# Dobe rifondowe

Ene **dobe rifondowe**, c' est, dins les tecnikes di rfondaedje do walon, on mot k' on a ritnou deus rfondaedjes, diferins assez, mins ki c' est mågré tot l' minme tcherpinte.

## Estratedjeye des dobès rfondowes

Les dobès rfondowes sont ahivêyes po "fé plaijhi" a sacwants coines do payis, k' ont, po des mots foirt corants, des prononçaedjes diferins del prumire rifondowe, et eto nén rshonnants å spotchant lingaedje.
On saye k' i gn åye li pus waire possibe di dobès rfondowes, ca c' est contråve ås såmes do rfondaedje.

## Des dobès rfondowes el croejhete

* Dobe prono pårtixhrê: è;
endè.
* etroclêyès dvancetes: azès; åzès; a les. pås, pa les.

## Des dobès rfondowes ezès codjowaedjes

* Les rwaitants di l' indicatif prezintrece (cawetes -nut & -èt) et do suddjonctif prezintrece.
* Les dobes pårticipes erireces.
* sacwants codjowaedjes coinreces tipikes do viebe "esse": il ere, il ît (il esteut); il erént (il estént).

## Des dobès rfondowes el morfolodjeye (aboctaedje des mots)

### Bodjes

* djårner les deus mots ont tchaeke ene mitan del Walonreye, **djermer** so Lidje et l' Årdene, k' a des parints tipikes (djermale, djermêye); **djårner** so Nameur et Tchålerwè, pus tipike.
* balance / balancî / bloncî

### Dobe cogne del minme betchete

* Li ristitcheye voyale et l' advancêye voyale.
	+ Li betchete s(i)- / (e)s-
	+ Ôtes mots ki cmincèt pa S + Cossoune.
	+ Li betchete r(i)- / (e)r-
	+ Les årtikes et prezintoes.
		- Li betchete ki- / c(o)-

### cawetes et betchetes

* Li femrin di nos d' fijheuse et d' mestî
	+ Li no d' fijheuse: femrin del cawete -eu: cawete -euse u cawete -resse.
	+ Sacwants femrins del cawete -î: cawetes -resse u cawete -ire: (gaztire / gaztresse; ovrire / overresse).
* Dobe cawete di viebe -ter / -oter: betchter / betchoter; tchicter / tchicoter
* Dobe cawete di viebe -ner / -iner

## Des dobès rfondowes e motlî

### Mots å mierpî

* åy, way: deus sinonimes di **oyi**, foirt corants, onk d' Årdene (dizo disfondowe *ây*), l' ôte do Coûtchant walon.
* bwès, bos: **bos** å Coûtchant walon, foirt corant. A dné des parints boskiyon, bokion k' ont wangnî sol Basse-Årdene.
* cloke et clotche (et leus parints) : «clotche» est erîlêye avou si TCH walon. Li spårdaedje est mitan mitan (Mape ALW **1** 20). Li parint «clotchî» est l’ pus lådje oyou. Mins c’ est «cloke» dins les troes grandes veyes del Walonreye : Tchålerwè, Nameur et Lidje.
* djaeye et gaeye : "gaeye" est pus près del cogne di l' etimolodjeye (*nux gallica*), et c' est l' disfondowe di tot l' payis d' Nameur et d' Tchålerwè. Et co ça dpus : elle a dné on parint pår walon : gayete.
* mî, mia: les deus mots ont tchaeke ene mitan del Walonreye, **mî** so Lidje et l' Årdene, **mia** so Nameur et ene miete so Tchålerwè.
* ouy, iy, **iy** dizo disfondowe *î* so Tchålerwè, foirt tipike, ki pout rprezinter eto li disfondowe di Måmdi *û*. Sol restant del Walonreye, on-z a **ouy**.
* paile & payele : *payele* å Coûtchant walon.
* pu et pwis : "pwis" a dné adonpwis.
* pwin, pan: **pan** est foirt corant a Lidje.
* u, ou: **ou** est l' pus lådje oyowe; **u** est pus court, et diferin do francès.
* shure & shuve shure pus près di *sûre* (Lidje), *sîre* (Basse Årdene), *chûre* (Nameur); shuve pus près di *chûve* (Tchålerwè), *swève* (Hôte Årdene).

### Diftongaedjes

Li diftongaedje est tipike do walon, mins les nén diftonguêyès cognes sont sovint les pus lådje oyowes.

* pû & piou
* beyôle & bôle
* maweur & meur

### Sinonimeye di mot foirt corant avou deus diferinnès cawetes u betchetes

* solea, s(o)lo: s(o)lo est ene fôme di Lidje, Hôte-Årdene et Tchestrolet, dedja diferinne e 1300 et des (ci n' est nén l' minme cawete). Atuzlêymint, "solo" riprezinte eto li fôme des aschates walon-picård *solèy*, mins kî çki va tuzer a ça ?
* "amon" et "emon".

### minme mot arivé e walon pa deus voyes diferinnes

* måleur & målaweure (målureuzmint / målawureuzmint) : s' i gn a d' l' adire inte les deus mwaisse mots, les deus adviebes sont des vraiyès dobès rfondowes.

### Les mots avou stitchaedje d' ene halcrosse voyale (U et I)

* Dobes adviebes avou on halcrosse U calké d' on E francès: ôtmint / ôtrumint; simpmint / simplumint; oniesté / oniestruté; oniesmint / oniestrumint.
* Dobes adviebes avou l' cawete -dimint: crånmint / cråndimint; abeymint / abeydimint; drolmint / droldimint; normålmint / normåldimint.
* Mots avou on rwalonijhaedje avanciveus (on wåde eto on rfondaedje pus classike): mieçnaire / mierçunaire; Nosse-Dame / Notru-dame.

## Dobès rfondowes ortografikes

### Cawete -ård / coron år

* castård / castår
* sôdård / sôdår

### Cawete -åd / coron -å

Cwand l' cawete "åd" est dandjreus etimolodjike, mins k' ele n' a måy sitî scrîte dins les motîs

* niyåd / niyå
* vexhåd / vexhå

### Mots d' aplacaedje

* padecô / pa des côps

## Totès sôres

* leddimwin, londmwin
* dobes rifondowes di cåze d' on rbetchfessaedje :
	+ kerner / crener

## Dobes rifondowes abandnêyes

C' est des dobes ridondowes k' ont-st aparexhou å cmince di rfondaedje (1993-2003) mins k' ont stî abandnêyes après.

* dobe codjowaedje di viebes (2inme u 3inme sôre u 5inme sôre / 4inme sôre).
	+ Rifondous avou on codjowaedje del 2inme, 3inme sôre u cénkinme sôre: djéryî, avancî, minti.
	+ Rifondous avou on codjowaedje del 4inme sôre: s' agranci, sofri, ofri, mwaistri, sôrti.