Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1î d' awousse

Li prumî d' awousse, c' est li 213inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 214inme po ls anêyes bizetes), avou 152 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la

### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye

### Etrevéns a vir avou l' Beldjike

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la

### Rilomés Walons et waloneus

* 1839: Antoine Kirsch
* 1903: Marcel Hecq
* 1906: Auguste Laloux

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la

* 2016: François Nyns

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

---

**Vey eto:**

30 di djulete - 31 di djulete - 2 d' awousse - 3 d' awousse - les 366 djoûs d' l' anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
# Calindrî muzulman

Li **calindrî muzulman** u calindrî islamike, c' est on calindrî lunrece, rashiou so ene anêye di 12 moes lunreces di 29 ou 30 djoûs.

Adon, l' anêye conte 354 ou 355 djoûs (dj' ô bén : a pô près onze djoûs moens ki l' anêye solrece).

## Les moes do calindrî muzulman

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Arabe classike | Arabe marokin | Lomaedje e walon |
| Moharrem | 3chor (Aachour) «عشور»  | moes do novelan muzulman |
| Çafar | che3t l-3chour (Chaat l-Aachour) | moes shuvant l' novelan muzulman |
| Rabi3 l-ouwwal | milod (Miloude) | moes do Noyé muzulman |
| Rabi3 th-thânî | ch3et el-milod (Chaat l-Miloude) | moes shuvant l' Noyé muzulman |
| Joumada l-ouwwal | jad (Jinde) | Prumî djouminde (calindrî muzulman) |
| Joumada th-thânî | joumad (Jouminde) | Deujhinme djouminde (calindrî muzulman) |
| Rajab | rjem / rjeb (Rajebe) | Rajabe (moes do calindrî muzulman) |
| Cha3bân | ch3eban (Chaabinne) | Chaabinne (moes do calindrî muzulman) |
| Ramdân | remdan (Remdinne) | ramdinne, ramadan |
| Chawâl | chhar le-f6or (Chehar le-ftour) | moes del disdjune (calindrî muzulman) |
| Dhou l-qa3da | f6or t-tani (Ftour t-tani) bin l-3ayad bo jlayb | moes d' inte les fiesses (calindrî muzulman) |
| Dhou l-Hijja | 3id el kbir (Aayid el-kebir) | moes do perlinaedje (calindrî muzulman) |
# Dinrêye d' awousse

grins di cwate dinrêyes d' awousse: di hintche a droete et do dzeu å dzo: frumint, speate (nén schoyowe, mins avou kékes xhos ådzo a droete, oidje, avoenne.
Ene **dinrêye d' awousse** (on dit eto: on **dvere**), c' est ene fenaesse k' on ahive dins les tchamps, et ki dene des grins.

Les dinrêyes polèt esse eto soyeyes ou fåtcheyes vetes po fé do fôraedje.

Foû del Walonreye, gn a des ôtes "dinrêyes d' awousse", come li riz.

## Crexhaedje des dinrêyes

Les dinrêyes ont cwate termenes dins les crexhince, après semaedje :

* li djetaedje : li grinne a dné ene djete ki rexhe foû d' tere.
* li stoclaedje : li pî del plante si pårtixh po dner deus troes montants (et des coôps dpus).
* li montaedje : li buk del plante monte foû des foyes.
* li påtaedje : li dzeu do buk dene ene påte, la k' les grins vont vni.

## Awousse des dinrêyes

On fåtche les scwerons les prumîs, pu les oidjes, pu les frumints; les avoennes dimorèt les dirinnes.

Divinltins, on fåtchive al få; on radressive li bate, redjavler, pu loyî po fé des djåbes. On lzès dressive po fé des dijheas.

Avou les avoennes, on fjheut cobén des boshales.

## Rindjmint des dinrêyes sorlon leu semåjhe el Walonreye

### Les dinrêyes d' ivier

C' est des dinrêyes k' on seme e moes d' octôbe.

* li swele
* li swele-frumint
* li frumint d' ivier
* li speate
* li scweron

### Les dinrêyes di måss

C' est des dinrêyes k' on seme å moes d' måss.

* l' avoenne
* li oidje
* li frumint d' måss

## Maladeyes et rascråwes des dinrêyes

* li flaxhaedje.
* li rouye.
# Carelyin

lingaedjes > lingaedjes ouralyins > troke finongrwesse > **carelyin**

---

 Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
Il est cåzé so on boket do Levant del Finlande eyet so on boket del Rûsseye (Careleye, el redjon d' Novgorod ey el redjon di Tver).
Carelyin ([RU] *карельский язык* ; [KRL] *karjalan kieli*), c'est ene ptit lingaedje di Rûsseye eyet d' Finlande.

## Alfabet

 Timprou carelyin e-n alfabet cirilike. Evandjîle carelyin, viè 1820.
C 'est l' alfabet do carelyin modiene :

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A a | B b | C c | Č č | D d | E e |
| F f | G g | H h | I i | J j | K k |
| L l | M m | N n | O o | P p | R r |
| S s | Š š | Z z | Ž ž | T t | U u |
| V v | Y y | Ä ä | Ö ö | ' |

## Istwere

## Varyistés

### Diyalekes

 Mape do diyalekes do carelyin
#### Carelyin do Tver

C'est l' alfabete do carelyin do Tver: **Aa Bb Cc Čč Dd Ee Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Ĺĺ Mm Nn Ńń Oo Pp Rr Ŕŕ Šš Ss Śś Zz Žž Tt T́ t́ Uu Vv Üü Ää Öö.**

#### Livvik carelyin

C'est l' alfabete do livvik carelyin:  **A a B b Č č D d Ǯ ǯ E e F f G gH h I i J j K k L l M m N n O oP p R r S s Š š Z z Ž ž T t U uV v Ü ü Ä ä Ö ö '.**
# 1989

Cisse pådje cial, c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1989 do calindrî grigoryin.
19inme sieke | **20inme sieke** | 21inme siekeanêyes 1960 | anêyes 1970 | **anêyes 1980** | anêyes 1990 | anêyes 2000
1984 | 1985 | 1986 | 1987 | 1988 | **1989** | 1990 | 1991 | 1992 | 1993 | 1994
## Ça s' a passé ciste anêye la

### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye

#### Walon

prumî ratournaedje e walon do «Ptit Bouttchike» da François Walthéry
* Enondaedje di l'idêye di rfonde li walon pa Jean Germain, eplaidî dins l' gazete *Toudi*, sol tite : *Quel avenir pour nos dialectes ? L'exemple du «Rumantsch Grischun»*.
* Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
	+ On cokea å solea (binde d' imådjes e walon di Jean Goffart)
	+ Silicose Valley & Tchôcmwår (Émile Gilliard)
	+ Li ptite comere avou l' blanke camizole (Lucien Mahin)
	+ Li biesse di Ståneu (Pol Noël)
	+ Faxhene (Jacques Warnier)
	+ Les flåwes da Fernand (Maurice Georges)
	+ Li Ptit Bouttchike (binde d' imådjes ratournêye e walon pa Jeanne Houbart-Houge)

#### Walonreye

### Etrevéns a vey avou l' Beldjike

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

* 3 d' måss : Robert Dascotte
* 4 di setimbe : Georges Simenon

### Ôtès djins

* 1î d' djun : Scooter Lowry
# Prôze

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « Prôze », loukîz cial.
On scrijhaedje di **prôze**, c' est on scrijhaedje "normå" (sins pî ni rime), dabôrd ki n' est nén èn arimé.

Cwand on djåze di prôze, c' est sovint tot tuzant a des scrijhaedjes di belès letes, mins li pus grande pårt del prôze k' est scrîte totavå, c' est del prôze nén racontrece.

Inte li prôze eyet l' powezeye, gn a l' prôze-powezeye.

## Sôres di scrijhaedjes di prôze

### prôze racontrece

* sovnances
* djournås d' mierdjin et letes di racontaedje.
* racontroûles, floricontes, et fåves do vî vî tins
* romans et ptits romans
* portraits
* escrijhete (pitit tecse di prôze)

### ôtes sicrijhaedjes e prôze

* biyets d' oumeur
* biyografeyes, otobiyografeyes
* couyonådes
* pinsêyes

## Hårdêyes divintrinnes

* Grands scrijheus d' prôze e walon.
* Roman e walon
* Pitit roman