbe: Lucyin Mahin

### Ôtès djins

* 25 d' awousse : Maurizio Malvestiti

## Ont morou ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

* Edmond Wartique
* Jules Sottiaux
* Jean Wisimus

### Ôtès djins

* 5 di måss : Staline
# Mawori (lingaedje)

lingaedjes >
ostronezyins > ostronezyin ponantrece >
polinezyin > **mawori**

---

 Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « mawori », loukîz cial.
Li **mawori** (*te reo māori* e mawori) est l' lingaedje des Maworis del Nouve Zelande, et asteure onk des deus lingaedjes oficirs do payis avou l' inglès. C' est on lingaedje polinezyin del famile des lingaedjes ostronezyins; près parint do samowès, do hawayin eyet do tongyin.

 Mape do lingaedje mawori.
Côde ISO: **mi**.

## Sinifiance

*Te reo Māori* vout dire mot a mot *li lingaedje mawori*; les inglès-cåzants del Nouve Zelande eployèt pa des côps *te reo* (*li lingaedje*) po cåzer do mawori. E mawori, li lingaedje est sovint lomé *te reo rangatira*, li lingaedje des mwaisses.

## Uzaedje

Li mawori est co eployî enute dins l' vicaedje di tos les djoûs des Maworis. Avou l' inglès i sont ambedeus lingaedjes oficirs del Nouve Zelande et pout esse eployî å pårlumint eyet ezès tribunås, mins d' abitude dins ces cas la on ratournaedje en inglès est fwait avou.

## Politike linwistike

Li **Comission do lingaedje mawori** est ene comission do govienmint noû zelandès metowe so pî po-z aspoyî eyet fé l' promocion do mawori come lingaedje vicant eyet usteye di comunicaedje.

## Linwe-ehåyaedje

Divant l' arivêye di missionaire el Nouve Zelande, li mawori esteut-st on lingaedje fok cåzé. Il a stî rashiou syincieuzmint påzès missionaires linwyincieus eyet scrît foneticmint.

## Linwince

Les sillabes sont tofer drovowes (ele ni finixhèt måy pa ene cossoune), c' est soeye-t i ene cossoune ey ene voyale, oudonbén ene voyale tote seule.

L' ortografeye do mawori eploye deus digrafes: **ng** eyet **wh**, ki sont rélîs alfabeticmint a ene plaece da sinne, inte li "n" et li "o", eyet inte li "w" eyet li "x" respectivmint. Les longowès voyales sont notêyes pa on macron, come dins *m**ā**ori*.

### egzimpe di tecse

* e mawori: Ko te katoa o nga tangata i te whanaungatanga mai e watea ana i nga here katoa; e tauriterite ana hoki nga mana me nga tika. E whakawhiwhia ana hoki ki a ratou te ngakau whai whakaaro me te hinengaro mohio ki te tika me te he, a e tika ana kia meinga te mahi a tetahi ki tetahi me ma roto atu i te wairua o te noho tahi, ano he teina he tuakana i ringa i te whakaaro kotahi.
* ratournaedje walon: Tos les omes vinèt å monde libes et ewals po çou k' est d' leu dignité et d' leus droets. Leu råjhon et leu consyince elzi fwait on dvwer di s' kidure inte di zels come des frés.

(prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)

## Difoûtrinnès hårdêyes

* Wikipedia e mawori
* Li mawori sol waibe di «The Ethnologue» (en inglès)
* Waibe del Comission do lingaedje mawori (en inglès)
# Samuel Beckett

Foto d' lu.
**Samuel Beckett**, c' ît on rlomé scrijheu irlandès, k' a nexhou li 13 d' avri 1906, a Cooldrinagh. Il a morou li 22 d' decimbe 1989, a Paris. Samuel Beckett est puvite ricnoxhou po ses ouves di belès-letes eyet po-z awè stî rezistant, tins del deujhinme guere daegnrece.

## Ovraedjes

Samuel Beckett a pondou des tecses k' avént l' inglès, mins eto l' francès, come lingaedjes d' oridjene. Seulmint, i cåzéve byin bén l' itålyin. Cwand on dveut ratourner ses ovraedjes dins onk des troes lingaedjes cités lanawaire, i l' fijheut lu-minme.

Amon les belès-letes, ses ouves les pus rlomêyes sont ses pîces di teyåte eyet ses romans. Metans : « E ratindant Godot », dins li stîle do teyåte siclimboigne, u co « Malone mourt » al môde do novea roman. Houte di çoula, cist ome ci a scrît sacwantès ramexhnêyes d' arimés.

## Referinces eyet sourdants
# Oceyan

Waches d' oceyan et bagnresse
Èn **oceyan** (on dit eto, e baltant ene **Grande Basse**), c' est ene nouzome sitindêye d' aiwe metowe inte les continints.

## Discrijhaedje

Les oceyans sont, onk dins l' ôte, 3500 m fond (eneviè 2000 metes po les mers)

Les oceyans ni sont nén si salés k' les mers. Il ont a pô près 35 gr di sé å lite.

## Les cénk oceyans

Les cénk oceyans del Daegne, c' est :

* l' Oceyan Atlantike
* l' Oceyan Pacifike
* l' Oceyan Indyin
* l' Oceyan Artike
* l' Oceyan Antartike
# Bibe

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « Bibe », loukîz cial.
pordjet Djhan Dumont di ratournaedje e walon
Li **Bibe**, po les crustins, c' est tos les mwaisses sicrijhaedjes di leu rlidjon.

* ene viye Bibe inglesse do XIXe sieke
* Bibe sicrîte e-n arabe, dås crustins d' Palestene et avår la

## Contnou del Bibe

Ene pårteye des lives del Bibe ont stî rprins des lives sacrés des djwifs. I sont rashonnés dins çou k' on lome li Vî Testamint.

Gn a ossu les cwate lives cis ki racontèt (oficirmint) li veye da Djezus-Cri. C' est les Evandjîles).

Al fén, gn a des lives sicrîts des prumîs crustins come l' Ouve des Apoisses et les letes d' apoisse (aprume les cenes da Sint På mins end a ds ôtes).

Ces deus dierinnès categoreyes di scrijhaedjes la (nén rprins del tradicion djwive) sont lomés li Noû Testamint.

## Ratournaedje e walon

*Loukîz a :* Noû Testamint#Ratournaedjes e walon
Li prumî ratournaedje e walon (1862) a stî l' ci d' l' Evandjîle sint Matî pa Nicolas Defrecheux, François Bailleux et Auguste Hock, tot å cmince di l' SLLW, so ene kimande do prince Louwis-Lucyin Bonapåre.

E mitan do 20inme sieke, Djôzef Mignolet a tradût deus evandjîles e walon.

Tant k' vî Testamint, li Djneze eyet l' live des såmes ont stî ratournés e walon sol fén do 20inme sieke (Lucien Somme et Georges Sfasie, ey li ptit moenne di Rotchfoirt, tchaeke di s' costé).

Dins les anêyes 1990, Jean-Marie Lecomte a rmetou e walon les cwate evandjîles eyet l' Ouve des Apoisses. Termetant, gn ava-st on pordjet di ratournaedje di tote li Bibe på pasteur Djhan Dumont d' Aiwêye. Adonpwis, li tåvlotêye rilidjeuse di UCW (Schoonbrodt, Mathelin, Bernard Louis) ki boutéve so on sfwait pordjet.

Pol novea Testamint, li seu pordjet pår fini (e 2022) fourit l' ci da Jean Hamblenne : Li Novea Testamint e walon (live), ki rprind ene pårteye des vîs translataedjes, et radjouter çou ki mankéve.

## Hårdêye divintrinne

* Nos biblikes e walon
* Novea Testamint (discramiaedje)
# Riclame

Sacwants reclames e 3 lingaedjes (almand, francès, walon) dins l' gazete "La Semaine" di Måmdey di 1898 po les fiesses po les ans di l' Impreur Wiyåme II)
Ene **riclame**, c' est ene sacwè k' on k' on vindeu vout fé vey u etinde ås djins, por zels atchter ene martchandijhe u on siervice.

## Dins les gazetes e walon

Gn a yeu sacwants reclames e walon dins les gazetes e walon come «Li Chwès» u «Noveles des WASAB» u «Li ptite gazete d' après Måmdiy».

## Pitites gazetes di rclame

End a sacwants k' ont metou voltî des pådjes di walon.

Li ci ki n' les vout nén mete ene pitite etikete so s' boesse s letes «pont d' riclames».
# Novele-Zelande

Li **Novele-Zelande**, ubén lomêye **Nouve-Zelande** (en inglès *New Zealand*, e mawori
*Aotearoa*, çou ki vout dire "li payis des longowès blankès nûlêyes"), c' est on payis di l' Oceyaneye, metou a nonne di
l' Ostraleye. Ses vijhéns sont l' Ostraleye, a 2.000 kilometes å nôr-ouwess, li Nouve Caledonreye eyet les iyes Fidji et Tonga å nôr; å sud i gn a rén disk' a l' Antartike.

|  |
| --- |
| Novele-Zelande |
|  |  |
| Drapea | **Åres nåcionåles** |
| Imne nåcionå: *God Defend New Zealand* |
|  |
| Mwaisse-veye | Wellington |
| Lingaedje oficir | Mawori, Inglès |
| Sitindêye • totåle |  268 021 km² |
| Populåcion • totåle |  5,307,800 dimorants 19.8 djins/km² |
| Dislaxhaedje | 13 decimbe 1986 |
| Tchîf d' estat | Charles III |
| Prumî minisse | Christopher Luxon |
| Manoye | dollar néo-zélandais |
| Coisse d' eure | UTC+13:00, UTC+12:00 |
| Preficse telefonike | +64 |
| Dominne internete | .nz |
|  I gn a so les cmons Wikipedia des imådjes ou fitchîs son a vey avou **Novele-Zelande** |
| Modele: voy • copene |

## Etimolodjeye

Li **Novele-Zelande**, ça vôdreut dire : el novea teritwere del Zelande, k' est ene province neyerlandesse.

## Djeyografeye

Li payis est fwait di sacwantes iyes, mins copurade les deus pus grosses,
l' Iye Sud eyet l' Iye Nôr (k' i gn a-st on ovrant volcan,
li mont *Ruapehu*); des montinnes di disk' a 3.754 metes hôt
si trovèt so les iyes. Li payis si stind so dipus di 1.600 km so èn
aessi Nôr / Nôr-Ouwess. Li climat est sovint doûs, avou des timperateures
ki vont di 0 °C a 30 °C.

Cåze di s' retrôclaedje å fén mitan do Pacifike nonnrece, li Nouve
Zelande a diswalpé èn ecosistinme pår unike; divant l' arivêye des
Polinezyiens, i n' aveut nole biesse-ås-tetes a pårt ki troes
sôres di tchawe-soris. Les
bouyes normålmint fwaites påzès biesses-ås-tetes estént fwaites pa des
oujheas, inte di zels li kiwi eyet li
mowa (k' a disparexhou).

## Istwere

Li teritwere del Novele-Zelande ni s' a peuplé fok lanawaire. Les prumîs
colons polinezyins arivît inte 500 eyet 1300
di noste ere, et fé askepyî li tuzance mawori.
Li prumî côp k' èn Uropeyin a veyou les iyes, ça a stî
e 1642. Mins nerén, ele ni fourît esplorêyes k' a pårti di
1769 pa James Cook poy colnijheye pås Inglès. Li Novele-Zelande
s' a dislaxhî li 26 di setimbe 1907.
# Vås d' ene aiwe

Vås d' Mouze (brune et rodje clair)
Les **vås d' ene aiwe** (on dit eto li **bassin d' ene corante aiwe**), c' est tote li stindowe di payis, la k' li dierinne gote di plouve ki tome va-st ariver, al fén, dins ciste aiwe la.

## Motlî

C' est ene atuze k' on eploye pus sovint po on mouze (on fleuve). Adon, c' est les vås di ç' mouze la et d' ses afloyants.

Li limotche inte deus bassins d' corante aiwe, c' est çou k' on lome li roye di pårtixhaedje des aiwes.
# Responda

responda di des studiants romanisses po les scoles di sociolinwince da Michel Francard (Bietris, 2000)
prumî responda eplaidî dins ene gazete e walon
On **responda** (on eploye eto li calcaedje di l' inglès **eterviou**), c' est èn ovraedje di gaztî, la k' i va dmander totès sôres di kesses a ene rilomêye djin.

Li responda, c' est eto li mwaisse tecnike del sociolinwince.

Li responda n' est nén l' minme kel ploncaedje e l' opinion, la k' on n' dimande ki des kesses simpes, a ene cåkêye di djins.

## Kékès dnêyes

Li gaztî est lomé li **dmandeu(se)** (on dit eto: **eterviouweu**) et li ci k' on lyi dmande cwè et kesse: li **respondeu** (on dit eto: **interviouwé**).

Li gaztî mete cobén ådzo d' on responda: ramexhné pa (avou si no).

On responda del minme djin e minme tins pa ene troplêye di gaztîs, ça s' lome ene **conferince respondrece**.

## Tecnike do responda

Li gaztî va djåzer avou l' respondeu, et scrire les mwaisses idêyes des responses so ene foye di papî. Des cis k' i gn a, il eredjistrèt, mins ça prind dipus d' tins après po rmete so papî.

On responda di ene eure ene eure et dmey va dner on papî d' ene dimeye pådje di gazete.

Des politikîs u des gros, il evoyèt cobén ås gaztîs les kesses k' i vlèt k' on lzî dmande.

Si on gaztî s' a brouyî dins ses papîs, et fé dire å respondeu ene sacwè k' i n' a nén dit, i s' pout rtourner siconte di lu. Ça pout minme aler å tribunå.

## L' eplaidaedje di respondas dins les gazetes e walon

Droldimint assez, gn a måy yeu des respondas dins les gazetes e walon divant les anêyes 1990. Ene des prumires gazetes a aveur eplaidî des respondas, c' est Li Rantoele, dins si limero 2 d' ivier 1996-1997

Li Chwès a shuvou l' mouvmint.

El Bourdon a on côp eplaidî on responda da Willy Bal e walon, mins k' aveut stî fwait pal soce Li Coirneu di Hu.

## Hårdêye difoûtrinne

 so Wikisourd: Categoreye:Respondas (Pådje avou tos des tecses bastis sol piceure des respondas)