Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Anêyes 1860

18inme sieke | **19inme sieke** | 20inme siekeanêyes 1840 | anêyes 1850 | **anêyes 1860** | anêyes 1870 | anêyes 1880
1860 | 1861 | 1862 | 1863 | 1864 | 1865 | 1866 | 1867 | 1868 | 1869
 Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
### Etrevéns

### Rilomêyès djins ki s' î ont fwait cnoxhe

### Edvincions et discovraedjes
# Påpe Djihan-På II

Djihan-På II å Braezi
**Karol Józef Wojtyła** ( prononçaedje) a skepyî li 18 di may 1920 a Wadowice, dilé Cracoveye, el Pologne et mori li 2 d' avri 2005 e Vatican.

## Cårire

Il aveut stî lomé påpe li 16 d' octôbe 1978, dizo l' no di **Djihan-På II** (on dit eto *Djan-Pål II*).

Djihan På II fourit li pus grand voyaedjeu des påpes di l' istwere. I fjha dipus d' 100 voyaedjes a l'etrindjir. Il a stî vnou deus côps el Walonreye.

## Idêyes

Il a fwait ene foice po raprotchî les crustins inte di zels, mins n' a måy adiercî s' côp di s' fé priyî a Moscou. Les rapoirts avou les Ortodosses dimorént foirt froeds.

Årvierdimint, il esteut bén veyou des Djwifs et des Muzulmans. Il a stî å Meur des Dislamintaedjes et il a stî rçû på rwè do Marok Hassan II, et eto på prezidint Palestinî Yasser Arafat.

Coraedjeuzmint, i pretcha siconte des gueres, inte did zeles li cene d' Irak, tot soucant dins les idêyes do prezidint amerikin G.W. Bush, ki shuveut portant li minme voye ki lu, årgår del moråle (lûte siconte di l' awortumint, evnd.)

Il a stî li prumî påpe k' a comprins li grand role ki les medias plént djouwer po fé li rclame do crustinnisse. On voeyeut bén k 'il aveut lu-minme djouwé teyåte di s' djonne tins.

On lyi a rprotchî si wårdiveusté dins tot çou ki rwaite li sessouwalité, et avou ça, li lûte siconte do sida. Il a pretchî siconte del pilule et des capotes, porshuvant les idêyes do Påpe På IV. Sapinse a lu, li seul moyén acceptåve esteut di s' rastrinde !

I n' a nén bodjî d' ene faflote sol dossire do mariaedje des priyesses et di l' ordinåcion des femes.

S' il a lûté siconte do comunisse et do nazisse, i n' a waire aidî les evekes d' Amerike latene siconte des gros capitalisses ki sont la les vraiys innmis des crustins.

Portant uminnmint, li pus bele des djesses da Djhan På II, ça a stî di pardoner å djonne Trouk k' aveut sayî del touwer. Et eto di s' escuzer po les crimes passés fwaits å no di l' Eglijhe catolike.
# Cawe (antomeye)

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « cawe », loukîz cial.; *li mot «cawe» tot seu ravoye vaici*

Li **cawe**, c' est l' dibout del schene des biesses, rascoviete del pea et di sacwants ptits longous musses.

Li plaece del cawe ås djins, c' est çou k' on lome li cronjhî.

## Sacwants fonccions del cawe

Sieve a tchessî les moxhes (bovrins, tchivås).

Sieve a-z atôtchî (tchéns).

Pout sketer, pu rcrexhe (cwate-peces).

## Operåcions sol cawe

Des biesses di cinse k' i gn a, on lzî côpe li cawe (bedots, tchivås d' trait, sacwants raeces di tchéns). C' est li **scawaedje**.
# Robert De Niro

**Robert De Niro** e 2016.
**Robert De Niro**, c' est on rlomé acteur di cinema estazunyin k' a skepyî li 17 d' awousse 1943.

## Fimes

* 1973 - *Mean Streets*
* 1974 - *The Godfather Part II*
* 1976 - *Taxi Driver*
* 1978 - *The Deer Hunter*
* 1980 - *Raging Bull*
* 1984 - *Once Upon a Time in America*
* 1987 - *Angel Heart*
* 1987 - *The Untouchables*
* 1990 - *Goodfellas*
* 1995 - *Heat*
* 2019 - *Joker*

## Referince
# Pont (bastixhaedje)

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « pont », loukîz cial.
Pont Mareye-Téjhe inte Viyance et Maissin
Pont d' Alcantara (Espagne)
On **pont**, c' est on basti ovraedje metou so on passaedje, ki permete di trevåtchî ene corante aiwe u ene parfonde vå u passer ådzeu d' ene ôte voye.

Li mot «pont» si rtrouve dins sacwants nos d' plaece del Walonreye, et did la divins des nos d' famile (Dopont, todi rmetou a môde francesse *Dupont*).

## Motlî

On ptit pont si lome on **pontea** u **ponsea**.

On stroet pont djusse po les pîtons si houke purade ene **pasrele**.

Les hôts ponts ådzeu d' ene vå si lomnut purade des viyaduk.

## Sôres di ponts

### sorlon l' materiå

* pont d' tere (pont naturel, come li ci d' Imi n Ifri)
* Pont d' cloyes
* Pont d' plantches
* Pont d' pires (come li Pont ds Åtches)
* Pont d' beton
* Pont d' fier u d' ôte metå (acî)

* pont naturel (Imi n Ifri, Marok)
* Pont d' cloyes (Walonreye)
* Pont d' cloyes (Marok)
* Pont d' pires so Mouze
* Pont d' pires so l' Aiwe d' Oûte
* ancyin pont d' pires (Espagne)
* pont d' fier (Walonreye)
* pont d' fier (Marok)
* pont d' beton so des pilés d' pire
* pont d' beton so des pilés d' beton

### sorlon l' tcherpetaedje

* Pont simpe
* Pont so pilés
* Pont ås åtches
* Pont-levisse di tchestea d' disfinse del Mîtrinne ådje
* Pont levrece so des tchenås
* Sospindou pont

* pont fwait d' ene simpe plate pire
* Pont ds Åtches, Lidje, 1890
* pont ås åtches
* Pont ås åtches ritchapêyes
* Pont so pilés a môde di meur
* ponts do tchestea d' Bouyon; li deujhinme (a droete) esteut on pont-levisse
* sospindou pont

### sorlon l' voye k' î passe

* Pont po ene voye ordinaire
* Pont po ene otovoye
* Pont di tchmin d' fier

* pont po on tidje (voye di tere)
* pont po ene viye voye, ritarmakêye
* pont po ene voye tarmakêye
* Pont po ene grand-rote dins Nameur
* pont po ene grand-rote (Marok)
* ancyin pont di tchmin d' fier (inte Spontin et Durnal
* pont di tchmin d' fier (TGV, Marok)
* pareymint, Espagne

### sorlon l' baxheur trevåtcheye

* pont so ene aiwe
* pont so èn ouwed
* pont so ene vå (viyaduk)
* pont so ene voye
* Pont sol on bresse di mer
* Pont houte d' ene grande laetche

* pont on fleuve (Mouze)
* pont so ene corante aiwe
* pont distrût so èn ouwed
* pont d' beton so èn ouwed, avou des gargouyes (pus stocaesse ås grossès plouves)
* pont so ene voye
* po on tchmin d' campagne, dizo ene otovoye
* po passer ene otostråde, après riscrestaedje do tiene, dizo ene ôte voye
# Aloyaedje (metalurdjeye)

Èn **aloyaedje**, c' est on maxhaedje di deus ou sacwants metås, k' est des cwålités ki tchaeke metå, prins tot seu, n' a nén.

## Egzimpes d' aloyaedjes

* scroufier : aloyaedje di fier et d' peur tcherbon
# Atene

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
L' Acropole, li pus rlomé des monumints d' Atene
**Atene** (e grek **Αθήνα**, *Athina*), c' est l' mwaisse veye del Grece.

Atene esteut waiteye come li veye avou l' pus di sincieus et d' cotuzeus di l' Antikité. C' est po ça ki Lidje, do tins da Notdjî serè lomêye l' "Atene do Nôr".

## Atene et les djeus olimpikes

Atene a-st edjîstré les djeus olimpikes di 1896 (les prumîs djeus olimpikes modienes). Pu co les djeus olimpikes estrordinaires di 1906. Elle a co ascoyî les djeus olimpikes d' esté di 2004, les prumîs do 21inme sieke.

## Avey

* L' Acropole
# Tourkeye

|  |
| --- |
| Tourkeye |
| Imne nåcionå: *İstiklâl Marşı* |
|  |
| Mwaisse-veye | Ankara |
| Lingaedje oficir | trouk |
| Sitindêye • totåle |  783 562 km² |
| Populåcion • totåle |  85,372,377 dimorants 109 djins/km² |
| Dislaxhaedje | 29 octôbe 1923 |
| Tchîf d' estat | Recep Tayyip Erdoğan |
| Prumî minisse | Recep Tayyip Erdoğan |
| Manoye | livre turque |
| Coisse d' eure | UTC+03:00, Europe/Istanbul, Asia/Istanbul |
| Preficse telefonike | +90, +36 |
| Dominne internete | .tr |
|  I gn a so les cmons Wikipedia des imådjes ou fitchîs son a vey avou **Tourkeye** |
| Modele: voy • copene |

Li **Trouk** (vî mot walon) ou **Tourkeye** (pus sovint prononcî *Turkîye*), c' est on payis a tchvå so l' Urope (po ene ene pitite coine) et l' Azeye (pol pus grand boket).

Mwaisse veye : Ankara

Ôtès veyes : Istamboul

Manoye : live trouke.

## Vijhnaedje

Elle a des frontires daegnreces avou :

* l' Årmeneye et l' Azerbayidjan å Levant
* li Grece å Coûtchant, e l' Urope.
* li Bulgareye, a Bijhe, e l' Urope.
* li Djôrdjeye, a Bijhe, e l' Azeye.
* li Sireye et l' Irak a Nonne.

## Djeyografeye

Ele bagne dins :

* li Mîtrinne Mer å Coûtchant e l' Azeye.
* li Noere Mer a Bijhe.

## Rilidjons

* Islam (sunite)
* Crustinnisse (ortodosse)Ene moskêye a Edirne.

## Lingaedjes

* trouk (oficir), rifondou a môde puriveuse, siconte des calcaedjes di l' arabe do trevén d' Atatürk.
* kurde

## Istwere

* do trevén des vîs Greks
* do tins des Romins
* Impire romin do Levant
* Impire otoman
* Sipataedje des Armenyins
* Prumire guere daegnrece aloyî a l' Almagne.
* li republike da Kemal Atatürk
* moussaedje e l' OTAN
* les côps d' estat di l' årmêye.
* wangnaedje do Pårti del djustice et do diswalpaedje

## Hårdêye divintrinne

* Atake des bateas po Gaza (2010)

## Sourdants
# 9 d' octôbe

Li 9 d' octôbe, c' est li 282inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 283inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 83 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la

### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye

### Etrevéns a vir avou l' Beldjike

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la

### Rilomés Walons et waloneus

* 1870: Achille Mossiat

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la

### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

* 1978 : Jacques Brel

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

---

**Vey eto:**

7 d' octôbe - 8 d' octôbe - 10 d' octôbe - 11 d' octôbe - les 366 djoûs d' l' anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
# Swisse

|  |
| --- |
| Swisse |
|  |  |
| Drapea | **Åres nåcionåles** |
| Imne nåcionå: *Cantique suisse* |
|  |
| Mwaisse-veye | Berne |
| Lingaedje oficir | Almand, Itålyin, francès, Roumantche |
| Sitindêye • totåle |  41 291 km² |
| Populåcion • totåle |  9,104,063 dimorants 220.5 djins/km² |
| Dislaxhaedje | 12 setimbe 1848 |
| Tchîf d' estat | Conseil fédéral |
| Prumî minisse | Conseil fédéral |
| Manoye | franc suisse |
| Coisse d' eure | UTC+01:00 |
| Preficse telefonike | +41 |
| Dominne internete | .ch, .swiss |
|  I gn a so les cmons Wikipedia des imådjes ou fitchîs son a vey avou **Swisse** |
| Modele: voy • copene |

El **Swisse**, lomêye eto el **Confederåcion Swisse**, c' est on payis del Mîtrinne Urope.

## Veyes

Mwaisse veye: Berne (*Biene*)

Ôtès rilomêyès veyes:

* Djineve
* Zurik
* Båle

## Cantons

Li Swisse est cpårteye e cantons, k' ont ene grande liberté poy ki c' est zels ki fwaiynut l' estat cintrå, ki n' est k' ene confederåcion, on rashonnaedje des cantons

* canton do Valès

## Lingaedjes

Èç payis la a cwate lingaedjes oficirs nacionås : l' almand, el francès, l' itålyin ey el roumantche.

## Rilomés Swisses

* Djihan Calvin
* Roger Federer

(waloneus k' ont dmoré vaila)

* Pierre Gillet
* Georges Puissant

## Dins les scrijhaedjes e walon

* so Wikisourd: Finièsse su l’ montagne (tecse sol tourisse di montinne e l' Swisse)
* so Wikisourd: Li vatche d’Hérens, Valais, Suisse (so ene raece di vatches del montinne, et les dujhances ki vont avou)

## Referinces eyet sourdants