Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Morfinme

On **morfinme** u **abocta**, c' est l' pus ptit boket d' mot k' a do sinse, dins ene fråze.

Dilé les morfinmes, li cåzêye fråze si pout eto pårti e foninmes.

## Sôres di morfinmes corants

Tot biesmint, les aboctas, c' est çou k' i fåt po-z abocter les mots : les bodjes, les betchetes et les cawetes.

Dins les cawetes, gn a eto les cawetes di codjowaedje.

## Aboctas a pårt

### E walon

Les ristitchetes, c' est des morfinmes ki s' ristitchèt inte li bodje eyet l' cawete.

mazindje = maz**r**indje
naiver = naiv**y**î; crexhoûle = crexh**i**oûle
### Divins des ôtes lingaedjes

Dins sacwants lingaedjes, on morfinme pout esse riprezinté pa ene betchete ey ene cawete ki vont todi eshonne. Metans, e-n cmon amazir marokin, li morfinme «t…t» ki rprezinte èn erîlé femrin, foirt corant.
# Calcaedje (linwince)

On **calcaedje**, e l' linwince, c' est li rprodujhaedje d' on boket d' on lingaedje etrindjir divins on metou lingaedje, avou l' minme sinse.

Li calcaedje est diferin d' l' eprontaedje, la k' c' est l' mot etrindjir ki passe té ké dins l' ôte lingaedje, pacô tot candjant d' sinse.

*Sol Wikipedia et l' Wiccionaire walons, on a lontins siervou l' mot «calcaedje» po les simpes epronts.*

## Egzimpes di calcaedje di mots

Vocial des egzimpes po des mots d' aplacaedje.
L' inglès sky-scraper a dné l' walon screpe-cir.

Li neyerlandès woordenboek a dné l' walon live di mots.

L' almand «aus» (foû) + «gewickelt» (refaxhî) a dné l' walon foûfaxhî (ki n' a pus dandjî d' esse refaxhî, po on rafoirci påpåd).

## Egzimpes di calcaedje di ratourneures

Li ratourneure francesse «prendre son pied» a pacô stî rmetowe e walon mot po mot : prinde si pî, prinde ès pî.

Li ratourneure francesse «faire la cour» a passé mot po mot e neyerlandès «het hof maken».

## Egzimpes di calcaedje di piceures di croejhete

Li metaedje di l' infinitif al fén del fråze, ene piceure di l' almand et do flamind, si rtrouve dins sacwants viyès ratourneures do walon.

> *Ele m’ evoyive al praireye*
>
>
> *Po les crås pourceas **wårder**
> (…)
> Les pourceas cmincént-st a rire
> Et totes les troyes a danser…
> Apus k’ ene tote pitite troye*
> *Ki n’ poleut nén s’ cou moenner.*viye tchanson «Dj' a m' tabeur» lijhåve so Wikisourd
>
>

.

Li plaeçmint d' addjectifs djondreces eprontés do francès (inte di zels, les cis avou l' cawete -ike divant les sustantifs, c' est on calcaedje del croejhete des lingaedjes tîxhons k' a divnou foirt corante dins les noûcåzeus e 21inme sieke. Ces addjectifs la estént todi padrî dins les uzaedjes do 20inme sieke (loukîz sol pådje : Plaeçaedje di l' addjectif djondrece).

> *Li \politike** coperative des Vetes eyet Gåtchisses, c' est on \politike** pårti francès-cåzant.*so ene pådje Wikipedia (viye modêye).
>
>

> *Nos n' nos alans tolminme nén leyî clawer sol \publike** plaece sins rén fé.* On-z-a hapé Popol p. 207.
>
>

## Sourdants
# Telefone

Boulome å telefone e 1960
Li **telefone**, c' est on sistinme po cåzer avou des djins ki n' sont nén a poirtêye di vwès.

## Istwere

Å cmince, ça s' fijheut avou ene aparey avou on coirnet, et ene manike po houkî èn operateur, ki compôzéve li limero ki vos dmandîz. Inte les troes djins, gn è dveut aveur des fis d' telefone.

Pus tård (anêyes 1960), on-z a compôzé les limeros di l' atôtchî lu-minme, avou ene tournikete avou des chifes. Adonpwis, tot tchôcant so des botons avou des chifes (anêyes 1980).

Dins les anêyes 1990, c' est les telefones axhlåves k' ont-st arivé. Pus dandjî d' fis d' telefone, ci côp la, mins des rantoeles telefonike, avou des antenes copetrinnes, et des téléspoutniks si c' est po houkî di l' ôte costé d' ene grande basse, u ås zivercôfs.

Les axhlåves n' ont vormint stî al poirtêye di tertos ki dins les anêyes 2000.

Dins les anêyes 2010, ç' a stî å toû des sûtifones di divni foirt eployîs. La eto ki, avou sacwants programes, on pout telefoner avou l' daegntoele, sins dveur passer pa èn operateur di djeyesseme.