Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Diyacritike

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « accint », loukîz cial.
faflotes pol fonetike dins l' FEW
On **sene diyacritike** u, pus courtinnmint, on **diyacritike** (on dit eto: ene **faflote** ou èn **accint**), c' est on sene ki s' mete å pus sovint å dzeu, å dzo ou åd triviè d' ene lete po ndè fé ene lete diferinne (ou on prononçaedje diferin).

## Siervaedje dins sacwants alfabets

C' est eployî aprume avou l' alfabet latén, k' a 26 letes di båze å pus sovint, mins pus d' ene trintinne tot contant sacwantès letes speciåles et loyeures di sacwants lingaedjes. Mins nerén, les diyacritikes permetèt d' aveur ene tchuze bén pus grande, di pus d' ene cintinne di caracteres.

Les alfabets grek et cirilike eployèt eto les diyacritikes.

Dins l' alfabet arabe, les troes coûtès voyales et l' soucoun sont tertos metous a môde di faflote, simpe ou dobe. Li sene di rdoblaedje di cossoune (chedda) sifwaitmint. Cisse faflotreye la ni s' sicrît nén dins les lives et les gazetes, çou ki rind l' lijhaedje ça pus målåjhey.

C' est parey po les alfabets d' l' Inde (devanagari,...), et l' ebreu k' eployèt sifwaitmint des diyacritikes po mårker les voyales.

Les sillabaires djaponès eployèt des diyacritikes po fé l' diferince inte les vuzlêye et divuzlêyès cossounes. Tant k' ås caracteres aboridjinnes canadyins, il eployèt eto des diyacritikes dins sacwants lingaedjes.

Li scrijha tifinar eploye deus faflotes po les rinflés G (ⴳⵯ) et K (ⴽⵯ).

## Faflotes foû des letes

* faflote
	+ tchedje di faflotaedje
	+ disfaflotaedje
* loyeure
* coron-faflote
* crole

## Diyacritikes so des letes

* tchapea u toetea (eg: âêîôûĉŝŷ)
* montant accint u accint sol hintche (eg: áéíóúćśý); dins l' lingaedje corant, «E accint sol hintche» est co dit «betchou E»
* dobe montant accint (eg: űő)
* dischindant accint u accint sol droete (eg: àèìòùỳ); dins l' lingaedje corant, «E accint sol droete» est co dit «schayî E
* bole (eg: åů); dins l' lingaedje corant, «A-bole» est co dit «A botroûle»
* pont å dzeu (eg: ȧėiċṡ)
* pont å dzo (eg: ạẹị)
* cedile (eg: çţş)
* ogonek (eg: ąęįǫų)
* bår å mitan (eg: łøŧħđ)
* caron (eg: čšž)
* breve (eg: ăĭŏŭ)
* accint-båre (macron) (eg: āīōūȳ)
* wachlete (ou *tile*) (eg: ãẽĩõũñỹ)
* dobe pont sol lete (ou *trema* ou *diereze*) (eg: äëïöüÿ)

## Sourdants
# Antolodjeye

Ene **antolodjeye**, c' est on live ki rprind tos les scrijheus(es) d' ene sôre di scrijhaedje, so ene metowe termene.

Avou tchaeke sicrijheu(se), gn a ene pitite biyografeye, et li djivêye des lives k' i (elle) a-st eplaidî. Adonpwis, on boket di ses scrijhaedjes.

*Les antolodjeyes des scrijheus e walon sont metowes so ene pådje tote seule.*
# Ratournaedje (langue)

Prumêre pâdje d'on ratournaedje da Max Stirner (do francès å walon pa).
On **ratournaedje** (on dit eto on **rashiaedje**, on **tradujhaedje**, on **translataedje**, u **traduccion** on **rmetaedje e…**), c' est l' passaedje d' on lingaedje a l' ôte, po des scrîts tecses. Po les cåzaedjes, on djåze purade d' eterpretåcion.

## Kékès dnêyes

Li ci ki fwait çoula di s' mestî si lome **ratourneu(se)** (**tradujheu(se)**, **translateu(se)**).

Li lingaedje k' on cmince avou, c' est l' **lingaedje-sourdant**; li lingaedje k' on î fwait l' ratournaedje, c' est l' **lingaedje-adierça**.

## Rujhes dins les tradujhaedjes

Come dit li spot «*Tradure, c' est trayi*», on ratournaedje n' est måy li djusse rashiaedje do mwaisse tecse.

Ene des rujhes classikes cwand on ratoûne eviè ene langue del minme famile k' el lingaedje sourdant, c' est les fås amisses.

## Sôres di ratournaedjes

* li ratournaedje mot po mot
* li ratournaedje tot «tournant åtoû do pot» po respecter les piceures les pus tipikes do lingaedje-adierça. On l' lome voltî ratournaedje ås belès letes u tradujhaedje literaire.
* li redjårbaedje, ki n' est ddja pus on simpe translataedje, mins ene miete on scrijhaedje a pårt.

## Istwere do ratournaedje

Divinltins, les ratourneus eployént purade les motîs.

Dispu les anêyes 2000, on-z a apontyî des programes di ratournaedje.

Gn a eto toplin des waibes di ratournaedje, ou ki polnut esse eployeyes po çoula, come les wiccionaires.

## Sacwantès rujhes des ratournaedjes do walon u aviè l' walon

Èn egzimpe di ratournaedje d' on boket di « *Les satires*», èn ovraedje di Nicolas Boileau, k' est lome riprezinté padzeu. Dit-st i: «Ki vint côps sol mestî, vos rmetoxhe vost ovraedje! Et l' amidrer tofer, et pu l' co ramidrer!([FR] *Vingt fois sur le métier remettez votre ouvrage. Polissez-le sans cesse, et le repolissez.*)».
### Ratournaedjes francès walon

Çou k' est l' pus målåjhey, c' est di n' nén trop eployî di francijhas.

I fåt eto prinde asteme åzès diferinces inte li croejhete francesse eyet l' walone.

So sacwants ponts, li walon a dipus d' piceures kel francès, metans dins les dvancetes. Vocial èn egzimpe classike. Dins on ratournaedje oral, "Les enfants de Saint-Hubert (de sint Hubert)" n' est nén clair e francès. Il divént e walon :

*Les efants d' Sint-Hubert* (Les enfants de Saint-Hubert)
*Les efants da sint Houbert* (Les enfants de saint Hubert)
### Ratournaedjes walon francès

Li kesse k' on dmande sovint po mostrer li ritchesse do walon, c' est di ratourner francès :

*Ça brotchive foû tocosté.*
## Hårdêyes divintrinnes

* ratournaedje mot po mot
* ratournaedje odiovizuwel
* ratourneu

## Pî-notes
# Belès-letes

Ouve di belès letes e walon (roman)
Les **belès-letes** (escrît eto avou des grandès letes : **Belès Letes**; on dit eto li **literateure**), c' est des scrijhaedjes kel sicrijheu·se saye k' i soeyexhe beas, et ki n' divèt nén todi fé passer ene racsegne å lijheu u al lijheuse.

Les belès-letes sont rwaiteyes come èn årt.

## Sôres di belès-letes

Dins les belès-letes, on fwait sovint l' diferince inte li prôze et l' powezeye.

Li tecse des pîces di teyåte c' est eto ene ouve literaire.

Les scrijhaedjes di Belès Letes e walon sont metous so ene pådje tote seule.
# Sustantif

On **sustantif** ou **cmon no**, c' est on mot ki mostere ene sacwè, ene sakî, on sintimint, k' end a bråmint des pareys.

Årvierdimint, on no prôpe mostere ene sakî ou ene sacwè k' end a k' onk u k' ene.

Ene sustantivire, c' est ene motire ki djowe el sintake come on sustantif.

## Mwaissès piceures

Les sustantifs candjnut e djinre (e walon, l' omrin et l' femrin) ey e nombe (e walon, singulî et pluriyal).

Des ôtes mots polnut djouwer li role d' on sustantif : c' est çou k' on lome li sustantivaedje.

*li **dinner**, å-z **ôre** des djins, li **vete** et l' **setch**, c' est èn abateu di **stårés**.*
Ene sustantivire fwait l' minme bouye k' on cmon no, mins c' est sacwants mots todi metous eshonne.

*C' est on dji-n'-vou-dji-n'-pou*
## Acpagnmint des sustantifs

sustantifs (sorlinés e rodje) et s' troke di mots (sorlinêye e vete).
Li sustantif eyet les mots ki vont avou fômnut li **troke do sustantif**

Li sustantif est sovint metou dirî on prezintoe (u ene prezintrece). Li pus corant est l' årtike (li, el, on, ene, les, des). Mins gn a eto les prezintoes d' apårtinance (mi, èm, ti, èt, vosse, vo, si, ès, nosse, leu, mes, tes, ses, nos, vos, leus), di mostraedje (ci, cisse, ces, cesses), des prezintoes nén definixhants (sacwants, sacwantès, kékes, nou, nole...)

Li sustantif pout esse espliké pa :

* èn addjectif (u sacwants) :

*on bea tchvå; on bea novea tchôd paltot.*
* on diterminant :

*li tchvå dås cwate fis Aimon.*
* ene fråzlete aloyeye å no :

*li tchvå k' a tchai a l' ostake.*
## Plaece dins l' fråze

Li sustantif pout esse li sudjet u l' coplemint d' on viebe.

*Li meur va croûler*
*Il ont remolou l' oto.*
Rålmint, i pout fé ene fråze a lu tot seu.

*Asteme !*
## Stîle å sustantifs

Li stîle ås sustantifs, c' est ene manire di scrire (ou d' cåzer, po les raprindisses) la k' eploye bråmint des sustantifs.

Ci stîle la ni va waire avou l' walon ki waite sovint di replaecî les sustantifs pa des viebes.

*Saye d' esse a l' areyopôrt divant l' **arivaedje** di l' avion => :*Saye d' esse a l' areyopôrt divant ki l' avion n' **arive**.
## Hårdêyes difoûtrinnes

* (fr) Les sustantifs dins l' grande croejhete da Hendschel
* Les cmons nos dins l' pitite croejhete da Hendschel
# Deujhinme guere daegnrece

Caliguluk, si trovant a Końskowola, po rinde bon dvwer ås cis k' avént morou, tins di l' ocupaedje på Troejhinme Reiche l' Pologne.
Li **deujhinme guere daegnrece** u **guere di 1940-1945**, k' on lome eto li **guere di cwarante**, c' est ene guere k' a cmincî li 1î d' setimbe 1939 cwand l' Almagne a abroké sol Pologne.

El Beldjike kiminça adon çou k' on loma "li drole di guere" : on ratindeut k' les Almands arivénxhe, avou l' idêye k' on lzî fotreut ene rude petêye, copurade avou les fôrts do payis d' Lidje. "*Ében-Emael : imprenable !*" ("Ebem-Emål, impossibe del prinde !"), end alént i les oficîs.

El Walonreye, elle a cmincî li 10 di may 1940, on vinrdi d' Pintcosse. C' est l' kiminçmint del campagne des 18 djoûs, ki s' atcheva, dabôrd, li 28 di may.

Li Troejhinme Reich a marké cisse guere ci avou les camps d' rashonnaedje, come el ci di Natzweiler-Struthof.

Li dierin ratacaedje des Almands Ofinsive da Von Rundstedt, fourit laide pol Walonreye.

Li guere di 40 fourit tote fwaite li 9 di may 1945, cwand l' Almagne sina si rindaedje (mins ezès payis occidintås on fiestixh purade li 8 di may, la ki l' rindaedje a stî siné avou ls aloyîs).

Dins ses cåzes, et dins ses bateus, li guere di 1940-1945 est raloyeye al guere 1914-1918. Inte les deus, c' est çou k' on lome l' Eter-deus-gueres.

## Aprestaedjes del guere

On fjheut "serer" les voyes (et les tchmins d' fier) avou des grossès bayes d' acî a rôletes.

## Li rhoucaedje des CRABs

*Loukîz a :* CRAB
## Egzôde di 1940

*Loukîz a :* Egzôde di 1940
## Walons e l' Almagne

### Les prijhnîs d' guere

Gn ourit 70.000 Bedjes prijhnîs d' guere, et ladvins, 67.500 Walons. Les Almands avént-st enondé ene politike raecisse, tot fjhant bebele ås Flaminds k' avént on lingaedje pus addé l' almand.

### Les ovreus al Werbestele

*Loukîz a :* Werbestele
Bråmint des omes divént aler ovrer dins les oujhenes e l' Almagne, ça s' loméve li Werbestele.

### Les Walons anecsés

Li 18 di may 1940, les payis redîmés sont anecsés pa l' Almagne. Les djonnes d' avår la, inte di zels les djins di l' ancyinne Walonreye prûssyinne divèt moussî dins l' årmêye almande.

## Sacwantès batreyes et operåcions del guere di 40

* Li Batreye di Djiblou.
* L' Operåcion Torch.

## Lives et racontaedjes sol guere di 40 e walon

* Sôdård di 40 (Louis Sohy). Tot l' live si passe dins on stalak.
* Li curé d' Såtô (Auguste Laloux, passaedje).
* Èn Årdinwès foû di s' payis, (Arthur Schmitz, tôme 1, ki s' passe dins ene oujhene e-n Almagne la k' i boutéve pol Werbestele).
* Louwis d' emon l' Pitchou (Henri Matterne, 2012)

## Hårdêye difoûtrinne

* Pådje des scrijhaedjes e walon sol guere di 40

## Sourdants
# Ortografeye

Ene **ortografeye**, c' est ene manire di scrire, todi del minme manire, les mots d' on metou lingaedje.

Gn a ene pådje tote seule po tot çou ki rwaite l' ortografeye do walon.

## Sôres d' ortografeyes

### sorlon les tchuzes tecnikes

Gn a des ortografeyes fonetikes, come dins l' glossa, et des ortografeyes fonolodjikes.

Sacwants ortografeyes (inglès, francès) ont eto bråmint des piceures etimolodjikes.

### sorlon si statut politike

Cwand on lingaedje a ene ortografeye ricnoxhowe pa ene institucion]] ki manaedje ci lingaedje la, on dit k' c' est ene ortografeye oficire. Li scrijhaedje des mots d' ene ôte façon est adon rwaitî come ene flotche.
# Alfabet do latén

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « alfabet latén », loukîz cial.
L' **Alfabet do latén**, c' est les letes eployeyes e vî latén.

Il a dné tote ene rîlêye d' alfabets po les lingaedjes d' asteure : les «alfabets laténs».
# Alfabet grek

Durée : 22 secondes.0:22

Les 24 letes di l' alfabet grek

| Alfabet grek |
| --- |
| Lete | Nom | Son | Vale |
| Αα | αλφα alfa | [a] | 1 |
| Ββ | βῆτα beta | [b] | 2 |
| Γγ | γάμμα gama | [g] | 3 |
| Δδ | δέλτα delta | [d] | 4 |
| Εε | εψιλόν epsilon | [e] | 5 |
| Ζζ | ζῆτα zeta | [zd] | 7 |
| Ηη | ητα êta | [ɛː] | 8 |
| Θθ | θῆτα têta | [tʰ] | 9 |
| Ιι | ιῶτα iota | [i] | 10 |
| Κκ | κάππα kapa | [k] | 20 |
| Λλ | λάμβδα lamda | [l] | 30 |
| Μμ | μῦ mu | [m] | 40 |
| Νν | νῦ nu | [n] | 50 |
| Ξξ | ξῖ citon | [ks] | 60 |
| Οο | ομικρόν omicrone | [o] | 70 |
| Ππ | πῖ pi | [p] | 80 |
| Ρρ | ρῶ rô | [r] | 100 |
| Σσ | σῖγμα sigma | [s] | 200 |
| Ττ | ταῦ taw | [t] | 300 |
| Υυ | υψιλόν upsilon | [y] | 400 |
| Φφ | φῖ fi | [pʰ] | 500 |
| Χχ | χῖ xhi | [kʰ] | 600 |
| Ψψ | ψῖ psi | [ps] | 700 |
| Ωω | ωμέγα oméga | [ɔː] | 800 |

| Lete obsolete |
| --- |
| Lete | Nom | Son | Vale |
| Ϝϝ | δίγαμμα digama | [w] | 6 |
| Ϛϛ | στῖγμα stigma | [st] | 6 |
| Ͱͱ | ἦτα hêta | [h] | – |
| Ϻϻ | ϻάν san | [s] | – |
| Ϟϟ | ϙόππα qopa | [q] | 90 |
| Ϡϡ | σαμπῖ sampi | [sː] | 900 |
| Ϸϸ | cho | [ʃ] | – |

## Sourdant

*
# Sumô

Li **sumô** (e djaponès 相撲, *sumõ*) c' est on spôrt di lûte djaponès ki deus pezants omes sayèt di s' tchôkî l' onk l' ôte foû d' on ceke dessiné al tere. Les lûteus sont lomés *sumôtori*.

Å pus sovint c' est l' lûteu l' pus pezant ki wangne; c' est pocwè po divni pus crås, les lûteus magnèt ds amagnîs speciås ki ls aidèt a-z ariver pus abeye å pwès k' i vlèt. Les categoreyes sont sorlon l' pwès, li pus hôte categoreye c' est po les cis ki fjhèt d' pus d' 270 kilogrames.

ene estampe djaponesse so bwès des anêyes 1860, da Kunisada Utagawa, ki mostere ene lûte di sumô (clitchîz po-z agrandi)
Li sumô a des oridjenes rilidjeuses, et minme si enute il a divnou on spôrt eternåcionå, å Djapon i wåde co li costé d' ceremoneye, avou on priyesse shintô ki vént rbeni l' terén djusse divant tchaeke bate.
# Pitit no

*Djivêye di sacwants vîs ptits nos walons*
Li **ptit no**, c' est l' no k' on tchoezixh po èn efant ki vént do skepyî, eneviè li no d' famile, k' i rçût di s' pa (u di s' mame), eyet såvadje no, k' on vos houkive tofer avou, dinltins.

El Walonreye, gn a ene cåkêye di ptits nos k' ont divnou des nos d' famile, k' ont sovint wårdé l' prononçaedje walon. Tant k' ås ptits nos walons, i n' ont måy sitî rashious a l' estat civil.

E l' rilidjon crustinne, li ptit no, on l' dene å bateme. I s' lome, adon, **no d' bateme**. Dinltins, on tchoezixheut cobén li no do grand-pere u del grand-mere, ki divnént sovint li pårén eyet l' mårene des efants. C' est co insi k' les nos des rwès del Daenmåtche sont tchoezis. Padecôps eto, on rprind li no do pere, po les rwès (Yopôl I et Yopôl II). Ezès Stats-Unis, on fwait minme ça dins les familes. Adon, on fwait l' diferince avou l' deujhinme pitit no, u tot metant *junior*, *senior* après li ptit no.

El rilidjon muzulmande, li ptit no si dene al fiesse do 7inme djoû, tot sgoziyant l' bedot k' on towe po l' ocåzion.

Dinltins (et co asteure emey les waloneus), po houkî , e walon, ene sakî k' a l' minme pitit no k' vos, on lyi pout dire: bateme ! (eployî come aduzoe).

Sacwants ptits nos corant divnèt voltî des nos passe-partot.

Gn a ene sôre d' arimé simpe fwait avou tos ptits nos.

Li studiaedje des ptits nos walons est metou so ene pådje tote seule.
# Omofoneye

Des **omofones**, c' est des mots ki s' prononçnut del minme façon. I s' plèt scrire del minme manire u nén.

Les omofones sont don ene sôre d' omonimes.

## Egzimpes d' omofones e walon

*Loukîz a :* Omonimeye#Egzimpes d' omonimes
E walon, tos les pluriyals des sustantifs sont omofones.

*on tchet (/ʧɛ/); des tchets (/ʧɛ/)*
# Kioto

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.Kinkaku-ji, Kioto**Kioto**, c' est ene veye do Djapon.

## Istwere

**Kioto**, ça ava stî el mwaisse-veye do Djapon disk' e 1869, padvant Tokio. Ci-ci a prindou si plaece paski l' caizer di l' epoke aveut bagué drola.

Tins del deujhinme guere daegnrece, l' Univiersité caizerlike djaponesse di Kioto aveut miné des asprouvetes po fé des åres bactereyolodjikes. El binde di djins k' estént ocupés avou ça si loméve « Unité 731 ». Minme si **Kioto** esteut todi sol lisse des veyes a pleur esse calonêye avou ene bombe atomike, å moes d' djun 1945. On lz aveut rsaetchî del lisse.

Li protocole di Kioto, c' est on protocole sinné e 1997. Ès-n' adierça, c' est d' limiter les candjmints climatikes.

## Rilomêye

Bén k' ele soeye erlomêye po s' protocole, **Kioto** est rwaitî tot-z estant l' mwaisse-veye tuzançrece do Djapon.

## Referinces eyet sourdants
# Creyole

Li **creyole**, c' est on lingaedje ki fourit, a l' atake, on pidjine, mins k' a divnou on lingaedje après. Li pus sovint, les **creyoles** sont des lingaedjes ki sont l' erzultat d' on rebanaedje d' deus ôtes lingaedjes : on prumî lingaedje k' est, å pus sovint, el lingaedje des dimorants ; on deujhinme ki, nouv côps so dijh, c' est on lingaedje uropeyin. Bråmint di **creyoles** avént stî askepyîs pindant l' tins des colnijhaedjes.

## Asteure

Sacwants payîs uznut co des **creyoles** come li Surinam ubén Ayiti.

## Walon

Li walon, come cåzumint tos les ôtes lingaedjes d' oyi, n' a djamåy askepyî di **creyole**. Li seu lingaedje d' oyi k' a-st askepyî on **creyole**, c' est l' francès.

## Ôtes lingaedjes

### Inglès

* *Sranantongo* (Surinam, padvant ki l' Neyerlande lu colonijhe)

### Neyerlandès

* *Bernice-Nederlands*
* *Javindo*
* *Negerhollands* ([WA] Holandès des noeres)
* *Petjok*
* *Skepi-Nederlands*

### Spagnol

* *Papiamento*

### Portuguès

* *Papiamentu*

## Referinces eyet sourdants
# Trouk (lingaedje)

Li **trouk**, c' est l' lingaedje oficir del Tourkeye.

Videyo d' ene kimere ki cåze e **trouk**.
Il est scrît e-n alfabet latén, mins avou toplin des letes avou des faflotes. Inte di zeles, li C cedile ki s' prononce come li son TCH.

Côde ISO: **tr**

## Rifondaedje

Il a stî rfondou bråmint di cåze del volté da Kemal Atatürk, ki vleut on lingaedje ki s' schowe evoye di l' arabe, k' i trovéve di trop aloyî a ene metowe rilidjon (l' islam).

Les rfondeus do trouk alît rcweri des vîs vîs mots dins les ôtes lingaedjes del troke do trouk (azeri, troucminne, tatår, evnd.)

## Hårdêyes difoûtrinnes

* Eciclopedeye Wikipedia e trouk
* (sol Wiccionaire)
	+ Mwaisse pådje do trouk sol Wiccionaire walon
	+ Mots trouks dedja studyîs e walon sol Wiccionaire
	+ Sacwants mots walons ratournés e trouk

## Sourdants et pî-notes
# Pômagne

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
Li **pômagne**, c' est cwand gn a bråmint des djins k' ont fwin, e-n ene metowe plaece sol Daegne, tantea k' end è morèt.
# Divuzlêye cossoune

Ene **divuzlêye cossoune** ou **deure cossoune** (on pôreut dire eto : ou cossoune sins vuze ou soude cossoune) (e francès : *consonne sourde*; e-n inglès *unvoiced consonant*; e neyerlandès : *zachte medeklinker*, *gestemde medeklinker*, *stemloze medeklinker*; ezès romans lingaedjes : *sorda*), c' est ene cossoune ki s' prononce **sins fé aler** les coides del vwès.

Asteme, l' atuze inglesse di "*hard consonant*", li ratournaedje mot po mot di "deure cossoune", vout dire ôte tchoi.

Les vuzlêyès cossounes sont l' årvier des vuzlêyès cossounes.

## Divuzlêyès cossounes do walon

* p (respond al doûce cossoune b)
* son S, rindou pa les scrijhas ss, s, c & ç (respond al doûce cossoune z)
* t (respond al doûce cossoune d)
* tch (respond al doûce cossoune dj)
* f (respond al doûce cossoune v)
* son k, rindou pa les scrijhas k & c g (respond å son G et ås scrijhas "g" & "gu")
* xh (respond al betchfesseye cossoune jh)
* ch (eployî seulmint dins les calcaedjes do picård et do francès et les mots-bruts, et ki respond al doûce cossoune j, cåzu nén eployeye e rfondou walon)
* ixh-låte (cossoune prononceye e sacwants accints do walon, ey e prononçaedje zero-cnoxheu, ki respond å prononçaedje d' ene doûce cossoune axhlåtêye, foirt rålmint oyou)

Cossoune vijhene po sacwants rîles:

* r (respond a l)

## Piceure d' ortografeye a vey avou les dvuzlêyès cossounes e walon

### Ortografeye des sons respondant a ene divuzlêye cossounes å coron des mots

*Loukîz cial*
Dispu l' sistinme Feller, on scrît li doûce cossoune å coron d' on mot, mågré on prononçaedje divuzlé, a cåze do rispitaedje di cisse cossoune la dins l' parintêye .

ene gade /gat/ => on gadot /gadɔ/
Divant Feller, on scrijheut voltî foneticmint : *one gate, ine gatte, enne gatte*

E rfondou walon, on-z a wårdé cisse rîle la, et li stinde ås codjowas.

* dji tuze /tyːs/ => nos tuzans /tuːzã/

E sistinme Feller, on eployive pus sovint *dji tûse*. Mins l' uzaedje n' esteut nén pår erîlé.

Dins ene pitite coine del Walonreye, après l' payis tchampnwès, so Smwès, les dopucès cossounes å coron si prononcèt téles ké : ene gade /gad/. E tchampnwès cabe /cab/.

### Pont d' alondjmint otomatike do prononçaedje des voyales I, U & OU divant les dvuzlêyès cossounes

Dabôrd, i fåt ortografyî on toetea si l' voyale est longue.

* shûte /ʃyːt/
* epîter /ɛpiːte/
* soûmint /suːmɛ̃/

Po cisse fonccion la, L si codût come ene dure cossoune

* rîle /ʀiːl/, , erîler /ɛʀiːle/
* påjhûle /pɔːjyːl/

## Hårdêyes difoûtrinnes

* Fi sol djåspinreye "Berdelaedje" so les noûmots pol rindjmint des cossounes (e walon)
* Waibe so l' atuze di "hard consonant" e l' inglès et dins les ôtes lingaedjes (e-n inglès)
* Waibe so l' atuze di "hard consonant" e neyerlandès (e-n inglès)
# Moirt lingaedje

On **moirt lingaedje**, c' est on lingaedje ki nj' est pus djåzé ouy.

On ndè pout aveur des contrumasses di scrîts (come li latén).

## Sacwants moirts lingaedjes

* latén
* vî gayel
	+ gålwès
* vî francike
* sanscrît