Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Rif (montinnes)

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « Rif & rid », loukîz cial.
on pegnon d' rotche
mape do massif do Rif
Li **Rif** (e-n amazir «ⴰⵔⵔⵉⴼ», arrif), c' est ene tchinne di montinnes metowe al Bijhe do Marok.

C' est ossu l' no del contrêye la k' ces montagnes la sont.

## Djeyografeye

C' est des montinnes do minme sourdant ki les cenes di l' Espagne (air di montinnes di Djibraltar; (en) *Gibraltar arc*). Dabôrd, i n' a rén a vey avou les tchinnes di l' Atlasse.

Li pont copetrin, c' est l' Mont Tidirhine a 2456 metes.

* air di montinnes di Djibraltar
* sapéns enivrés
* måjhons å toet d' panes

## Lingaedjes

On î djåze li rifin dins ene grande pårteye. Mins eto l' arabe marokin (payis Djbinla).

On î a djåzé l' espagnol tot on tins. Ci lingaedje la est co oficir å Marok, mins pus waire eployî.

## Veyes

* Chichawen
* Kettama
* El Hoceyma
* Nador

Gn a co des bokets del contrêye ki sont ocupés pa l' Espagne

* Meliya (pitite veye)
* Pegnon Gomesse del Gomera (pegnon d' rotche e l' mer, avou kékes måjhons po les sôdårds)
* iyea espagnol del baiye d' El Hoceyma (iyea avou kéke sôdårds)

## Istwere

Les coisses ont stî ocupêyes dispu les Romins (Moritanreye di Tandjî).

Adonpwis, il a stî peuplé påzès Vandales, vinant d' Andalouzeye, et rotant viè l' Levant (i vont fini e l' Tunizeye).

Å cmince do 20inme sieke, i fourit colnijhî des Espagnols. Mins bénvite, gn ourit ene guere di dislaxhaedje, li guere do Rif la k' les Rifins, minés pa Abdelkrim El Xhettabi fijhît vey do tins ås Espagnols. Mins al fén, il ont pierdou, motoit a cåze k' il alît eto ataker les Francès après Feze, ki s' metît adon avou les Espagnols (divant çoula, il estént puvite neutes).

Li payis fourit don ocupé pa l' årmêye espagnole. C' est did la ki Franco endala po prinde pårt al guere civile espagnole. Ses mwaisses aidants estént des Rifins.

Li contrêye si dislaxha podbon e 1956, on moes après l' Marok francès.

Gn ava co do berdouxha do tins do rwè Hassane II. I fourit spotchî waeraxhmint. Did la, ene wache d' ebagance des Rifins eviè l' Urope. Bråmint profitît di l' acoird Beldjike-Marok di 1962, po vni ovrer dins les houyires. Ça fwait : gn a bråmint d' familes marokinne di stok rifin e l' Beldjike (aprume a Brussele), mins ossu ezès Bas Payis ey e l' Almagne.

## Economeye

Li payis est foirt pôve po les coûtivaedjes ordinaires. Mins gn a dipus d' 800.000 djins ki vicrént di l' ahivaedje di tchedinne. Ci-ci a divnou otorijhî, avou åjhmince di l' estat, dispu les anêyes 2020.
# Ehalmint d' voye

Ehalmint d' voye ezès Bas Payis
L' **ehalmint d' voye** ou **trafik-sitopa** ou **boutchon**, c' est cwand gn a des **rîlêyes d' oto** (ou **riguiletes d' otos**) ki n' avancèt waire ou ki n' bodjèt pus, so ene voye ordinaire, ene rowe di veye, ene grand-rote, ene cwate-bindes ou ene otostråde. On dit eto k' i gn a des **boutchons**.

## Askepiaedje d' on stopa

L' ehalmint d' ene voye pout vni :

* d' on ralintixhaedje k' on sait d' avance so on boket del voye (travos, fén d' otovoye, feu-rodje)
* d' èn accidint ou d' ene grosse ehale k' est sol voye.
* d' on trop di rôlants indjéns ki sont so ene metowe voye a on metou moumint (prumî ou dierin djoû des condjîs, sitroete voye po ene divnowe trop grande circulåcion).
# Arondixhmint di Sougniye

L' **Arondixhmint di Sougniye** est èn arondixhmint administratif del province do Hinnot.

## Arondixhmint

### Mape

* Etur 1977 eyet 2018.
* Dispoy 2018.

### Comenes del Arondixhmint

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Brinne-e-Hinnot** | **El Rû** | **Les Scåssenes** | **Manadje** | **Sinefe** | **Sougniye** |
| * Ribanêye comene
* Pitits bans
 | * Ribanêye comene
* Pitits bans
 | * Ribanêye comene
* Pitits bans
 | * Ribanêye comene
* Pitits bans
 | * Ribanêye comene
* Pitits bans
 | * Ribanêye comene
* Pitits bans
 |

## Referinces eyet sourdants

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |   **Province do Hinnot** |  |
| **Arondixhmint d' Ate :** Ate | Beleul | Bernissåt | Brudjlete | Chieve | Chli | Elziele | Flôbek | Fraine-dilé-Anvegn | Inguî | Lissene
**Arondixhmint d' El Lovire :** Bince | El Lovire | L' Estene | Marlanwè
**Arondixhmint di Mont :** Boussu | Colfontinne | Cwargnon | Djurbize | Doû | Framriye | Inzî | Kévi | Kievrin | Linse | Mont | Onele | Sint-Guilin
**Arondixhmint di Sougniye :** Brinne-e-Hinnot | Les Scåssenes | Manadje | El Rû | Sougniye | Sinefe
**Arondixhmint di Tchålerwè :** Åjhô-Préle | Les Bons Viyés | Courcele | Djerpene | Fårcene | Fleuru | Fontinne-l'-Eveke | Montniye-Tiyoû | Pont-a-Cele | Sinefe | El Tchapele | Tchålerwè | Tcheslet
**Arondixhmint di Tornè-Moucron :** Antwon | Bruniau | Cele-e-Hinnot | Cômene-Varneton | Leuze-e-Hinnot | Mont-d'-l'-Inclûs | Moucron | Pêk | Perwé-e-Hinnot | Reme | Timpu | Tornè
**Arondixhmint di Twin :** Anderluwe | Biômont | Chevri-Rance | Chimai | Erkelene | Fritchapele | Han-Nålene | Lôbe | Miebe | Momgniye | Twin |
| Beldjike | Walonreye | Provinces |
# Louwisse d' Orleyan

**Louwisse d' Orleyan** (e francès, **Louise d'Orléans**), ci fourit li prumire royinne del Beldjike, come feme di Yopôl prumî (e 1832).

Li cope ava ene feye, Tchårlote di Beldjike, et deus fis, Yopôl II et Flipe.

Ele sikepia li 3 d' avri 1812 a Palerme, e l' Sicile. ELe mora li 11 d' octôbe 1850 a Ostinde.

## Pî-note
# 1825

Cisse pådje cial, c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1825 do calindrî grigoryin.
18inme sieke | **19inme sieke** | 20inme siekeanêyes 1800 | anêyes 1810 | **anêyes 1820** | anêyes 1830 | anêyes 1840
1820 | 1821 | 1822 | 1823 | 1824 | **1825** | 1826 | 1827 | 1828 | 1829 | 1830
## Ça s' a passé ciste anêye la

### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye

#### Walon

#### Walonreye

### Etrevéns a vey avou l' Beldjike

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés walons et waloneus

* 10 di fevrî: Nicolas Defrecheux

### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la
# 1î d' djun

Li prumî d' djun c' est li 152inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 153inme po ls anêyes bizetes); i dmane co 213 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la

### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye

### Etrevéns a vir avou l' Beldjike

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la

### Rilomés Walons et waloneus

* 1836 : Dieudonné Salme

### Ôtès djins

* 1926: Marilyn Monroe
* 1944: Jean-Jacques Andrien
* 1956: Lisa Hartman-Black
* 1968: Jason Donovan
* 1982 : Justine Henin

## Ont morou ç' djoû la

### Rilomés Walons et waloneus

* 2020 : Roland Georges

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

---

**Vey eto:**

30 di may - 31 di may - 2 d' djun - 3 d' djun - les 366 djoûs d' l' anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
# Rwès mådjes

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « Les Troes Rwès », loukîz cial.
veyous pa Marie-Line Dabe, al creche di Transene 2021
Les **Rwès mådjes** u les **Troes Rwès**, c' est des personaedjes di l' Evandjîle sint Matî, k' årént vnou vey li Ptit Djezus cwand il a nexhou a Betleyem.

Cisse etrevén la est fiesti li 6 di djanvî amon les catolikes. C' est l' fiesse des Rwès.

## Lomaedje des Troes Rwès

* Mensieur (*Mèn'cheûr*, *Mèn'sieûr*, *Mèn'sior*)
* Baltazår
* Djåspår

## Tecse da Matî

1. Djezus estant don vnou å monde a Betleyem — ene veye del tribu d' Djuda — do tins do Rwè Erôde, gn a des Mådjes ki vnît do Levant a Djeruzalem.

2. Si dmandît i: «wice est i, li Rwè des Djwifs ki vént di vni å monde? Ca nos avans veyou si stoele å Levant et nos avans vnou po l' adorer.»

3. Li Rwè Erôde, aprindant çoula, fourit-st amaké, et tote li veye di Djeruzalem avou lu.

(…)

7. Adon Erôde fijha houkî les mådjes a pårt, et s' les ctourner di totes les manires po saveur di zels e ké tins li stoele aveut rglati a leus ouys.

8. Tot ls evoyant a Betleyem, elzî derit : alez, indfôrmez vs å djusse di cist efant la, et cwand vos l' åroz trové, fijhoz mel saveur, po ki dj' el våye adorer, mi eto.

9. Cwand il ont yeu-st oyou ces paroles la do Rwè, end alît. Et å minme tins, li stoele k' il avént veyou e Levant aléve divant zels, disca çou k' ele fourit arivêye åd dizeu di wice k' esteut l' efant. Ele s' î aresta.

10. Cwand i veyît li stoele sitatêye, i fourît tot foû d' zels di djoye.

11. Tot-z intrant e l' måjhone, i trovît l' efant avou Mareye, si mere. Si tapant a l' tere, i l' adorît. Adonpwis, i discovrît leus trezôrs, et lyi prezinter di l' ôr, di l' ecinse et del mire).

12. Et come il avît rçû tot doirmant èn adviertixhmint do n' nén aler rtrover Erôde, i ndè ralît e leu payis pa ene ôte voye.

## Sourdants
# Mayeur

Mayeur avou si etcherpe noere-djaene-rodje
On **mayeur** (on dit pus rålmint **mwaire**) ou **borguimwaisse**; ene **mayoresse** ou (pus rålmint) ene **borguimwaistresse**, ene **mwairesse**, c' est l' tchîf (tchîftinne) d' ene comene.

El Beldjike, il est tchoezi pa les djins ås vôtaedjes, mins lomé på rwè.

## Tchuze do mayeur

Dispu les anêyes 2000, li mayeur est tchoezi dins l' lisse k' a yeu l' pus di vwès, et c' est l' ci (li cene) k' a yeu l' pus di vwès dins cisse lisse la.

Divant çoula, li mayeur esteut tchoezi dins èn acoird inte les pårtis k' alént fôrmer ene mådjorité. I s' poleut k' on ptit pårti "boutche-trô", ki fjheut balance inte deus grands pårtis dimande d' aveur li mayeur. Li mayeur poleut don esse ene sakî ki n' aveut waire yeu d' vwès ås vôtaedjes.

## Rifus d' lomer on mayeur

Li rwè ni va nén siner li lomåcion d' on mayeur, s' il a yeu des gråvès codånåcions el djustice.

Pacô, li rwè a rfuzé di lomer on mayeur po des råjhons politikes. Ça a stî l' cas inte Yopôl II ey on mayeur socialisse d' El Lovire.

Dins les comenes flamindes avou ele mådjorité francès-cåzante, li lomåcion d' on mayeur a kécfeye sitou ahotêye å livea del province.

Ça pout esse eto l' cas si l' ci ki va-z esse mayeur rifuze di fé s' siermint dins l' lingaedje oficir del redjon. Metans, on mayeur walon ki vôreut fé s' siermint e walon. Rodjî Viroux a fwait on côp insi. Po poleur esse lomé, il a dvou ridire li siermint e francès après. Gn a yeu l' minme cas dins les payis ki djåznut ripouwaryin.

On mayeur nén lomé pout motoit ovrer dizo l' tite di «mayeur fijhant fonccion».

## Mousmints do mayeur

Dins les grandès ceremoneyes, li mayeur poite ene etcherpe ås coleurs do payis.

## Sacwants waloneus k' ont stî mayeurs

* Gilbert Mottard
* André Quevrain
* Roger Viroux
* Henri Matterne

## Alére

«Deus côps mayeur», ene des noveles del ramexhnêye «Tot tournant les pådjes», Jean-Pierre Dumont.

## Sourdants et pî-notes