Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Pîce a ene djin

Tosseusolsinne

On tosseusolsinne e walon
Ene **pîce a ene djin** (on dit eto **pîce al mierdjin**), c' est ene pîce di teyåte la k' i gn a k' on seul acteur (u actoresse).

Cwand c' est aprume po fé rire, on l' lome eto on **tosseusolsinne** u on **mierseu-sol-sinne**; on **totseulsosinne** u on **mierseule-so-sinne** si c' est ene kimere ki djowe.

L' adire inte li pîce a ene djin et l' monologue, c' est k' cisse-ciale est vormint pus longue. Avou ça ki, on monologue est sovint atuzlé po fé rire.

## Sacwantès pîces a ene djin e walon

* Sadi Hozete da Albert Maquet (djouwé al tévé pa Joseph Duysinx)
* Andjele da Lucyin Somme (djouwé pa Guy Brosteaux)
* «Li cisse k' a rawårdé»" da Guy Belleflamme (måy djouwêye)

## Sacwants tosseusolsinnes e walon

* Guy Mars: «One man chauve»: eredjistrumint å Muzêye do pårlaedje e l' Årdene (djouwé a Bastogne et a Djiblou).
* Dimitri François a djouwé on mierseu-sol-sinne e 2023 a Transene.

* aprestaedjes (Dimitri François)
* divant les djins
* avou ene tchimijhe sicrîte e walon
*

## Sacwantès pîces a ene djin dins des ôtes lingaedjes

* gåmès : Djan d' Mådi da Albert Yande djouwé pa Bernard Daussin

## Hårdêye difoûtrinne

* Egzimpe di pîce al mierdjin ("Li cisse k' a rawårdé" da Guy Belleflamme)
# Facebook (rantoele di soçnaedje)

**Facebook** (flotchreçmint ratourné e francès på, "live des vizaedjes", vout dire "trombinoskope" eyet "foto di troke"), sipoté **Fesse-bok** (bok ås fesses), c' est l' pus rlomêye des rantoeles di soçnaedje.

Gn åreut dsu dipus d' on miyård di djins.

## Come societé d' comiece

Elle a divnou ene societé d' comiece e 2013, et prinde ene valeur målåjheymint djustifiåve economicmint.

E 2014, ele ratchete ene soce di programe po les sûtifones; "WhatsApp" (djeu d' mots d' ene dijhêye inglès-cåzante, "*What's up?*", ki vout dire e walon : Ké novele ?) po on pris astronomike.

## Fesse-bok eyet l' walon

Gn a bråmint des waloneus ki s' ont metou so Fesse-bok; on trouve do walon so leu pådje divantrinne, tot seu ou avou do francès.

Gn a eto des pådjes privêyes yet des trokes di soçnaedje rén k' avou des waloneus, metans :

* "Les amis de la langue wallonne" ([WA] Les soçons då lingaedje walon), manaedjî pa Jean-Claude Somja.
* "Li walon po tertos".
* "Payis condruze et walon", manaedjî pa Jean-Pierre Dumont, Jacques Desmet et Richard Joelants.
* "Pour la sauvegarde de la langue wallonne" ([WA] Po l' aschouwaedje do lingaedje walon).

## Djeu d' mot

Dji n' va nén foirt so l' Fesse-bok; dj' a sogne di tchaire so des fesses di bok estô d' fesses di gades.

## Sourdants
# Rivnou par djin

2018
Li **rivnou par djin** (on dit eto **rivnou al tiesse**), c' est çou k' ene djin wangne, onk dins l' ôte, dins on metou payis, ene metowe province, veye, comene, evnd.

C' est onk des mzuras del ritchesse di cisse redjon la.

On l' pout carculer :

* pa declaråcion ås contribucions (rivnou par tiesse di payeu d' taeyes)
* par djin (tot contant les efants)

## Rivnou par djin el Walonreye

Sorlon les chifes di l' anêye 2004 (par djin, dj' ô bén, tot contant eto les efants) :

* Li comene avou les pus ritchès djins, c' ere Lane avou 18.730 uros po tchaeke djin, po l' anêye.
* Li comene avou les pus pôvès djins : Farciene (9.306 uros po tchaeke djin, po l' anêye).
* Li pus ritche province, c' est l' Roman Payis, avou a pô près 15.000 € al tiesse. Dins les 4 ôtès provinces tchaeke djin a pô près 12.000 uros.
# Gåtche (politike)

Li **gåtche** u l' **hintche**, c' est ene des troes maissès pôzucions so l' etchikî politike, avou l' cinte eyet l' droete.

Li gåtche prind l' pårti des ptitès djins, aprume les ovrîs.

## Lisse d' ideyolodjeyes

Gn a diferinnès ideyolodjeyes a hintche, tchaeke sotnowe pa on metou pårti politike.

### Cinte-gåtche

* Democraçreye crustinne
* Sociåliberalisse

### Gåtche radicåle

* Ecolodjeye
* Ôte-mondialisse
* Socialisse

### Foite gåtche

* Anårtchisse di gåtche
* Communisse
	+ Leninisse
	+ Marcsisse
	+ Stalinisse

## Pårtis politikes

### Beldjike

### Urope

### Daegne
# Ateyisse

L' **ateyisse**, c' est l' fwait k' sacwantès djins n' croeynut nén å Bon Diu obén åzès ôtes bondiustés. Les djins sont lomés les **atêyes** obén les **ateyisses**.

## Payîs

### Urope

#### Beldjike

Li Beldjike divne l' onk des estats li pus **ateyisses** sol Daegne. Di pus, sorlon ene gazete flaminde, li Beldjike sereut l' meyeu payîs wice les **atêyes** polnut viker.

#### Ôtes payîs

I gn a sawants payîs e-n Urope, wice k' les **ateyisses** sont les pus nombreus, c' est :

* Estoneye
* Neyerlande
* Tchekeye
* Suwede

### Azeye

Les payîs wice k' i gn a l' pus grand nombe d' **atêyes** n' Azeye, c' est:

* Djapon
* Chine
* Corêye nonnrece

### Daegnrece

Li payîs wice k' i gn a l' pus grand nombe d' **atêyes**, c' est l' Ourougway.

## Referinces eyet sourdants
# Bovrins

Rodjès biesses
åmayes (djinixhes)
gayet coûtchî e l' waide
Les **bovrins**, dins l' vî walon, les **rodjès biesses**, c' est ene sôre di roemiants aclevés po l' laecea et l' tchå.

Sincieus no d' l' indje : *Bos taurus*

* Blanc vea å mitan d' brunès vatches
* Vatches ås tchamps (Andalouzeye)
* Vatches laeçreces (Ostines)
* åmayes djusses metowes ezès waides, e moes d' may

## Dizo-indjes

Les bovrins sont pårtis inte les torins (*Bos taurus taurus*) et les zebus (*Bos taurus indicus*).

## Motlî

Dins l' lingaedje corant, les rodjès biesses ont diferins nos, sorlon leu-z ådje eyet leu seke :

* "vatche" po les frumeles k' ont ddja velé
* "torea" u "gayet" po les måyes ki plèt siervi
* "boû" po les amedés måyes
* "åmaye" u "djinixhe" po les frumeles ki vont divni des vatches (d' èn an d' ådje disk' å prumî velaedje)
* "åmea" po les måyes del minme ådje
* vea po les djonnes do skepiaedje disk' a èn an; å skepiaedje, on mete di l' adire inte on **vea-torea** et on **vea-djnixhe** (/vjaɲ.niç/).

Li criyaedje des vatches si lome «boerlaedje».

vatches ki boerlèt pask' on vént d' elzî prinde leu vea
Po cåzer des bovrins dins l' lingaedje corant, on dit eto "**les biesses**" u li "**bisteu**".

Les bovrins sont-st aclevés dins des **ståves**.

Li plaece la k' des gros menirs (rwè, princes, signeurs) aclevént bråmint des bovrins si loméve ene **bovreye** u ene vatchreye.

L' aclevaedje des bovrins a leyî des nos d' plaeces el Walonreye.

## Mopliyaedje

Cwand ele fwait s' djonne, li vatche vele.

Cwand ele ritchesse, on dit k' ele «va å gayet».

Ele pout esse potchêye (sôteye) pa on gayet, u bén esmincêye.

S' ele ni «rbodje» pus, on dit k' elle est plinne. Ele va nouv moes.

Li dierin moes, on dit k' elle est «avanceye plinne». Adon ele asmete; c' est ene «asmetante». On ratind l' ele «casse» po waitî a leye djoû et nute, po cwand ele rivelrè.

## Velaedje

*Loukîz a :* «Velaedje»
## Maladeyes

*Loukîz a :* Maladeyes des rodjès biesses
## Raeces

*Loukîz a :* Djivêye des raeces di bovrins
## Hårdêye difoûtrinne

* Tecses e walon sol bisteu (so l' Aberteke)

## Sourdants & pî-notes
# Spotchî aplacaedje

On **spotchî aplacaedje**, c' est l' aplacaedje di deus mots, k' on-z a dit si rade onk dirî l' ôte ki l' dierin pî do prumî mot si maxhe avou l' prumî pî do deujhinme mot.

Coviete do live "Li Harloucrale", ki ç' mot la, c' est on noûmot foirdjî pa on spotchî aplacaedje
## Egzimpes classikes

* malwè (mwais alwè)

Des ôtes côps, c' est on ptit mot å mitan k' est magnî pa les deus ôtes.

* cloke-poite (cloke des poites)

Pacô, c' est sacwants ptits mots ki s' etroclèt sot s' kimaxhant.

* terchedon (eter *chi* et don).
* tenoncô (tot en on côp)

Sacwants spotchîs aplacaedjes ont kécfeye sitî fwaits esprès, a môde di noûmots :

* lurcete (lurson-linete)

## Noûmots

Po des ôtes, c' est bén des noûmots foirdjî lanawaire :

* harloucrale (harlake-marlou-macrale)
* crodjambot (croxhe-djambot)

## Sourdants