Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Tîfusse

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « Tîfusse », loukîz cial.
spitaedje foû e vizaedje ey e hatrea (foirt råle)
Li **tîfusse**, c' est ene troke di maladeyes des djins ki dinnut des foitès fives ey on spitaedje-foû?

Divinltins, fé mori bråmint des malådes.

Li cåze, c' est ene pitite bactereye del sôre des riketseyes.

A costé do tîfusse vraiy, gn a eto les fives come li tîfusse.

## Minêyolodjince

Come les riketseyes divèt viker ådvins d' ene celule, ele ni dmorèt nén après les sacwès djondowes do malåde.

Li maladeye ni s' atrape ki pa ene hagneure d' on viermin come les pouces et les tikets.

Li tins d' covaedje, c' est ene a 3 samwinnes.

## Senes del maladeye

Spitaedje-foû sol coir et les bresses
Ça cmince pa ene foite five, des frumjhons, des mås d' tiesse.

Cénk a nouv djoûs pus tård, gn a on spitaedje-foû tipike ki cmince so les coisses et si stind eviè les mimbes. Pu so tot l' coir (mins nén sovint sol tiesse ni les tanceas.

Adonpwis, li maladeye acsût l' cervea (menindjecefalite). Li malåde est avå les tchamps et rcrind l' loumire. Sins médiaedje, i va mori.
# Foû-teritoriålisté

Li **foû-teritoriålisté**, c' est dins l' droet eternåcionål, cwand gn a nole djustice d' on metou payis ki pout amete les djins u des soces k' on fwait ene sacwè ricnoxhowe foû lwè dins leu prôpe payis.

## Egzimpe di foû-teritoriålisté

* Li plaece do difåte est foû di tot aroyaedje nåcionå: Les bateas ki naivièt el hôte-mer avou des åres, des prodûts tchimikes disfindous, des distcheyaedjes nawearins
* Li ci k' a fwait li dfåte a peté å diåle e-n èn ôte payis, et n' a nén leyî si idintité. C' est l' egzimpe des crimes do seke: onk ki fwait l’ vicieus el Taylande ni såreut esse ramassé e l' Ostraleye.
# Hayao Miyazaki

Foto da lu.
**Hayao Miyazaki**, c' est on mangaka djaponès. Il a skepyî li 5 di djanvî 1941, a Tokiyo.

## Hårdêye difoûtrinne

* Hayao Miyazaki ås IMDB
# Batreye di Caporetto

Mape del batreye
Li **batreye di Caporetto** (lomêye eto batreye di Karfreit ou dozinme batreye di l' Isonzo) si passa do 24 d' octôbe å 9 di nôvimbe 1917.

Li viyaedje di Caporetto si lome asteure Kobarid ey est metou e l' Esloveneye.

## Disrôlmint del batreye

tropes itålyinnes a Caporetto, djusse divant l' batreye
tropes almandes
Les årmêyes otrichyinnes ey almandes, kimandêyes pa Otto von Below vont fé ramasser ene dobleure ås tropes itålyinnes, ki corèt-st evoye disk' a l' aiwe del l' Aiwe di Piyåve. Les Almands avént eployî des epweznants gåz. Les masses å gåz des tropes itålyinnes n' alént nén disconte ces gåz la. Bråmint des sôdårs schapés ont yeu leu peumons broûlés, et ndè sofri tote leu veye.

Mins, sol Piyåve, rafoircis pås tropes franco-inglesses, il ont parvinou a arester les Otrichyins. E moes d’ djanvî 1918, les aloyîs sont mwaisses del bataye del Piyåve et s’ vont i cmincî a rmonter a l’ assôt.

## Moirts et prijhnîs

Gn ourit a pô près 30.000 moirts do coté des Itålyins, et 20.000 do costé des Almands et Otrichyins. Avou ça ki 260.000 Itålyins fourît fwait prijhnîs.

## Cotoû et consecwinces del batreye di Caporetto

Cwand ça s’ a passé, les oujhenes itålyinnes estént a deus doets di s’ mete e greve. Les sôdårds end avént leu sô et l’ payis aléve capituler.

On scrijheu itålyin k' a dmoré el Walonreye e 1918, Kurt Suckert Malaparte, a stî foirt estomaké pa l’ piete del bataye di Caporetto. I raconte dins onk di ses lives, kimincî å Bork :

*Po l’ Itåleye, li pus grand må a fwait l' pus grand bén ! I fåt dire ki les tropes franco-inglesses n’ ont waire etervinou dins l’ bataye del Piyåve. Et portant, elle ont yeu on grand côp d' efet sol morå des Itålyins, tot lzî mostrant ki les payis aloyîs les sotnént di totes leus foices.*
*Avou Caporetto, les Itålyins avént yeu on fameus côp d’ pougn el frimousse. Il ont rsintou ça come ene grande indjustice. Lu nåcion, k’ esteut a mitan edoirmowe discar la, si va rewoeyî dins on sorsôt patriotike. Et ça s’ va rsinte kékes moes pus tård.*
## Sourdants
# Revintreye des Simbas

Li **revintreye des Simbas**, c' est ene revintreye ki s' a passé e 1964 å Congo-Yopôlveye di cåze des mambornaedjes do govienmint cintrå.

Li 5 d' awousse 1964, elle askepia ene republike ki l' mwaisse veye esteut Stanleveye, et l' prezidint Christophe Gbenye (on ancyin captinne di l' årmêye congolesse).

Ci estat la, li republike populaire do Congo, fourit ricnoxhou pa 7 payis, inte di zels l' URSS et l' Edjipe.

## Mimbes del revintreye

Les tchîfs del revintreye (Pierre Mulele, Gaston Soumialot et Christophe Gbenye) estént des militants d' gåtche (did la, li ricnoxhance pa les payis comunisses et leus aloyîs).

Les guerîs estént des djins d' viyaedje des provinces do Kivou del province levantrece. I creyént ki, tot bevant des estchantêyès abwessons, il alént divni des "Simbas" (liyon e kiswahili) et n' serént nén djondous des bales des afronteus.

Les guerîs Simbas avént inte 12 et 20 ans.

## Concwesse do payis

Les Simbas shonnèt télmint seur di leu foice madjike ki les sôdårds do govienmint si leyèt adire et peter å diåle come des robetes.

Les Simbas vont prinde li mitan do Congo so sacwants moes.

Mins i macsådèt des meyes di djins so leu passaedje, Blancs et Congolès tot parey.

## Contre-atake do govienmint

E moes d' djulete, Moyisse Tchombé divént l' tchîf d' on novea govienmint ki l' såme est di spotchî li revintreye des Simbas.

Sol kimince do moes d' awousse 1964, l' årmêye congolesse, et des merçunaires blancs boutant dizo leu prôpe kimandmint ratakèt et vinkixhèt les Simbas.

## Prinjhe d' ostaedjes

Veyant k' i pierdèt do terén, les Simbas prindèt les blancs - bråmint des Bedjes - come ostaedjes, a Stanleveye, et co pus lon.

End a des cintinnes, wårdés dins des otels, des måjhons, des cahoutes.

C' est l' pus grande prinjhe d' ostaedjes di tos les tins.

## Fén del revintreye

sôdård bedje divant des ostaedjes touwés
Les Bedjes si vont ocuper des leurs ki sont reclôs come ostaedjes. Aprume politicmint, dizo l' minance da På-Hinri Spaak, minisse des dfoûtrinnès afwaires d' adon.

Mins l' diplomaceye Spaak n' a nén adiercî s' côp. I leya don l' tchamp libe al rexhowe militaire.

Tshombe dimande di l' aidance al Beldjike ey ås Estats-Unis

Li 24 di nôvimbe 1964, 350 paras bedjes, epoirtés pa des avions amerikins, sont paratchutés so Stanleveye, et l' riprindèt (operåcion Rodje Dragon). Dismetant, gn aveut ene colone al tere k' avancive triviè del brousse (operåcion Ommegang).

Li 25 et l' 26, les paras ont polou evacuwer 1.800 Uropeyins (et Amerikins) avou eto 400 Congolès.

Gn ava 200 ostaedjes etrindjirs et des meyes di Congolès di touwés.

* trope congolesse
* dischinte d' avion des paras bedjes
* ostaedjes liberés po esse evacuwés
* Ostaedje ki creye come ene sote
* Ostaedje touwé

## Sourdant
# Pougnård

Fibule Amazigh, potreye, koumiya è lantiene.
Pougnård swisse
On **pougnård**, c' est on long coutea (a pô près 20 centimètres) ki côpe des deus costés.

I pout esse hiné.

## Reglumintaedje

Ådjourdu, li pougnård fwait pårteye des åres disfindowes. On ndè pout aveur onk mins on n' si pout nén porminer avou. Li vindaedje est regluminté, djusse po les djins d' mestî.

Divins l' tins, dins tos les magazins d' sovni et d' beyatiles, e bea mitan des cindrîs, des tchaplets, des bondius, des pots di stin ou des assîtes di keuve, on trovéve, vindous come li resse, des couteas et des pougnårds di totes les cognes.

Å Bork, vos plîz tchoezi des mantches avou sint Houbert, li cier ou l' båzlike. Les pus beas avént des mantches di coine di cier et ene bele longue lame crinnêye.

Les scoutes n' avént nén l' droet nerén d' endè poirter po djouwer.

## Sourdants
# Trô d' rotche

On **trô d' rotche** ou **grote** u **cåve djeyolodjike**, c' est ene vûde plaece å mitan d' ene rotche.

Les trôs d' rotche des payis castinnixheus sont foirt beas a vey, avou des nouzomès såles rimpleyes di tchandeles di rotches.

## Biyolodjeye

Les trôs d' rotche ont siervou di dmorance ås prumîs omes.

Gn a bråmint des tchawes-soris k' î vikèt.

## Sacwants rilomés trôs d' rotche

### el Walonreye

* Trô d' Han
* Trô di Spî
* Trô d' Rotchfoirt
* Trô di Rmoûtchamp

### ôte pårt

* Trô d' Lascaux (France)
* Trô d' Chiker (Marok)
* Trô d' Ercule (dilé Tandjî, Marok)

## Dins les belès-letes e walon

Fåve di Bietlete
# Rabanair

rabanair avoiu on cok
Ene **rabanair** (on scrijheut cobén "*rabanêre*") ou **banair di toet** ou **toûne-å-vint**, c'est ene sôre di longue plake di fier, metowe so on clotchî, u al cresse d' on toet, et ki mostere li direccion eyet l' foice di l' air. So les clotchîs, gn a sovint on cok di monté dsu : li rlomé "cok do clokî".

Divins l' tins, c' esteut ene banire (ene longue sitofe); did la li no sinonime "**banire di toet**".
# Bombe-troke

ene bombe-troke di mostraedje (did diviè 1960)
Ene **bombe-troke** (on dit eto : **bombe ås gurnådes** et **bombe ås soramonucions**), c' est ene bombe ki pete dins les airs, et stramer ene peclêye di gurnådes ådzeu des djins ki sont-st adiercîs.

Les gurnådes des bombes-trokes sont grandes come ene dimeye canete di bire.

Gn a 10 åcint des gurnådes ki n' petèt nén, et dmorer on risse po les djins après l' guere.

L' atuze des bombes-trokes shût l' minme sistinme ki les chrapnels, et les robots V1 et V2.

## Eployaedje des bombes-trokes dins sacwantès gueres

Les Amerikins end evoyît timpesse ådzeu des tiesses des sôdars irakyins tins del guere del gofe (1991) pu tins d' l' abrocaedje e l' Irak (2003).

Les Israyelîs end ont evoyî mwints tins del guere do Liban di 2006. So les troes dierins djoûs, il ont kistramé des volêyes di bombes-trokes, k' ont spårdou 1.200.000 gurnådes dins tot l' Nonne do Liban.

## Disminaedje

Les gurnådes des bombes-trokes pus åjheyes a trover ki les menes a mierdjin, poy k' ele ni sont nén eterêyes. Mins ele sont pus traites a aduzer. Ça potche foirt jheymint. E Liban, e moes d' setimbe octôbe 2006, gn a yeu troes dismineus di l' årmêye libanesse k' ont stî scrotés a cåze di ça.
# Feu

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « Feu », loukîz cial.
Feu d' bwejhes.
On retoze on feu d' coxhes.
On **feu**, c' est l' broûlaedje e l' air di bwès, ou d' ôte tchoi, çou ki fwait des blames.

## Motlî

Cwand l' feu va foirt rade, i gn è rexhe des ptits rodjes bokets, les **blawetes**, ou **vivetes**.

D' on feu k' est cåzu distindou, mins k' i gn a co des braijhes, on di k' i **djômeye**.

Cwand l' feu est evoye, i dmeure les **cindes**.

« Vulkin », c' est l' no do diu romin do **feu**.

## Sôres di feus

*Loukîz a :* «feu (discramiaedje)»
* les gådrêyes ou feu po s' amuzer.
	+ grand feu
	+ pitit feu ou schiråde
* les målfeus ki ravaedjèt tot
	+ såvadje feu (dins les bwès)
* feu d' ene moye di fåde

## Sourdants
# Province di Flande coûtchantrece

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « Flande », loukîz cial.
Li **province di Flande coûtchantrece** ou **di Wess-Flande** (nl: *West-Vlaanderen*, fr: *Flandre occidentale,* vls: *West-Vloadern*) est l' province li pus a l' Ouwess del Flande (Beldjike).

## Djeyografeye

Li province di Flande coûtchantrece est èl seu province ki soeye boirdé po 'l Mer do Nôr, è Beldjike. Åzeu d' ça, èl coisse arûle 67 km. Èl coisse va do Li Panne (*[NL] De Panne*) jusk' a Knokke. Si mwaisse veye est Brudje. Èç province a ût administratifs arondixhmints :

1. Arondixhmint di Brudje
2. Arondixhmint di Diksmuide
3. Arondixhmint d' Ieper
4. Arondixhmint di Kortrijk
5. Arondixhmint d' Ostinde
6. Arondixhmint di Roeselaere
7. Arondixhmint di Tielt
8. Arondixhmint di Veurne

## Referinces ey sourdants
# Fime di racsegne

Filmaedje po on fime di rascegne
On **fime di racsegnes** ou **documintåre**, c' est on fime, nén trop lon, ki vout racsegnî so ene sacwè, et nén conter ene sipoûle, come les ôtes fimes.

## Fimes di racsegnes avou des passaedjes walon-cåzants

* «*Les Walons du Wisconsin*» da Zavî Istasse (2011)
* «*Le bout de la langue*» da Zavî Istasse (58 munutes, 2015)