Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1991

Cisse pådje cial, c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1991 do calindrî grigoryin.
19inme sieke | **20inme sieke** | 21inme siekeanêyes 1970 | anêyes 1980 | **anêyes 1990** | anêyes 2000 | anêyes 2010
1986 | 1987 | 1988 | 1989 | 1990 | **1991** | 1992 | 1993 | 1994 | 1995 | 1996
## Ça s' a passé ciste anêye la

### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye

Lives sol walon ki vudît ciste anêye la :

* Motî do Coûtchant walon (tome III)

Lives e walon ki vudît ciste anêye la :

* Bohêyes di solo (Robert Vandamme).
* Replaidaedje do pan do Bon Diu da Hinri Simon
* So l' astantche (Désiré Preud'homme)

## Ôtès sacwès

* Disrashonnaedje di l' URSS

## Ont vnou å monde ciste anêye la.

### Rilomés walons et waloneus

### Ôtès djins

* 16 di may : Sylvie Kreusch

## Ont morou ciste anêye la

### Rilomés walons et waloneus

* 2 d' avri : Félix Duval
* 18 di djulete : André Cools, assaziné (loukîz a Afwaire Cools)
* Camille Gaspard

### Ôtès djins

* 3 d' djun : Maurice Krafft
# Honconk

noveas bildignes
dins l' pôrt
**Honconk** /hɔ̃kɔ̃k/ (prononçaedje dujhant å walon), sovint scrît **Hong Kong** (香港, Xiānggǎng, mot po mot "pôrt ås parfums"), c' est ene veye di Chine k' aveut stî louwêye ås Inglès po 99 ans, di … a …

## Mwaissès dnêyes

Elle a avou leye ene sitindêye di 1.104 km2,la k' i gn a 7 miyons di dmorants (ene des pus grande dinsité d' djins å monde). On lzès lomreut voltî e walon: Honconkî, Honconcresse.

## Istwere admisterrece

Dispu k' elle a stî rmetowe al Chine, elle a on statut di «redjon a pårt». Mins gn a todi d' pus d' saye do pouvwer cintrå di lyi snazer les avantaedjes k' elle a. Les Honconkîs ont metingué assez e 2019 po-z aler disconte ci clintcha la.

## Djeyografeye

Metowe sol Mer di Chine nonnrece.

A-st on foirt bea pôrt.

## Peuplåcion

Nonante-cénk å cint del djin, c' est des Chinwès disconte cénk åcint d' etrindjirs.

Les Chinwès sont del tribu *gli Han* et provnèt d' après Canton et *Taishan*, dins l' province vijhene del *Guangdong*.

## Hårdêye divintrinne

* gripe di Honconk
# Li Keqiang

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
Li Keqiang (2019)
**Li Keqiang** (李克强 e chinwès), c' esteut on politikî chinwès.

Il a vnou å monde li 1î d' djulete 1955, ey a dhoté li 27 d' octôbe 2023.
# Sûtifone

Samsung Galaxy
On **sûtifone**  aschoûtez lu (d' ene kimere zero-cnoxheure) u  aschoûtez lu (d' ene båshele di ût, nouv ans), c' est on telefone axhlåve ki fwait sacwants bouyes come ene copiutrece, èn eredjistreu ey èn aparey foto.

## Istwere

Les sûtifones ont cmincî a esse prodûts po les djins diviè 2005.

E prumî shîmoes 2013, li vindaedje des sûtifones a passé l' ci des axhlåves classikes.

Coube di vindaedje des mwaissès markes.
## Markes

* Apple
* Google
* Honor
* HTC
* Huawei
* LG
* Motorola
* Samsung
* Sony

## Sourdants
# Batracyin

On **batracyin** u **anfibyin** (lomé eto **glumiante biesse**), c' est ene coxhe di biesses ki rprezintèt, filodjneticmint, les prumirès biesses k' ont cwité l' aiwe, et viker so tere.

Ele dimorèt dins les crouwès plaeces totavå l' Daegn, mins nén dins les dezerts, ni les glaeces, ni les mers et oceyans.

Elle ont tertotes, so tote li stindêye di leu pea, des glandes k' i gn è sûne ene glaire, ki fwait k' ele sont tofer tote glumiantes, did la leu no.

Les glumiantès biesses sont pårteyes e troes ôres :

* les djimnofiones (*Gymnophiona*), sins pates (end a pont el Walonreye).
* les ecawêyès glumiantès biesses (*Urodela*, *Caudata*), k' ont-st ene cawe. Metans les rognes u les rognes d' aiwe.
* les scawêyès glumiantès biesses (*anura*, *Caudata*) ki n' ont pupont d' cawe, a l' ådje adule. N a ladvins les rinnes et les crapåds.

## Mwaissès piceures des glumiantès biesses

* Les glumiantès biesses candjnut tofer leu timperateure.
* Elle ont ene pitite fene pea, ki wayime cobén, et k' est plinne di sonk-waxheas ki polnut haper l' ocsidjinne di l' air et d' l' aiwe. Tins d' leu-z iviernaedje, l' air ki mousse direk e sonk pal pea apoite assez d' ocsidjinne por zeles viker.
* Dins l' pea, gn a eto des glandes å velin, por zeles si disfinde.
* L' eskelete des glumiantès biesses est fwait, mitan d' oxheas, mitan d' tinroxhs.
* Leus brantcheyes ni sont k' des brostions, mins polnut esse bén diswalpêyes cwand ele sont co maclotes.
* Les glumiantès biesses ont des oxheas e leu mîtrinne oraye (pol prumî côp dins l' evolucion).
* Dins leu boke (avou l' palå findou), gn a des ptits dints, nén po masyî leu proye, mins pol fé avancî eviè l' avaloe.
* Les boyeas, l' atchenå al xhlé eyet les organes di mopliyaedje si vudnut dins on seul trô do drî.
* Li cour des glumiantès biesses a deus oriyetes, mins ene seule vintroûle.
* Les oûs des glumiantès biesses ont-st on spès mantea d' djelêye. I discloynut e l' aiwe, la k' les maclotes crexhnut, et respirer pa des brantcheyes.

## Sourdants
# Côr

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
Sôre di côr
Li **côr**, c' est èn instrumint d' muzike di keuve, avou ene buze ki ratoûne.

Li côr provént do coine di coirneu.
# Feu d' li

on feu d' li dôré (*Lilium Auratum*)
Co ene ôte blanke sôre
Ene djaene sôre
Li **feu d' li** (on scrît eto : feu-d'-li; on dit ossu **fleur di sint Djôzef** u **lisse**), c' est ene fleur des cortis, po gårni, avou des grandès fleurs di sacwantès coleurs, mins ki c' est les blankes les pus rlomêyes.

No e sincieus latén *Lilium spp.*

Famile : feudlissêyes.

## Discrijhaedje del plante.

Come les ôtes feudlissêyes, c' est ene plante avou èn agnon. Gn è vént cénk a shijh fleurs so tchaeke bodje, e moes d' djun, djulete (el Walonreye).

Li feu d' li crexhe voltî ezès clairès plaeces, et voet evi l' crouweur.

## Sôre di feus d' li

* blanc lisse (ås blankès fleurs).
* djaene lisse (ås djaenès fleurs).
* bonet d' Trouk (F. *Lis Martagon*, almand *Türkenbund*).

## Uzaedje come yebe ås maladeyes

* Po les agaesses, on spate èn agnon d' feu d' li tot crou, et on l' mete disso l' må.
* Po fé meuri les clås et les boignes clås, on cût èn agnon d' feu d' li direk so les braijhes, et l' mete bén tchôd sol må.
* fé d' l' **ôle di lisse**, tot leyant distrimper des petales di feu d' li dins l' ôle d' olive. On stind cisse ôle la so les broûleures et schôdeures.
* Li djus d' agnon d' feu d' li pout aidî a n' nén aveur des pleus.

## Li feu d' li dins les fåves do vî vî tins

* Eve åreut planté on feu d' li cwand elle a stî tchesseye evoye do paradis.
* Venusse, deyesse di l' amour ni veyeut nén voltî les feus d' li. C' est leye k' elzî emantcha on djaene pisti.
* On rprezinte sovint sint Djôzef avou on feu d' li e s' mwin. Did la, li no e walon "fleur di sint Djôzef".

## Li feu d' li dins les belès letes e walon

Li feu d' li est l' essegne del purté et d' l' enocince. I fourit sovint tchanté pås fjheus d' arimés e walon. Joseph Vrindts li lome li "sins taetches". Et Henri Simon, dins "li ptit rôzî", scrît :

*I n' florixha k' ene rôze ossu blanke k' on feu-d'-li.*
# Univiersité

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « Univiersité », loukîz cial.
Tchestea d' Colonster (ULg)
Li Noû Lovén
Ene foto d' onk des campusses di l' univiersité d' York di Toronto.
Ene **univiersité** (pus coûtmint, ene **univ**), c' est ene escole dzeutrin avou cåzu totes les coxhes di studiaedje.

Les cis k' î studièt, c' est les studiants; les cis ki les scolnut, les professeurs.

Les univiersités inglesses, et totes les cenes pattavå l' Daegne k' ont rcopyî ciste uzance la, rindèt les diplomes avou des noers cabans et des tchapeas d' djudjes. Ci n' et nén l' dujhance el Beldjike.

## El Beldjike

Li pus viye univiersité d' Beldjike, c' est l' cene di Lovén (askepieye e 16inme sieke), ki l' pårteye francès-cåzante a-st abagué å Noû-Lovén a cmincî di 1975.

Li deujhinme pus viye , c' est l' cene di Lidje, k' a stî metowe so pî tins des trevéns holandès.

Adonpwis, gn ava l' ULB.

Li cene di Gand est l' pus viye do costé flamind (après L' KUL, k' a stî francofone divant d' esse neyerlandès-cåzante).

### Francès-cåzantes

| Sike e walon | No e walon | Sike e francès | No e francès |
| --- | --- | --- | --- |
| UCL | Univiersité catolike do Noû Lovén | UCL | Université Catholique de Louvain |
| LUB | Libe Univiersité d' Brussele | ULB | Université Libre de Bruxelles |
| ULdj | Univiersité d' Lidje | ULg | Université de Liège |
| UMont  | Univiersité d' Mont | UMons | Université de Mons |
| UNameur | Univiersité d' Nameur | UNamur | Université de Namur |
| USL-B | Univiersité Sint-Louwis - Brussele | USL-B | Université Saint-Louis - Bruxelles |

### Neyerlandès-cåzantes

| Sike e walon | No e walon | Sike e francès | No e neyerlandès |
| --- | --- | --- | --- |
| FET | Faculté di l' Evandjîle eyet del Teyolodjeye | ETF | Evangelische Theologische Faculteit |
| LUB | Libe Univiersité d' Brussele | VUB | Vrije Universiteit Brussel |
| UCVL | Univiersité catolike del Viye Lovagne | KUL | Katholieke Universiteit Leuven |
| UAnverse | Univiersité d' Anverse | UAntwerpen | Universiteit Antwerpen |
| UGant | Univiersité d' Gant | UGent | Universiteit Gent |
| UHasse | Univiersité d' Hasse | UHasselt | Universiteit Hasselt |

## Referinces eyet sourdants
# Aldjereye

L' **Aldjereye**, c' est on payis d' Afrike bijhrece, avou ene coisse sol Mîtrinne Mer å Nôr, eyet des frontires avou l' Tunizeye å Nôr-Ess, li Libeye a l' Ess, li Nidjer å Sud-Ess, li Mali eyet li Moritanreye å Sud-Ouwess, eyet li Marok a l' Ouwess.

Li mwaisse-veye est Aldjî.

Li prezidint do payis est Abdelmadjid Tebboune.

|  |
| --- |
| Aldjereye |
|  |  |
| Drapea | **Åres nåcionåles** |
| Imne nåcionå: *Kassaman* |
|  |
| Mwaisse-veye | Alger |
| Lingaedje oficir | Arabe |
| Sitindêye • totåle |  2 381 741 km² |
| Populåcion • totåle |  46,164,219 dimorants 19.4 djins/km² |
| Dislaxhaedje | 3 djulete 1962 |
| Tchîf d' estat | Abdelmadjid Tebboune |
| Prumî minisse | Sifi Ghrieb |
| Manoye | dinar algérien |
| Coisse d' eure | UTC+01:00 |
| Preficse telefonike | +213 |
| Dominne internete | .dz |
|  I gn a so les cmons Wikipedia des imådjes ou fitchîs son a vey avou **Aldjereye** |
| Modele: voy • copene |

## Istwere

Tins del geure di 40, gn a yeu dlé Waradinne (Oran) li batreye di Mers-El-Kebir. Li macsådaedje di Stif åreut stî l' prumî åke do dislaxhaedje do payis.

L' Aldjereye s' a dislaxhî del France après sacwantès anêyes di guere, avou les acoirds d' Évia e 1962. Li FLN (Front di Liberåcion Nåcionåle Aldjeryin) est todi å pouvwer (2002) mågré ene instabilité politike k' i gn a.

## Lingaedjes

Li lingaedje oficir est l' arabe, mins i gn a bråmint di djins ki cåzèt l' berbere et ki rclamèt leus abondroets linwistikes.

L' Aldjereye est li deujhinmme pus grand payis d' Afrike pal sitindêye, djusse après li Soudan.
Li sud do payis comprind ene grande pårteye do dezert do Sara.

L' Aldjereye est on impôrtant produjheu di petrole ey est mimbe di l' OPEP.

## Provinces

L' Aldjereyee est pårteye e 48 provinces ou *wilayas*:

|  |  |
| --- | --- |
| * Adrar
* Ain Defla
* Ain Temouchent
* Aldjî
* Annaba
* Batna
* Bechar
* Bejaia
* Biskra
* Blida
* Bordj Bou Arreridj
* Bouira
* Boumerdes
* Chlef
* Constantine
* Djelfa
* El Bayadh
* El Oued
* El Tarf
* Ghardaia
* Guelma
* Illizi
* Jijel
* Khenchela
 | * Laghouat
* Mascara
* Medea
* Mila
* Mostaganem
* M'Sila
* Naama
* Waradinne (Oran)
* Wargla (Ouargla)
* Oum el Bouaghi
* Relizane
* Saida
* Setif
* Sidi Bel Abbes
* Skikda
* Souk Ahras
* Tamanghasset
* Tebessa
* Tiaret
* Tindouf
* Tipaza
* Tissemsilt
* Tizi Ouzou
* Tlemcen
 |

## Economeye

Li petrole eyet l' gåz naturel sont les principås sourds di rivnous. L' Aldjereye a-st ene des pus grandes riseves di gåz sol Daegn.
Mins nerén, li payis a-st ene nouzome difoûtrinne desse.

## Djins

A pô près 90 % des Aldjeryins vikèt e nôr, près del mer, et a pô près 1,5 miyon di Bedwins vikèt e sud, e dezert.

## Rilomés Aldjeryins

* Politikîs
	+ Ahmed Boudiaf
	+ Ali Bel Haj
	+ Chadli Ben Djedid
	+ Howari Boumedienne
* Sportifs
	+ Noredin Mortelli
* årtisses
	+ Cheb Xhaled
	+ Cheb Mami
	+ Younes Maatoub
* sicrijheus
	+ Salah Guemrich
* Francès di stoks aldjeryins :
	+ Amel Bent
	+ Zindin Zidan

## Hårdêyes divintrinnes

* "Eviè Nonne, ene ramexhnêye di noveles ki sacwantès si pasnut e l' Aldjereye
* Sara Coûtchantrece
# Portugal

Li **Portugal** (minme sicrijhaedje e portuguès), c' est on payis d' Urope coûtchantrece, mimbe di l' Union Uropyinne

Il est metou tot a l' Ouwess do continint, so l' Oceyan Atlantike et avou fok ene frontire avou l' Sipagne, a l' Ess eyet å Nôr

Sitindowe : 91.632 km²

Dimanants : 10.300.000 (des Portuguès et des Portuguesses).

Mwaisse-veye: Lisbone (*Lisboa*).

Ôtès grandès veyes: Porto, Setúbal, Coimbra, Faro.

## Li Portugal eyet l' ebagance

Dins les anêyes 1960 eyet 1970, gn a bråmint des Portuguès k' ont vnou bouter el Beldjike.

Dispu les anêyes 1990, c' est l' contråves mouvmint : li Portuguès rçût bråmint des abagants, des Payis d' Urope levantrece, eyet do Braezi.

## Istwere do Portugal

Li Portugal a stî al tiesse d' èn impire. Ladvins, gn a yeu, on moumint, les veyes d' Asfi et d' El Djadida, e l' Afrike bijhrece (Marok d' asteure).

Les payis d' asteure k' estént coloneyes portuguesses : li Braezi, li Mozambike, li Guinêye Bissaw, les Iyes do Vert Cap, li Timor Levantrece, li veye di Macaw (el Chine.

Cåzu totes les coloneyes portuguesses s' ont dislaxhî e 1975 après l' revolucion des djalofrenes.

## Årts et tourisse

* Stîle manouwelyin
* Fiesse ås danses d' Andanças.

## Rilomés Portuguès

* Vasco d' Gama
* Salazar
* Eusebio

## Hårdêye difoûtrinne

* Official Travel and Tourism office website
* Weather forecast for Portugal

 Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
# 24 di djun

Li 24 di djun c' est li 175inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 176inme po ls anêyes bizetes); i dmane co 190 djoûs divant l' betch di l' anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la

### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye

### Etrevéns a vir avou l' Beldjike

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la

### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

1987 Lionel Messi

## Ont morou ç' djoû la

### Rilomés Walons et waloneus

* 1914: Nicolas Lequarré

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

---

**Vey eto:**

22 d' djun - 23 d' djun - 25 di djun - 26 di djun - les 366 djoûs d' l' anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe