Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Tcheke

lingaedjes > indo-uropeyin > eslåve > famile coûtchantrece > **tcheke**

---

 Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « Tcheke », loukîz cial.
Li **tcheke** (*česky*) est on lingaedje eslåve coûtchantrece cåzé el Tchekeye.

Côde ISO 639: **cs**

## Egzimpe di tecse

* e tcheke: Všichni lidé rodí se svobodní a sobě rovní co do důstojnosti a práv. Jsou nadáni rozumem a svědomím a mají spolu jednat v duchu bratrství.
* ratournaedje walon: Tos les omes vinèt å monde libes et ewals po çou k' est d' leu dignité et d' leus droets. Leu råjhon et leu consyince elzi fwait on dvwer di s' kidure inte di zels come des frés.

(prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)

## Hårdêyes difoûtrinnes

* Eciclopedeye Wikipedia e tcheke
* (sol Wiccionaire)
	+ Tot çk' i gn a dedja sol tcheke e Wiccionaire walon
	+ Mots tchekes dedja studyîs e walon sol Wiccionaire
	+ Sacwants mots walons ratournés e tcheke
# Åtchete (tipografeye)

Ene **åtchete** (pus spepieuzmint, ene **ronde åtchete**), el tipografeye, c' est on sene di pontiaedje ki rshonne a ene pitite åtche, ridressêye.

Les åtchetes vont todi pa deus : ene («**(**») divant et l' ôte «**)**» padrî li boket d' tecse d' esplikêye k' on mete inte di zeles.

Ele sont insi eployeyes come sene di pontiaedje.

Mins ele siervèt eto e matematike et dins les programes infôrmatikes.

## Sôres d' åtchetes

* rondès åtchetes : «**(**» et «**)**»
* cwårêyès åtchetes : «**[**» et «**]**»
* crolêyès åtchetes : «**{**» et «**}**»
# Hunan

Province do Hunan
Li **Hunan** (湖南, pinyin húnán - « Nonne del lak (Donting)»), c' est ene province a nonne del Republike populåre del Chine.

Li mwaisse-veye del province, c' est Changsha.

Elle a-st ene sitindêye di 211.800 km² po 66.980.000 dimanants.

Li lingaedje del province est li chinwès / mandarin eyet li Xiang lingaedje.
# Sititchete (linwince)

Ene **sititchete**, c' est on morfinme (boket d' mot) ki si stitche après on bodje, padvant u padrî, u inte deus ôtes sifwaits morfinmes, po fé on novea mot, parint do prumî.

Dins les stitchetes, gn a les betchetes, les cawetes et les ristitchetes.

Les betchetes s' aplakèt padvant l' bodje : on dit k' ele s' **abetchtèt**.

Les cawetes s' aplakèt padrî l' mot : on dit k' ele s' **acawèt**.

Les stitchetes polèt esse vicantes u moites. Les vicantès stitchetes, c' est les cene ki polnut co fé åjheymint des noûmots k' on pôrè comprinde. Les moitès stitchetes ont stî vicantes dins on lingaedje sourdant, u dins ene viye fôme do metou lingaedje.

## Hårdêye divintrinne

Sacwants stitchetes do walon
# Bibioteke

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « Bibioteke », loukîz cial.
å Muzêye do bén-magnî, Hermåle-dizo-Hu
Ene **bibioteke**, c' est ene måjhon u ene plaece la k' i gn a toplin des lives, po des djins vni lére.

## Motlî

Li ci ki s' ocupe d' ene bibioteke si lome **bibiotekî** (po èn ome) u **bibiotecresse** (po ene kimere).

## Sôres di bibiotekes

Si c' ene bibioteke publike, tertos î pout aler lére des lives, et kécfeye les epronter.

On **bibiobusse**, c' est on sistinme di bibioteke ki toûne avou on busse dins tos les viyaedjes, et pruster des lives a lére åzès djins.

## Rilomêyès bibiotekes

* Li grande bibioteke d' Alegzandreye, ki rashonna bråmint des lives des Arabes, des Greks et des Romins. Elle a stî metowe a feu pås Croejhîs et tos les lives broûlés.
* Li "bibioteke do Congrès amerikin a Washington, li pus grande ol Daegne å djoû d' ouy avou 128 miyons d' documints.

## Bibiotekes avou des lives e walon

* Bibioteke des Pårlers del Walonreye a Anse, ecwårlêye del Province di Lidje. Elle a totes sôres di lives et d' sillabusses e walon et sol walon. Ey eto des papîscrîts di totes les tires.
* Bibioteke nåcionåle di Beldjike : elle a èn egzimplaire di tos les lives et rvowes k' ont stî eplaidîs avou on *dépôt légal*.
* Bibioteke comunåle di Nivele : dinltins, n aveut bråmint do walon. Mins ça a stîo roisté dins des cåves.
* Bibioteke del Fak di Letes di l' Univiersité d' Lovén : tos les sincieus lives sol walon, mins nén les lives di Belès letes u les pîces di teyåte.
* Bibiotekes des Cinte di documintåcion do walon e scole.
* Bibiotekes des federåcions provinciåles di l' UCW, k' ont ene grande coleccion di pîces di teyåte e walon.
* Bibiotekes des Soces di scrijheus e walon: li cene des Relîs namurwès a Nameur; li bibioteke Nicolas Pietkin do Rweyål Club walon d' Måmdey a Måmdey.
# Vî lingaedje d' oyi

Li **vî lingaedje d' oyi**, c' est l' sourdant di tos les lingaedjes d' oyi. Il a skepyî foû do latén del Hôte Moyinådje, inte 700 eyet 1100.

Onk des pus rlomés scrijhaedjes e vî lingaedje d' oyi, c' est l' epopêye "li Tchanson da Roland". Gn a eto li tchantlinne sinte Ulaleye.

Li vî lingaedje d' oyi est sovint lomé "**vî francès**", mins ci mot la divreut esse leyî po les vîs tecses prodûts e l' Iye di France inte 1300 eyet 1500. Metans, dins l' tchantlinne da sinte Ulaleye, on rtrouve des piceures do vî picård.

So ces trevéns la, el Walonreye, on scrijheut e vî walon.

Côde ISO: **fro** (di l' inglès *French-old*) pol vî francès.

## Mots et piceures do vî lingaedje d' oyi wårdés e walon et nén e francès

### Motlî

* adviner
* *chamosser* (tchamossî)
* gade
* *hasterel* (hatrea)
* *jote* (djote)
* *machurer* (maxhurer)
* ovrer
* *prangeler* (prandjler)
* *projecter* (pordjeter)
* ramon
* *remembrance* (rimimbrance)
* *resplamer* (rispåmer)
* *sablon* (såvlon), et nén *sable*, k' esteut ôte tchoi.
* *tremmeler* tremler
* *tricoise (tricwejhe)*
* *uchier* (houkî)
* *vesprée* (vesprêye)

### ribetchfessaedje do R

* berbis
* berwete

### oyon O/OU et ôte O

* molén
* plorer
* prover
* trover

### Ôtes sons

Li scrijhaedje "OI" se prononcive "wè" eyet li scrijhaedje "OY" se prononcive "wa" (comme li fwait li scrijhaedje 'OI" asteure).

"J" et "ch" si prononcént "DJ" et "TCH".

## Hårdêye difoûtrinne

Sacwants mots walons rimontant å vî lingaedje d' oyi (dedja studyîs sol Wiccionaire) (avou l' vî mot corespondant)
# Adjinçaedje del fråze

L' **adjinçaedje del fråze** u **sintake** u **emantchåjhe**, c' est on boket del linwince ki rwaite u ki dene des rîles po comint çki les mots divnut esse metous onk padrî l' ôte, dins ene fråze u ene fråzlete.

L' adjinçnaedje del fråze e walon est metowe so ene pådje tote seule.

## Sourdant
# Colnijhaedje

curêyes di moirts al campagne di colnijhaedje do Marok (1907-1908)
Li **colnijhaedje** u **colonialisse**, c' est on sistinme di minance d' on payis pa èn ôte, ki l' a-st evayi.

Les colnijheus sayèt di profiter des ritchesses del coloneye, et lzès reminer e mwaisse payis.

Les colnijheus vont eto candjî l' coloneye, po ndè rsaetchî co dpus d' ritchesses. Dins ci ovraedje la, i polèt rclamer k' i djouwèt on role di diswalpaedje.

Li colnijhaedje difene li djoû do dislaxhaedje. Li colnijhî payis divént on dislaxhî payis

Li mambornance, c' est on sistinme di colnijhaedje ki leye sacwants pouvwers a des tchîfs del coloneye.

## Istwere do colonialisse

Li colnijhaedje egzistéve dedja do trevén del Viye Grece et dins l' Impire romin.

Inte li 16inme s. et l' prumire guere daegnrece, c' est les payis d' Urope k' ont colnijhî les cwate ôtes continints.

E l' Azeye, e 20inme s., li Djapon (el Mandchoureye) eyet l' Chine (å Tibet) ont stî des colnijheus.
# Kilomete

Li **kilomete** (sovint acourti a **km**), c' est ene muzeure di longueur ki våt 1.000 metes. C' est l' muzeure djusse ådzeu des ectometes. C' est l' parey des miles dins l' sistinme eternåcionå d' unités.

Il a replaecî l' eure cwand on a cmincî a n' pus aler å lon a pî.

*Li kilomete a l' eure, c' est ene muzeure di vitesse corante po les rôlants éndjins.*
# Scole prumaire

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
Ene escole e Tchålerwè.
Li **scole prumaire**, ç' est l' scole ewou les efants vont foû d' leus shijh ans disk' a leus douze ans. Elle est etur el scole gårdyinne yet l' scole sigondaire. Les efants sont oblidjîs daler rola.

## Beldjike

### Anêyes

* Prumîre anêye : 6-7 ans
* Deujhinme anêye : 7-8 ans
* Troejhinme anêye : 8-9 ans
* Cwatrinme anêye : 9-10 ans
* Cénkinme anêye : 10-11 ans
* Shijhinme anêye : 11-12 ans

### Acsegnmint

* Biyolodjeye
* Djeyografeye
* Istwere
* Lingaedje del mame (francès, neyerlandès ubén almand)
* Matematike

## Sourdants
# Dislaxhî payis

On **dislaxhî payis** (on dit eto : èn **estat**, on **payis indipindant**, on **sovrin payis**), c' est on payis ki n' est dizo l' colnijhaedje u l' mambornance di nol ôte.

I pout aveur èn ashia a l' ONU.

Cwand l' payis esteut colnijhî d' èn ôte, li moumint k' i s' dislaxhe si lome li dislaxhaedje u indepindance.

Èn estat pout eto provni do disrashonnaedje d' on pus grand payis (Impire trouk, URSS, Yougoslaveye). C' est çou ki pind å nez, avou, al Beldjike.

Come di djusse, les mwaisses do payis dmornut el mwaisse veye.

## Hårdêye divintrinne

* Djivêye des dislaxhîs payis del Daegne
# Belarûsseye

|  |
| --- |
| Belarûsseye |
|  |  |
| Drapea | **Åres nåcionåles** |
| Imne nåcionå: *My Bielaroussy* |
|  |
| Mwaisse-veye | Minsk |
| Lingaedje oficir | Rûsse |
| Sitindêye • totåle • aiwe |  207 596,8 km² 2.26% |
| Populåcion • totåle • dinsité |  9,056,080 dimorants 43.6 djins/km² |
| Dislaxhaedje | 25 awousse 1991 |
| Tchîf d' estat | Alaksandar Loukachenka |
| Prumî minisse | Alaxandare Tourchine |
| Manoye | Rouble biélorusse |
| Coisse d' eure | UTC+03:00, Europe/Minsk |
| Preficse telefonike | +375 |
| Dominne internete | .by, .бел |
|  I gn a so les cmons Wikipedia des imådjes ou fitchîs son a vey avou **Belarûsseye** |
| Modele: voy • copene |

Li **Belarûsseye** u el **Blanke Rûsseye**, lomêye oficirmint **Republike del Belarûsseye** eto, c' est on payis di l' Urope levantrece (asteure). Davance, c' esteut ene ancyinne republike di l' URSS.

Mwaisse veye : Minse (Minsk)

## Istwere

Li payis s' a dislaxhî di l' U.R.S.S. li 25 d' awousse 1991.

## Politike

Come leu d' diplomaceye, gn a yeu les acoirds di Minse. C' esteut ene saye di racmoide les Rûsses et les Oucrinnyins, e 2014. I n' ont vormint nén stî foirt respectés.

Tins d' l' Guere d' Oucrinne, i tnît avou les Rûsses.

## Djeyografeye
# Chife

On **chife**, c' est on sene eployî po rprezinter les nombes, les limeros. On l' pout eto scrire e totès letes e walon.

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "chife", alez s' vey e splitchant motî.*

## Sôre di chifes

### Chifes pol sicrijhaedje des nombes e båze 10

0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 eyet 9.

### Chifes e båze 2 (nombes binaires)

0 eyet 1.

### Chifes e båze 16

chifes et letes do sistinme egzadecimå, foirt eployî dins les copiutreces: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, A, B, C, D, E eyet F.

### Chifes romins

chifes eployîs do tins des Romins po scrire les nombes, et ki c' est des grandès letes. Gn a I, V, X, L, C, D eyet M, k' ont les valixhances di 1, 5, 10, 50, 100, 500 eyet 1000. Les letes, aboctêyes avou ene l' ôte, vont dner les limeros, del manire shuvante: on chife pus ptit metou al hintche d' onk pus grand vout dire k' i fåt rsaetchî li ptit foû do grand po-z aveur li rzultat. eg: IX = 9 (10 - 1). MMDCXCVIII = 2698 ( 1000 + 1000 + 500 + 100 + (100 - 10) + 5 + 1 + 1 + 1). Les chifes romins estént pår målåjheys a scrire et a lére.

### Chifes arabes

#### Istwere

Les chifes eployîs enute po scrire les nombes; lomés insi eneviè les chifes romins k' estént eployîs davance. Li notåcion des nombes pal eplaeçmint des chifes, avou on zero, a stî edvinté el Inde; et a-st arivé el Europe viè l' 10inme siéke, å dtruviè des lives di matematikes et d' astronomeye arabes.

Dins l' vî tins (1220) on dijhéve "*esse chife en algorisses*" ki voléve dire "*èn rén esse, awè l' valeur do zero*". Pask' adon, l' årt do carcul, avou les chifes arabes, estéve lomé d' après **Al-Xhowarizmi**, grand carculeu d' vaila.
Asteure, les algorisses ont bråmint a vir dins l' infôrmatike.

#### Môde di scrijhaedje

Chifes arabes do Coûtchant
Chifes arabes do Levant
Les chifes arabes sont scrît a môde coûtchantrece (Urope, Marok, Aldjereye, Tunizeye) u a môde levantrece: Libeye, Edjipe, Moyén-Levant. E sacwants payis (Emirats Arabes), on pout trover les deus sistinmes eshonne. Loukîz li rvuwe di feme "Zaharat al Xhalij" (å dzeu) avou les chifes arabes a môde coûtchantrece, et l' ôte rivuwe di feme "Es Sada" (å dzo) avou les chifes a môde levantrece.

**Tåve d' ekivalince**

|  |  |
| --- | --- |
| **Chifes Coûtchantreces** | **Chifes Levantreces** |
| * 0
* 1
* 2
* 3
* 4
* 5
* 6
* 7
* 8
* 9
 | * ٠
* ١
* ٢
* ٣
* ٤
* ٥
* ٦
* ٧
* ٨
* ٩
 |

#### Lijhaedje

* a môde latene: deus **meye** cénk **cint** ût**ante**-**troes** (meyes, cints, dijhinnes, unités): lingaedjes laténs, inglès.
* a môde tîxhone: *twee duizend, vijf honderd* drie-en-tachtig (deus meye cénk cint "troes-et-ûtante") (meyes, cints, unités, dijhinnes): lingaejdes tîxhons, arabe do Marok, d' Aldjereye, di Tunizeye.
* a môde arabe: *thalathatou wa thamanoun wa xhamsa mi'atou wa alfayn* (troes-et-ûtante et cénk cint et deus meye) (unités, dijhinnes, cints, meyes): arabe classike. C' est l' ôre d' arivêye des chifes do nombe 2.583 dins l' fråze arabe ki s' lét di droete a hintche.
# Siné (scrît)

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « siné », loukîz cial.
dicåçtaedje siné d' on ptit no (pa Lorint Hendschel)
Li **siné** u **sinateure**, c' est on ptit scrijhaedje al mwin, prôpe a ene metowe djin, ki sieve a-z aveuri èn ake u ene ouve d' årt (pondeure, fotografeye) fwait pa ç' djin la.

Sovint, c' est ene cogne do no d' famile, do ptit no u do no d' pene del djin.

* dicåçtaedje do ptit no shuvou do no d' famile (pa Guy Cabay)
* pondeure avou l' siné (d' on ptit no, Souzane)
* mots do siné (da William Dunker) nén ricnoxhåves
* dandjreus les prumirès letes do ptit no et do no, nén ricnoxhåves (da Michel Francard)
# Riscrijhaedje del vwès

El **riscrijhaedje del vwès**, sovint rbatijhî **ricnoxhance di vwès**, c' est ene coxhe del sûtisté éndjolike ki saye di ricnoxhe les sons del vwès d' ene djin, saizeye pa èn eredjistreu, po les riscrire a môde d' on tecse eployåve pa ene éndjole.

## Tecnike vijhene

Li sinteze di pårlaedje est djusse li contråve del sinteze do pårlaedje.

## Uzaedje

Sacwants di ces programes la doerént esse capåbes di scrire do tecse dins on metou lingaedje a pårti d' on fitchî odio d' on cåzaedje.
# Orandje (frut)

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « peme d'amour », loukîz cial.

Ene **orandje** (eto ene **peme d' amour**), c' est l' frutaedje di l' orandjî, k' a ene orandje coleur.

* Ene **peme d' amour** complete sol hintche, ene mitan sol droete ey on boket ådzo.
* Ene peme d' amour avou di "sonk".
* Ci frut ci s' mindje ey es boet eto.

## Hårdêye divintrinne

* mandarene
* seure orandje
# Lodjike

Li **lodjike** c' est l' syince do råjhonmint. Elle aide les djins a dire si ene sacwè est vraiye ou fåsse.

Èn egzimpe bén cnoxhou, diné d' Aristote:

1. Tchaeke djin est mortele.
2. Aristote est ene djin.
3. Adon, Artistote est mortel.

On lît WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 come "eyet"; dj' ô bén, les deus sont vraiys.
On lît WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 come "ou"; dj' ô bén onk (pol moens) est vraiy.
On lît WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 come "implike" ou "Si ... adon ... ".
On lît WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 come "nén" ou "C' est nén vraiy ki...".

Vochal li minme egzimpe tot-z eployant les simboles lodjikes:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_8
Eyet co l' minme egzimpe, avou des termes djenerås:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_10
Cwand on cåze del *lodjike* on cåze des *clåzes lodjikes*. Ene clåze c' est tot biesmint ene sacwè come "Aristote est ene djin" ou "Tchaeke djin est mortelle"; dj' ô bén, on declaraedje ki pout esse vraiy, ou fås, mins nén les deus.

Les acertinaedjes sont des relåcions lodjikes ki sont tofer vraiyes, metans WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 . On les lomes des totolodjeyes (metans: "i plout oudobén i n' plout nén").

Les copiutreces eployèt l' lodjike po fé des algorisses.
# Hegel

Hegel

|  |  |
| --- | --- |
| Skepiaedje | 27 d' awousse 1770, Stuttgart |
| Moirt | 14 di nôvimbe 1831, Berlin |
| Nåcionålité | Royaume du Wurtemberg |
| Activités | filozofe, professeur d' univiersité, historien ou historienne de la philosophie, scrijheu, philosophe du droit, logicien ou logicienne |

WIKIDATA
**Hegel**, di s' plin no **Georg Wilhelm Friedrich Hegel**, c' esteut on filozofe almand.

Il a skepyî li 27 d' awousse 1770 ey a morou li 14 di nôvimbe 1831.

## Mwaissès idêyes

(e 1819)
Il a scrît on moncea d' lives di filozofeye et d' istwere, di politike, di rlidjon, d' årt, di lodjike eyet d' metafizike.

Mins ses lives sont målåjheys a lére, pask' i studeye diferinnès idêyes e minme tins.

L' ideyalisse des tuzêyes da Hegel at stu shuvou pa ene peclêye di scrijheus et d' filozofes, d' acoird avou lu (Bradley, Sartre, Küng, Bauer, Stirner, Marx). Mins end aveut ossu ki n' estént nén d' acoird (Kierkegaard, Schopenhauer, Nietzsche, Heidegger, Schelling).

Hegel n' est nén rprins dins les 100 prumîs del djivêye Michael Hart des rlomêyès djins di l' Istwere, mins il est cité dins ene deujhinme lisse, des cis ki serént inte li 101inme eyet l' 200inme.

Li live di filozofeye, «Phänomenologie des Geistes» (adjinçnaedje do tuza), a stî - po ène pårt- metou e walon, sol cogne d' ene binde d' imådjes pa José Schoovaerts, ey eplaidî po papî dins l' Rantoele, et so les fis, po on tins sol forom "Toudi".
# Ratournaedje odiovizuwel

Li **ratournaedje odiovizuwel**, c' est l' dominne del traduccion des contnous mediatikes, å pus sovint d' on lingaedje a èn ôte. Télcôp, ça pout esse dins l' minme lingaedje ubén ça pout sey on ratournaedje tuzançrece eto.

## Môdes

### Doblaedje

Li **doblaedje**, c' est l' manire di tradure avou l' ci k' on candje les vwès d' oridjene. On radjoute, al plaece di zels, des vwès des djins do lingaedje adiercî. C' est l' tecnike d' ermetaedje li pus peuprece amon l' monde francès-cåzant, mins eto almand-cåzant. Ci-ci, c' est l' pus grand mårtchî d' l' Urope, tot-z el rwaitant. Po ene pekêye di lingaedjes, il egzistêye diferinnès sôres.

Èn egzimpe, c' est les troes lingaedjes romans les pus djåzés daegnrece : li francès, li portuguès eyet li spagnol. Ces troes la ont deus varyistés ki dpindnut des continints : ene po l' Urope ey ene deujhinme po les Amerikes.

### Dizeu-vwès

Li **dzeu-vwès**, c' est cwand on leye les vwès do lingaedje oridjinå, mins k' on stitche li lingaedje adiercî ådzeu, tot metant ès volume pus foirt. On-z el ritrouve foiravant dins les payis slaves, metans l' Rûsseye.

Cwek' dins l' monde francès-cåzant, on-z voet ostant l' **doblaedje**, on ôt li **dzeu-vwès** dins les tévévicances, u co dins les fimes di racsegnes.

### Dizo-tites

Les **dzo-tites** sont djenerålmint uzés dins les payis djermanikes, åré dé les almand-cåzants. Fåt dire k' les ouves sont sovint e-n inglès eyet k' les lingaedjes djermanikes î sont mo djondants.

Amon les lingaedjes coinreces del Walonreye, li contnou sont sovint rmetous e francès avou ci djinre di tecse. La ossu k' on riscrit li parlaedje, sins candjî d' lingaedje, otomaticmint dins ci dominne ci.

## Referinces eyet sourdants
# Claude Debussy

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
Claude Debussy

|  |  |
| --- | --- |
| Skepiaedje | 22 d' awousse 1862, Saint-Germain-en-Laye |
| Moirt | 25 di måss 1918, 16e arrondissement de Paris |
| Nåcionålité | France |
| Activités | compôzeu, pianiste, critique de musique |

WIKIDATA
**Claude Debussy**, c' esta on compôzeu francès pindant l' dierinne troke do 19inme sieke.

## Rilomêye

Ene d' ses ouves, k' est li pus cnoxhowes est : *Clair de Lune*.

## Referinces eyet sourdants
# Radår

On **radår**, c' est ene machene k' evoye des waches electromagnetikes a pårt (ki c' est des waches radio) po saveur çou k' gn a padvant.

## Sôres di radår

* radår d' areyopôrt
* radår militaire
* radår di spoutnik
* radår po-z anoncî l' plouve
* radår biyolodjike (tchawes-soris)
# YouTube (waibe)

**Youtube** (dandjreus po *your tube*, çou ki vôreut dire, e-n inglès, **vosse tchanson å grand succès**, rispoté e walon VoBuze), c' est ene waibe la wice ki tertos pout eberweter des videyos.

Gn a sacwantès waibes walon-cåzantes, ki l' pus cråsse, c' est l' tévé walon-cåzante.

Gn a eto on ptit hopea di tchansons e walon. E 2025, tins del Fiesse ås lingaedjes walons, li Siervice des Lingaedjes do Payis a dné des tåvleus avou bråmint des tchansons et des alboms e walon k' on pout trover so YouTube (et so d' ôtès waibes come Spotify, Deezer, Bancamp…).

## Cogne cawetreces di videyos eberwetåves

* .avi, AVI (do sistinme d' operance Windows)
* .3GP (des axhlåves)
* .MOV (do sistinme d' operance Mackintosh)
* .MP4 (iPod / PSP)
* .MPEG
* .FLV (da Adobe Flash)
* .MKV (h.264)

## Sacwants tchinnes avou do walon

* Rabulets (bråmint des fimes d' imådjes prezintés på professeur Titôrvå)
* tévé walon-cåzante (tchinne da Lucyin Mahin
* tchinne del SLLW
* tchinne da Elmore D ewou çk' on pout schoûter totes ses tchansons
* Teyåte e walon :
	+ Sôte ki pout
	+ Abeye, i fåt sognî
	+ ... (cweri so ene ricwirrece "Youtube, *théâtre walon*")
* The May Cougnî, k' a ene rîlêye di videyos sol walon : *D(ÈN)I-ST-I - Apprendre le wallon*

## Sourdant
# Violon

Li **violon**, c' est èn instrumint d' muzike ås coides sicrepêyes.

Il a cwate coides, cafroyeyes avou èn airçon, et acoirdêyes so les notes sol, ré, la, mi.

## Motlî

Li ci ki djowe do violon po s' plaijhi si lome **violoneu**, li ci kel djowe di s' mestî si lome **violonisse**.
# Ôrinombe

L' **ôrinombe**, c' est on rapoirt, k' a stî trové e l' djeyometreye, di téle manire ki, po deus longueurs "a" eyet "b", a+b/a = a/b.

## Aplicåtions

Les timpes greks ont stî bastis tot respectant ci rapoirt la.

Dins les anêyes 1960, les fniesses estént fwaite divins on sfwait rectingue.

E l' fotografeye, li mwaisse personaedje doet esse al pôzucion di l' ôrinombe, e hôteur ey e lårdjeur..

## Sourdant
# Porto Rico

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.

|  |
| --- |
| Porto Rico |
|  |  |
| Drapea | **Åres nåcionåles** |
| Imne nåcionå: *La Borinqueña* |
|  |
| Mwaisse-veye | San Juan |
| Lingaedje oficir | Espagnol, Inglès |
| Sitindêye • totåle • aiwe |  9 104 km² 35.7% |
| Populåcion • totåle • dinsité |  3,285,874 dimorants 360.9 djins/km² |
| Dislaxhaedje | 1898 |
| Prumî minisse | Jenniffer González |
| Manoye | Dolår amerikin |
| Coisse d' eure | UTC−04:00 |
| Preficse telefonike | +1787, +1939 |
| Dominne internete | .pr |
|  I gn a so les cmons Wikipedia des imådjes ou fitchîs son a vey avou **Porto Rico** |
| Modele: voy • copene |

**Porto Rico** (en espagnol Puerto Rico), c' est ene iye des Carayibes, k' est asteure dizo mambornance amerikinne.

Mins gn a eto on pårti ki vout l' dislaxhaedje do payis,li PIP.