Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Rais X

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « rai », loukîz cial.
 Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
Les **rais X**, c' est des waches electromagnetikes ki siervèt bråmint el medcene po fé des radios.
# 16 di djanvî

Li 16 di djanvî, c' est li 16inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, avou 349 djoûs (350 po ls anêyes bizetes) ki dmorèt disk' al fén d' l' anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la

### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye

### Etrevéns a vir avou l' Beldjike

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la

### Rilomés Walons et waloneus

* 1894 : Alexis Bastin

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la

### Rilomés Walons et waloneus

* 2026 : José Schoovaerts

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

---

**Vey eto:**

14 di djanvî - 15 di djanvî - 17 di djanvî - 18 di djanvî - les 366 djoûs d' l' anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
# Tchade

|  |
| --- |
| Tchade |
|  |  |
| Drapea | **Åres nåcionåles** |
| Imne nåcionå: *La Tchadienne* |
|  |
| Mwaisse-veye | N'Djaména |
| Lingaedje oficir | francès, Arabe |
| Sitindêye • totåle |  1 284 000 km² |
| Populåcion • totåle |  19,319,064 dimorants 15 djins/km² |
| Dislaxhaedje | 11 awousse 1960 |
| Tchîf d' estat | Mahamat Idriss Déby |
| Prumî minisse | Albert Pahimi Padacké, Idriss Déby |
| Manoye | franc CFA d'Afrique centrale |
| Coisse d' eure | UTC+01:00, Afrique/Ndjaména |
| Preficse telefonike | +235 |
| Dominne internete | .td |
|  I gn a so les cmons Wikipedia des imådjes ou fitchîs son a vey avou **Tchade** |
| Modele: voy • copene |

Li **Tchade** est on pays d' Afrike, sovint metou divins l' Mîtrinne Afrike, mins ossu pacô avou l' Afrike coûtchantrece.

## Istwere

## Politike

Sacwants prezidints :

* Hissen Habré
* Idris Deby
* François Tombabaye
* Mahamat Idriss Déby

## Pårtixhaedje do payis

## Djeyografeye

## Economeye

## Djins

## Culteure

## Lingaedjes

* francès (oficire)
* arabe

## Vey eto

## Difoûtrinnès hårdêyes
# 1980

Cisse pådje cial, c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1980 do calindrî grigoryin.
19inme sieke | **20inme sieke** | 21inme siekeanêyes 1960 | anêyes 1970 | **anêyes 1980** | anêyes 1990 | anêyes 2000
1975 | 1976 | 1977 | 1978 | 1979 | **1980** | 1981 | 1982 | 1983 | 1984 | 1985
## Etrevéns

### A vey avou l' walon eyet l' Walonreye

coviete di "Å tins des djasses et des tourpenes" da Robert Arcq
Lives e walon ki vudît ciste anêye la :

* 6 di djun : Li vî Bleu (ratourné pa Jeanne Houbart-Houge)
* Les teres då Bon Diè (André Henin)
* Å tins des djasses et des tourpenes (Robert Arcq)
* Colas l' bracnî (Serge Fontaine)
* Contes del Hôte Årdene (Albert Lenfant)

Lives sol walon ki vudît ciste anêye la :

* *The Colour of the Weather* (Yann Lovelock)

Pris d' sicrijhaedje k' on stî rmetous ciste anêye la :

* Pris Georges Michaux : diné a Émile Gilliard po *N'alez nin dîre qu'i baure !*

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés walons et waloneus

### Ôtès djins

* 31 di djanvî : James Adomian
* 21 d' avri : Rob Riggle
* 13 di decimbe : Olga Tchourikova

## Ont morou ciste anêye la

### Rilomés walons et waloneus

* Jean de Lathuy
* Jean Rode
* 4 di djulete : Maurice Grevisse

### Ôtès djins
# 1920

Cisse pådje cial, c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1920 do calindrî grigoryin.
19inme sieke | **20inme sieke** | 21inme siekeanêyes 1900 | anêyes 1910 | **anêyes 1920** | anêyes 1930 | anêyes 1940
1915 | 1916 | 1917 | 1918 | 1919 | **1920** | 1921 | 1922 | 1923 | 1924 | 1925
## Ça s' a passé ciste anêye la

### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye

#### Walon

Jean Haust enonde l' idêye di l' Atlasse des lingaedjes del Walonreye.

#### Walonreye

### Etrevéns a vey avou l' Beldjike

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

* 20 di djanvî : Denise Delbart
* 2 d' octôbe : Marius Staquet

### Ôtès djins

* 1î d' avri : Toshiro Mifune

## Ont morou ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

* Joseph Sécretin

### Ôtès djins
# Kiyif

Kiyef

*Kiyef*

**Kiyif** u **Kiyef**, e rûsse **Киев**, kyèv, e-n oucrinnwès **Київ** kyiv /ˈkiːjɪv/, coinreçmint /kɪjiu̯/  aschoûtez lu), c' est l' mwaisse veye di l' Oucrinne.

## Istwere

### Principåté

Gn ava dvinltins ene principåté åtoû d' èç veye ci, ki s' lomeut : Principåté d' Kiyif.

### Guere d' Oucrinne di 2022

Tins del guere d' Oucrinne di 2022, i shonneut k' les Rûsses avént dins l' idêye di prinde **Kiyif**. Totfeye, ça n' a måy stî aveuri pa les Rûsses ubén pa èn ôte sourdant. Houte di çoula, el Rûsseye dmore todi astok dins l' Nonne-Levant di l' Oucrinne.

## Dins les belès-letes e walon

Dins l' roman «Vera» da Lucien Mahin (2011), c' est la ki dmeure li feme d' onk des personaedjes:

*Ivan Batissovitch Tchårlinov, pus coûtmint : « Batisse », si feme ni vike nén avou lu nerén, ca ele boute dins l' politike a Kiyev, et ele ni rvént ki d' tenawete.*
C' est ossu la k' Zande, li mwaisse personaedje, a fwait ses hôtès scoles.

Dins l' novele «L' efuyeye» do minme sicrijheu (2022), li mwaisse personaedje esteut a Kiyev å moumint di l' abrocaedje des Rûsses e l' Oucrinne, li 24 di fevrî 2022.

## Sourdants
# Almeria

**Almeria** (e-n espagnol, *Almería*, riprononcî *Almeriya*), c' est ene veye d' Espagne, e l' Andalouzeye, metowe sol Mîtrinne Mer.

## Economeye

Pôrt avou des lenes di feri eviè l' Afrike bijhrece.

## Istwere

A stî l' mwaisse veye d' èn emirat do trevén di l' Andalouzeye arabe, aloyî å rweyåme di Gurnåde. L' emir di Gurnåde aveut prins pårt al batreye di Tarifa avou li rwè d' Gurnåde, Youssef I.

## Dins les belès-letes e walon

Elle est discrîte divins l' roman e walon da Djôzef Mignolet, «Amour a l' Alambra».

Li rwè d' Gurnåde va passer l' esté dilé l' emir d' Almeria. C' est l' fén d' leu voyaedje triviè del Siera Nevada:

*Li solo dcwelixheut tot rodje so Gurnåde cwand l' cortedje s' aresta po taper on dierin côp d' ouy sol Siera Alhamiyya et l' Siera d' Gador, ki s' dressèt di tchaeke costé del valêye come po disfinde Almeria, k' on-z advinéve tote blanke å boird del bleuwe mer.*
*Li ptit pôrt d' Almeria si dresse so les boirds del Mîtrinne Mer, håynant come des djodjowes ses blankès måjhones ås terasses, ses moskêyes ås copoles, ses minarets, ses åbes ås dates et ås fikes, et ses campagnes, hoslêyes di totes les fleurs do Marok et del Tunizeye.*
## Sourdant
# Tchår Pôcet (stoelreye)

Tchår Pôcet et Stoele di Bijhe
Li **Tchår Pôcet** (on dit eto : l' **Atelêye Pôcet**, li **Grand Tchår**, li **Grand Tcheriot**), c' est ene sitoelreye ki rshonne a on tchår.

## Pårteyes do Grand Tchår

* les cwate rowes (cwate sitoele ki fwaiynut l' rectingue)
* les tchvås ou l' tamon : troes stoeles metowes padvant

## Li Grand Tchår et li Stoele di Bijhe

Prinde 5 côps l' longueur do ptit costé do drî Grand Tchår; les rpoiter å hôt : on toume sol Sitoele di Bijhe.

## Sinonimeye

On l' lome eto Tchår Abråm u Tchårea d' Abråm, d' après Abråm, li personaedje del Bibe.

## Sourdants
# Canård

canårds amazirs blancs et noers
On **canård**, c' est èn oujhea ki vike so les doûcès aiwes, nén si gros k' les åwes.

Famile : åwidîs

åwe di cinse et cane
## Discrijhaedje

Li måye a sovint des pus belès coleurs ki l' frumele, lomêye **cane**

Si betch est aplati.

Si ploumaedje pout esse di diferinnès coleurs, mins sovint li ci do måye est diferin do ci del frumele.

## Sôres di canårds

* canård å vert cô
* canård amazir

## Maladeyes des canårds

* Pesse des oujheas
* Botulisse
# Indo-uropeyin

L' **indo-uropeyin**, c' est on forveyou lingaedje, erî-rfwait tot rashonnant ene peclêye di lingaedjes parints, d' Urope et d' Azeye nonnrece, les lingaedjes indo-uropeyins.

## Istwere di l' atuze

L' atuze a stî atåvlêye e 1813 pa Thomas Young (èn Inglès, ki n' esteut nén on linwincieus, mins on docteur). Il aveut rwaitî eshonne come 400 lingaedjes po-z avni a cisse idêye la.

## Berce linwistike des lingaedjes indo-uropeyins

L' indo-uropeyin si dveut djåzer, aprume e l' Anatoleye la a pô près 9000 and did ci.

I s' a spårdou viè l' Coûtchant (lingaedjes romans, tîxhons, eslaves, gayels, baltikes, greks, albanès) eyet viè l' Levant (lingaedje iranyins et indyins).

## Egzimpes d' eployaedje di indo-uropeyin dins l' etimolodjeye do walon

* waitî : tayon-bodje francike (erî-rfwait) \* "wahta" (“gåre, wårdeu”), lu-minme do bodje tîxhon (erî-rfwait) \* "wahtwō" (“gåre, wårdeu”), lu-minme do bodje indo-uropeyin (erî-rfwait) \* "weǵ-" (“esse frisse, esse binåjhe, esse rewoeyî”) (adon parint did lon avou l' neyerlandès et l' almand «wachten», et l' inglès «awake»).

Hårdêye difoûtrinne
[[Categoreye : |Mots walons k' on pout rmonter disk' a on taeyon-bodje indo-uropeyin]] (dedja studyîs sol Wiccionaire)

## Sourdants
# 2011

Cisse pådje cial, c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 2011 do calindrî grigoryin.
20inme sieke | **21inme sieke** | 22inme siekeanêyes 1990 | anêyes 2000 | **anêyes 2010** | anêyes 2020 | anêyes 2030
2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 | **2011** | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016
## Ça s' a passé ciste anêye la

### Etrevéns a vey avou l' walon

Prumî pordjet d' coviete di Vera, on roman da Lucyin Mahin, dessinêye pa José Schoovaerts
Djan et Djene
* Lives sol walon ki vudît ciste anêye la :
	+ ALW l° 17 (Esther Baiwir, d' après les inketes da Jean Haust)
* Lives sol walon ki vudît ciste anêye la :
* Lives e walon k' ont rexhou :
	+ Vera (da Lucyin Mahin)
	+ Doze omes (da Joël Thiry)
	+ Discomelaedje d' on noer poyon foû scwere (da Jacques Desmet)
	+ Djan et Djene (da Chantal Denis, 2011)
	+ Djustin Titôrvå, ene linwe ki va so tot (da Joël Thiry et José Schoovaerts)
	+ Cour å lådje (da Jacqueline Boitte)
	+ Miyin eyet Morice (da Jean-Luc Fauconnier, ratourné da Wilhelm Busch)
	+ Li curé d' Såtô (replaidaedje do roman da Auguste Laloux)
	+ So les trîs des Goletes (da Emile Gilliard)
	+ Tôme II do Vî Bleu (li tecse walon pa Paul-Henri Thomsin)

### Etrevéns a vey avou l' Walonreye

Li 13 di decimbe, on mangon atake li martchî d' Noyé sol Bate di Lidje. Et saetchî so les djins avou on fizik et hiner des gurnådes. Pu fé måleur di s' coir. Troes moirts et dipus d' 70 djostés.

### Etrevéns a vey avou l' Beldjike

Li payis edåme si anêye sins govienmint. I årè falou ratinde cåzu l' fén d' l' anêye, 540 djoûs après les vôtaedjes do moes d' may 2010 po rexhe foû di spexheur. Elio Di Rupo est lomé prumî minisse.

### Ôtes etrevéns

Li prétins arabe :

* 14 di djanvî : Zine Aabidine Ben Ali, k' a miné l' Tunizeye come on dictateur dispu 20 ans, est hiné a l' ouxh pa ene revintreye do peupe, li revintreye tunizyinne, bråmint enondêye pa les rantoeles di soçnaedje sol Daegntoele, et pa l' atôtchance pås ptits telefones.
* 24 di djanvî : a môde des Tunizyins, enondaedje bråmint pa des djonnès djins sins coleur politike, del revintreye edjipsyinne.
* 11 di fevrî : Hosni Moubarek, ki minéve si payis å baston dispu trinte ans (1981), tape li cote sol håye e l' Edjipe, foirci pa 18 djoûs di metingues, sins waire di bardouxha.
* 15 di fevrî : revintreye a Belrazi ki va aminer li guere di Libeye.
* 15 di måss : enondaedje del revintreye siryinne.

## Ont vnou å monde ciste anêye la

## Ont morou ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

* Mouamar Kadhafi
* Vaclav Havel
* 17 di decimbe: Cesária Évora
# 11 d' avri

Li 11 d' avri, c' est li 101inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 102inme po ls anêyes bizetes), avou 264 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.

## Evenmints

## Ont vnou å monde ci djoû la

## Ont morou ç' djoû la

* 1862: Henri Forir
* 1925: Florent Mathieu

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

---

**Vey eto:**

9 d' avri - 10 d' avri - 12 d' avri - 13 d' avri - les 366 djoûs d' l' anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
# Oraye

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « Oraye », loukîz cial.
Pegneon d' l' oraye avou ene oriyete
L' **oraye**  aschoûtez lu, c' est èn organe do coir, ki fwait pårteye del tiesse, et ki permete d' etinde les sons d' ene rîlêye di wachlires prôpe a tchaeke indje di biesses.

C' est eto å mitan d' l' oraye k' i gn a les organes di l' asgurdixhance (ekilibe).

## Pårteyes di l' oraye

* l' oraye d' ådfoû : li pegnon d' l' oraye et l' ecdût oriyrece difoûtrin, ki finixh sol timpan
* li mîtrinne oraye : troes ptits oxheas, li mårtea, l' eglome et li strî moennnut les sons viè l' divintrinne oraye. Ci tchambe la est raloyeye al goidje pal tchenå d' Ustatche.
* li dvintrinne oraye, avou les troes dimey-rondès buzetes ki dnèt å cervea les racsegnes sol pôzucion do coir dins li spåce. C' est did la ki l' nier di l' etindance endè va å cervea.
* les musses di l' oraye: permetnut a bråmint des biesses di bodjî leus orayes po les diridjî la wice k' ele volèt schoûter.

## Maladeyes di l' oraye

### ås biesses et ås djins

* Efouwaedjes di l' oraye : oriyite ou otite : difoûtrinne, mîtrinne (ki vént sovint del goidje), divintrinne (ki pout djonde li cervea).

### purade ås djins

* sourdisté : cwand on n' ôt pus bén clair.
* råyaedje do pegnon d' l' oraye
* boutchon e l' oraye, ki pout esse provoké cwand on saye di rsaetchî l' brin avou ene wate.

### purade ås biesses

* potche di sonk e l' oraye (tchén)
* fototinrûlijhaedje
* rogne des orayes (tchéns, robetes)
* playe di rexhowe des microfilåres do vier do cour å tchén
* agripaedje di boschet (tchén, bovrins)

* plåyes ås orayes d' on tchan (vier do cour)
* Gros porea a l' oraye d' èn åmea
* potche di sonk a l' oraye d' on tchén
* Rodjeur des orayes dins l' pesse afrikinne des pourceas
* fototinrûlijhaedje so l' oraye d' ene berbis ki spågne les noerès plaeces
* nocrê a l' oraye d' ene berbis

## Ôtès fonccions d' l' oraye

côpaedje do dbout d' l' oraye a on berå pol médyî
Ås djins, aprume ås cmeres, l' oraye sieve a-z î pinde des pindants.

Ås biesses d' aclevaedje, l' oraye sieve a-z î mete des oriyetes avou on limero. Ou adon des tchikes éndjolikes di ricnoxhance del biesse, stitcheyes dizo l' pea d' l' oraye.

A sacwants biesses ås grandès orayes (rinåd d' wastene), li pea do pegnon sieve eto å reglaedje del timperateure do coir.

Li bodjaedje des orayes permete ås såvadjès biesses di mî ôre les bruts k' il ont dandjî d' schoûter.

Les acleveus d' bedots, di pourcea, di bovrins côpèt ou kernèt les orayes po médyî sacwants maladeyes.

## Pî-note
# Vilnius

**Vilnius** (e litwanyin : *Vilnius* ; e-n almand : *Wilna* ; e polonès : *Wilno* ; e rûsse : *Вильнюс*), c' est l' mwaisse-vile del Litwaneye eyet s' pus grande veye eto, avou 574 000 dimorants.