Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Gåle

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
Li **Gåle**, c' esteut, dins l' Antikité, li stindêye di teres metowes inte li Rin, les Ales, et les Pirenêyes. Ele esteut peuplêye pa des peupes celes, ki djåzént gålwès, et pratiker ene rilidjon da zels.

## Les bokets del Gåle

Ene pårteye do teritwere des Gålwès esteut ddja romin divant l' arivêye da Djule Cezår:

* Li **Gåle cizalpene** (li plinne do Pô, al Bijhe di l' Itåleye): po les Romins, c' est l' Gåle, pask' i gn a la des peupes celes. Mins ci n' est nén l' Gåle, djeyograficmint.
* Li **Gåle tranzalpene**, u **Province** (rominne), k' a wårdé disk' asteure si no (Provance).

Li restant fourit apicî pa Djule Cezår e 53 divant Djezu-Cri. Dins s' live "Li guere des Gåles", el pårtixha e troes bokets:

* Li **Gåle Beldjike**: a Bijhe di Sinne et d' Måne, et å Coûtchant do Rin. C' esteut l' payis des Ancyins Bedjes.
* L' **Akitinne**, a Nonne di Garone.
* Li **Gåle celtike**, inte les deus.

## Sacwantès veyes del Gåle
# Anêyes 1890

18inme sieke | **19inme sieke** | 20inme siekeanêyes 1870 | anêyes 1880 | **anêyes 1890** | anêyes 1900 | anêyes 1910
1890 | 1891 | 1892 | 1893 | 1894 | 1895 | 1896 | 1897 | 1898 | 1899
 Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
### Etrevéns

### Rilomêyès djins ki s' î ont fwait cnoxhe

### Edvincions et discovraedjes
# Prodût dvintrin brute

Li **Prodût dvintrin brute** (d' on dislaxhî payis) — e francès **P.I.B.** (*Produit Intérieur Brut*), e-n inglès **G.D.P.** (*Gross Domestic Product*) — c' est l' valixhance di tos les béns et les siervices prodûts dins ç' payis la (sovint carculêye so èn an).
# 1957

Cisse pådje cial, c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1957 do calindrî grigoryin.
19inme sieke | **20inme sieke** | 21inme siekeanêyes 1930 | anêyes 1940 | **anêyes 1950** | anêyes 1960 | anêyes 1970
1952 | 1953 | 1954 | 1955 | 1956 | **1957** | 1958 | 1959 | 1960 | 1961 | 1962
## Ça s' a passé ciste anêye la

### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye

#### Walon

#### Walonreye

### Etrevéns a vey avou l' Beldjike

### Ôtès sacwès

* 3 d' nôvimbe: Li lexhe Layka est l' prumire vicante a-z aler dins l' espåce.

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

* 19 di måss : Joël Thiry
* Bernard Van Vynckt

### Ôtès djins

* 19 di setimbe : Mark Acheson
* 25 di nôvimbe : Élisabeth Caumont

## Ont morou ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

## = Ôtès djins
# Oscar Wilde

Imådje di lu, li 23 d' may 1889.
 Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
**Oscar Wilde**, c' esteut on scrijheu irlandès. I nexha li 16 d' octôbe 1854, a Dublin, et mora li 30 di nôvimbe 1900, a Paris.

## Ovraedjes

**Oscar Wilde** sicrijha toplin d' sôres di tecse. Dinsi, i ponda des arimés, des noveles, des romans eyet des assayes. Houte di çoula, il adjinçna des pîces di teyåte, come « *The Importance of Being Earnest* ».

## Referinces eyet sourdants
# 1799

Cisse pådje cial, c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1799 do calindrî grigoryin.
17inme sieke | **18inme sieke** | 19inme siekeanêyes 1770 | anêyes 1780 | **anêyes 1790** | anêyes 1800 | anêyes 1810
1794 | 1795 | 1796 | 1797 | 1798 | **1799** | 1800 | 1801 | 1802 | 1803 | 1804

## Ça s' a passé ciste anêye la

### Etrevéns a vey avou l' walon

* 24 di decimbe (3 nivôze di l' an VIII): eplaidaedje a Lidje, dins l' «*Troubadour Liégeois, journal encyclopédique…», del «Paskeye lidjwesse del constitucion».*

### Etrevéns a vey avou çou ki va esse li Walonreye et l' Beldjike

Cwatrinme anêye do redjime francès. On est e l' an VIII.

### Ôtès sacwès

Dijh ans après l' revintreye di 1789, li France est minêye pa on Directwere di cénk mimbes. Onk did zels, Merlin d' Douwai, dandjreus nén d' acoird avou ls ôtes, aveut dvou taper l' cote sol håye e moes d' djun. On cåze di ses shuveus, les «Merlinikes» dins l' «Paskeye lidjwesse del constitucion».

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés walons et waloneus

* 17 di fevrî: Joseph Mousset
* 5 di måss: Nicolas Bosret

### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la

* 29 d' awousse : li påpe Pie VI
# Andalouzeye

Montagnes al nive, dirî des tienes castinnixheus (Gwadisse)
Åbes ås fruts
L' **Andalouzeye**, c' est ene franke contrêye (kiminålté otonome) di l' Espagne.

Grandès veyes: Sevile, Gurnåde, Cordowe, Aldjezirasse, Malaga.

## Lingaedje

* castiyan (lingaedje oficire, cåzé avou l' accint andalou po les djins do payis).
* lingaedje djupsyin (djupsyins do payis)
* inglès, francès, almand (tourisses et dmorants etrindjirs sol coisse).
* arabe marokin (ovrîs et abagants e stoumuligne).
* arabe classike (intelectuwels arabe-rafiyants; dimorants des payis del Gofe piersike).

## Djeyografeye

* Rilomêyès montinnes :
	+ Montaedje al nive (*Sierra nevada*).
	+ pegnon d' rotche el mer : Djibraltar
* li coisse del mer : Coisse å solea (*Costa del sol*).

## Istwere

* Evayeye pa les Vandales (4inme-5inme sieke) ki lyi dnèt s' no (Vandalouzeye = Wandalouzeye = Andalouzeye).
* Evayeye pa les Arabes (8inme sieke) k' î vont diswalper li pus avanceye des civilizåcions d' adon.
* Revayeye pa les Castiyans-Aragonès, ki prindèt Gurnåde e 1492, et tchessî les djwifs et les muzulmans evoye. Et traker les cis ki dmorît, et pratiker e muchete (loukîz a : Inkizicion, Morisse).

## Economeye

* Tourisse :
	+ mer et pladje
	+ deujhinme dimorance des djins d' veye d' Espagne mîtrinne (Madrid) et bijhrece et des cis des payis d' Urope bijhrece et Urope coûtchantrece.
	+ monumints do trevén arabe (Sevile, Gurnåde, Cordowe).
* Agricoûteure et aclevaedje :
	+ åbes ås fruts.
	+ olivîs et ôle d' olive.
	+ aclevaedje di robetes.
	+ (divinltins) vatches ås longuès coines po les coridas.
	+ gades å laecea (raece Mourciyinne-Gurnådene).
# Lård

des bagues di lård
Li **lård**, c' est del cråxhe di pourcea.

*Li cråxhe di boû si lome li saeyén.*

## Motlî

On cwåré d' lård k' on pleut voyaedjî avou si lome ene «bague» di lård.

Ene trintche di lård cût al paile, c' est on kerton.

Li boird d' ene pîce di lård, ki c' est l' pea do pourcea, c' est l' **coyene**.

## Sôres di lård

crås lård (å dzeu) / maigne lård (å dzo)
* crås lård : les gros pourceas did divinltins, touwés a 150 kilos, end avént ene fele coûtche.
* maigue lård ou trelårdé : lård avou des royes di tchå dvins (respondant å musse del pea).

## li lård dins l' amagnî

Li lård a stî li soûmint di l' amagnî waitî come li meyeu, do tins k' les ptitès djins ni fjént nén rosti-boli tos les djoûs.

On meteut fonde do lård dins ene paile, po cure ene fricassêye d' oûs, ritchåfer les canadas. On fjheut rivni do lård dins on tchôdron po kimincî on cujhaedje pus rilever.

On l' eployive eto po fé des spessès vôtes. N aveut nén ddja dandjî d' dire "vôte å lård", ça s' compindeut tot seu.

Cwand les djins n' ont pus bouté tant fizicmint, li lård a stî veyou evi, pask' i fjheut groxhi.

## Compôzucion

Come les ôtes cråxhes di biesses ås tetes, n a k' des crås seurs bôrés dins l' lård. Did la li ricmandåcion di n' nén tofer magnî des cråxhes di grossès biesses, mins eto des ôles di plante ou del poytreye.
# Brin

Petales di live
On **brin** u ene **crote**, c' est on boket des distcheyaedjes ki rexhèt des boyeas d' ene biesse (u d' ene djin), et insi spurer l' coir.

## Motlî ordinaire

Les crotes ont on diferin no, sorlon les sôres di biesses et leu cogne.

* flate po les vatches.
* polene po les poyes et les ôtes oujheas.
* crotin po les tchvås.
* petale po les robetes, les lives, les gades et les bedots.
* stron po les djins, les tchéns, les tchets.

Des crotes pus likides k' i n' fåreut si lomer del schite.

Fé ses crotes si dit :

* po les djins : fé (tot biesmint), fé caca, aler al coulote, aler a l' ouxh, aler a sele, aler la k' li rwè va tot seu, aler ås foyes (="feuillées" des sôdårds), tchire, schiter (crotes foirt likides).
* po les biesses : croter, flater, tchire

Li plaece esprès po les djins fé, ça s' lome les cabinets, les raiwires, les tweletes, les wateres, les ahesses, les cabinets, les tchiyotes.

Les crotes di djins sont-st eployeyes dins des kéntes å rvier, come li evoyaedje ås lursetes.

Les crotes des biesses, mins eto des djins, siervèt a fé d' l' ansene.

## Livea des mots po djåzer des crotes

Les mots walons po djåzer des crotes ont des diferins liveas d' politesse.

### neute

* "crote", «brin»
* "caca" po les pits efants
* "fé", fé caca
* "twelete", "watere"
* aler a l' ouxh, al coulote, å "cabinet"

### sorpoli

* "distcheyaedje" po les djins
* "leyaedje" po les såvadjès biesses.
* "raiwire", "ahesse"
* aler a sele, al coulote

### ene miete måhonteus

* (po les biesses )"tchire", "tchiyaedje", stron
* "tchiyote"

### foirt måhonteus

* (po les djins) : "tchire", "tchiyaedje", "stron"
* (djins et biesse) "miere" (aprume dizo disfondowe *merde*)

## Molès crotes

*Loukîz a :* Rimagnaedje des molès crotes