Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Acoird economike et comierçå globå (Union Uropeyinne-Canada)

Sotnaedje ås rclameus divant l' Pårlumint d' Nameur
L' **Acoird economike et comierçå globå**, **AECG**, pus cnoxhou dizo si sike inglès **CETA**, c' est èn acoird di comiece ki dinrè les rîles di vindince po les martchandeyes et les siervices inte les payis di l' Union Uropeyinne eyet l' Canada.

Mågré des rclamaedjes al dierinne broke del Walonreye, les martchandaedjes ont stî clôs li 18 d' octôbe 2016, eyet l' acoird siné li 30 d' octôbe del minme anêye.

## Sineus d' l' acoird

D' on costé, les 28 payis d' l' Union Uropeyinne, d' èn ôte des costés, li Canada.

Mins i s' fwait ki sacwants estats dinèt l' droet a des contrêyes otonomes di siner avou. Çou ki fwait 38 sinateures. Come çoula prindrè do tins. Adon, l' acoird si metrè ddja e-n alaedje li 1î djanvî 2017, po troes ans.

## Sourdants et pî-notes
# 1918

Cisse pådje cial, c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1918 do calindrî grigoryin.
19inme sieke | **20inme sieke** | 21inme siekeanêyes 1890 | anêyes 1900 | **anêyes 1910** | anêyes 1920 | anêyes 1930
1913 | 1914 | 1915 | 1916 | 1917 | **1918** | 1919 | 1920 | 1921 | 1922 | 1923
## Ça s' a passé ciste anêye la

### Etrevéns a vey avou l' walon

### Etrevéns a vey avou l' Walonreye

* 11 di nôvimbe : l' Almagne sene èn årmistice avou ls aloyîs, çou ki finixh li prumire guere daegnrece.
* Erî-såjhon : arivêye gripe espagnole ki va fé on hopea d' moirts, inte di zels, Jean Lejeune di Hesta.

### Ôtes etrevéns

* 24 di fevrî : declaråcion d' indepindince di l' Estoneye.
* 19 di setimbe : li Bulgareye sene èn årmistice
* e-n octôbe : kimince di l' epidemeye di gripe espagnole, ki va touwer bråmint d' djins sol daegn (20 miyos) disk' e 1920.
* 28 d' octôbe : proclamåcion del Republike tchecoslovake.
* 31 d' octôbe : l' Impire Otoman sene èn årmistice
* 3 d' nôvimbe : l' Otriche-Hongreye sene èn årmistice.
* 9 di nôvimbe : revintaedjes en Almagne eyet abdicåcion do Kaizer Wiyåme II.
* 11 di nôvimbe : proclamåcion del Republique di Pologne.
* e nôvimbe : proclamåcion do rweyåme des Serbes, des Crowåtes, eyet des Slovenes (ki dvénrè li Yougoslaveye).
* 1î d' decimbe : li Transilvaneye si raloye al Roumaneye.
* L' Izlande divént on rweyåme dislaxhî do Daenmåtche.

#### Rûsseye

* 5 di djanvî : les boltcheviks dissolvèt l' Assimblêye constitouwante.
* 15 di djanvî : Leyon Trotsky mete so pî li Rodje Årmêye.
* 3 d' måss : Påye di Brest-Litovsk; li Rûsseye piede 800.000 km² eyet l' cwårt di s' populåcion.
* Nicolai II, li dierin tsår di Rûsseye, eyet si famile, sont touwé påzès boltcheviks.
* guere civile inte les rodjes et blankes årmêyes.

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés walons et waloneus

* 12 di djanvî : Marcel Hicter
* 15 di may : Maurice Peltier

### Ôtès djins

* 21 di decimbe: Kurt Waldheim, diplomate eyet politikî otrichyin.

## Ont morou ciste anêye la

### Rilomés walons et waloneus

* 6 di fevrî : Gustav Klimt
* 27 di may : Alphonse Tilkin
* 30 di djulete : Jean Bury
* 13 di nôvimbe : Jean Lejeune di Hesta
* 11 di decimbe : Ferdinand Davaux

### Ôtès djins

* 9 di nôvimbe : Guillaume Apollinaire, powete francès.
# Congo-Braza

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « Congo », loukîz cial.

|  |
| --- |
| Congo-Braza |
|  |  |
| Drapea | **Åres nåcionåles** |
| Imne nåcionå: *La Congolaise* |
|  |
| Mwaisse-veye | Brazaveye |
| Lingaedje oficir | francès |
| Sitindêye • totåle |  342 000 km² |
| Populåcion • totåle |  6,142,180 dimorants 18 djins/km² |
| Dislaxhaedje | 1960 |
| Tchîf d' estat | Denis Sassou-Nguesso |
| Prumî minisse | Anatole Collinet Makosso |
| Manoye | franc CFA d'Afrique centrale |
| Coisse d' eure | UTC+01:00 |
| Preficse telefonike | +242 |
| Dominne internete | .cg |
|  I gn a so les cmons Wikipedia des imådjes ou fitchîs son a vey avou **Congo-Braza** |
| Modele: voy • copene |

Li **Congo-Braza**, c' est on dislaxhî payis del Mîtrinne Afrike.

## Veyes

Mwaisse veye : Brazaveye

Ôte grande veye : Noere Ponte

## Vijhéns payis

e djaene, li ressera d' Cabinda
* Cameroun (Bijhe)
* Gabon (Coûtchant)
* Cabinda (oficirmint angolès, mins cåzu co ene coloneye portuguesse) (Sud-Ouwess)
* Congo-Kinchassa (Nonne; inte les deus, c' est l' mouze Congo)
* Cintrafrike (Nôr-Ess)

## Lingaedjes

* francès : lingaedje oficir
* lingala : lingaedje d' atôtchance e mitan do payis
* kitouba : lingaedje d' atôtchance a Nonne do payis
* lingaedjes coinreces
	+ mbochi (lingaedje do prezidint Denis Sassou N'guesso)
	+ nguisso
	+ téké
	+ lavri
	+ kicongo
	+ bembé
	+ bakouélé

## Politike linwistike

Li politike linwistike ni shonne waire prinde asteme ås lingaedjes do payis. Insi, les scoles prumreces sont-st e francès. Les mwaisses di scole n' ont nén l' droet di djåzer on lingaedje do payis tins des cours.

Les gaztîs aprindèt li rfondou lingala a l' univiersité, po poleur sicrire leus gazetes.

## Politike

Denis Sassou N'guesso î est l' prezidint a veye.

## Sourdant
# Refôme protestante

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
Li **Refôme protestante**, c' est on candjmint dins les pratikes del rilidjon crustinne, atåvlé di Martin Luther.

Li resfôme protestante ni va nén esse acceptêye di l' Eglijhe catholike. Eto, ele va esse riwaiteye come ene erezeye et divni ene coxhe a pårt do crustinnisse, li Protestantisse.
# Ewscadi (contrêye otonome)

Plake bilingue, basse et castiyan, so ene otovoye di l' Euscadeye
 Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « Payis basse », loukîz cial.
L' **Ewscadi** (riwalnijhî on tins "**Euscadeye**" ou **Payis basse espagnol**), c' est ene franke contrêye (kiminålté otonome) di l' Espagne.

Mwaisse veye : Gasteysse (Bitoria).

Grandès veyes : Bilbawo, Donostia (Sint-Bastén (Espagne))

## Lingaedjes

* basse ou euscara (ristudyî e scole, oficir, kinoxhou d' on bon tîce del djin)
* Castiyan (kinoxhou d' tertos, oficir)

## Sourdant
# 1757

17inme sieke | **18inme sieke** | 19inme sieke

i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans

anêyes 1730 | anêyes 1740 | **anêyes 1750** | anêyes 1760 | anêyes 1770

1752 | 1753 | 1754 | 1755 | 1756 | **1757** | 1758 | 1759 | 1760 | 1761 | 1762

---

*Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1757 do calindrî grigoryin.*

## Etrevéns

### a vey avou l' walon eyet l' Walonreye

* 25 di djanvî : de Harlez fwait djouwer "Li voyaedje di Tchôfontinne", li prumî des operås do teyåte lidjwès

### ôtes etrevéns

## Ont vnou å monde ciste anêye la

## Ont morou ciste anêye la
# 1853

Cisse pådje cial, c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1853 do calindrî grigoryin.
18inme sieke | **19inme sieke** | 20inme siekeanêyes 1830 | anêyes 1840 | **anêyes 1850** | anêyes 1860 | anêyes 1870
1848 | 1849 | 1850 | 1851 | 1852 | **1853** | 1854 | 1855 | 1856 | 1857 | 1858
## Evenmints

## Ont vnou å monde ciste anêye la

* Joseph Defrecheux
* 6 di djun : L.J.L. Lambillion

## Ont morou ciste anêye la
# Mannixhance

oujhenes a Aldjezirasse (Espagne)
Li **mannixhance** (on dit eto **polouwaedje**), c' est cwand on tape evoye des **mannestés** (on dit eto des **nichtés** u des **måssîstés**) pattavå.

## Sôres di mannixhance

* dins l' air
* dins l' aiwe
* dins l' nateure
	+ Mannixhance ås plastikes

## Rastrindaedje del mannixhance

Les payis e diswalpaedje polèt sayî di rastrinde leu mannixhance på Mecanisse di Diswalpaedje sins Mannixhance k' a stî metou so pîs på Protocole di Kioto.

* saetchots d' plastike
* faxhes-coulotes

## Hårdêye difoûtrinne

* Sicole po ls efants sol mannixhance (so l' Aberteke)
# Province d' Holande Nonnrece

Li **Province d' Holande Nonnrece**, c' est ene province di Neyerlande. Èç mwaisse veye, c' est Den Haag, mins èç pus grosse veye, c' est Rotterdam.

## Referinces eyet sourdants

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |   **Provinces del Neyerlande** |  |
| **Braibant Bijhrece | Drenthe | Flevoland | Frize | Gelderland | Groningen | Holande Bijhrece | Holande Nonnrece | Limbork | Overijssel | Utraik | Zelande** |
# Baruch Spinoza

(e 1665)
**Baruch Spinoza** (e portuguès **Bento de Spinoza**), c' esteut on filozofe holandès, ki vneut d' ene famile di Djwifs portuguès, kiviersîs d' foice å crustinnisse (les Maranes).

Il a skepyî a Misterdam li 24 di nôvimbe 1632 ey a morou al Håye li 21 di fevrî 1677.

Il a cmincî pa esse on shuveu da Descartes. I n' vola pus shuve di rlidjon, mins s' meta a tuzer al teyolodjeye, tot schoûtant les disfindeus des diferinnès rlidjons.

Onk di ses mwaisses tuzaedjes, c' est k' on doet sayî di comprinde çou k' est l' Bon Diu, et cwand on n' pout pus aler pus lon, c' est k' c' est a ç' pont la k' I cmince.

I rdjond li corwaitaedje muzulman da Ben Rachid (Averroes).
# Mitan froed payis

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
On **mitan froed payis**, c' est on payis ki n' est ni tchôd ni froed. E l' Urope, les mitan froeds payis sont metous inte les payis del Mitrinne Mer et l' Urope Bijhrece.

Les mitan froeds payis ont cwate såjhons : li bontins, l' esté, li waeyén-tins et l' ivier.

## Biesses et plantes des mitan froeds payis

### Åbes

* faw
* beyôle

### Såvadjès plantes

* amponî

### Ahivêyès plantes

* sipeate

### Såvedjès biesses

* taesson
* tchivroû
# Pî (unité)

Li **pî**, c' esteut ene viye muzeure, eployeye dins bråmint des payis et a bråmint des plaeces, avou des valixhances ene miete diferinnes.

On pî esteut divizé e 10 pôces, et tchaeke pôce e 10 royes.

## Pî d' Sint Lambiet

Li **pî d' Sint Lambiet** est ene viye unité di mzeure eployeye dins l' tins el Principåté d' Lidje, di 29,2 cm long.