Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Djapon

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
Li **Djapon**, c' est on payis d' Azeye.
Li mwaisse veye est Tokyo.

Impreur : Naruhito

Prumî minisse : Sanae Takaichi

Japan|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
|  |

Kinkaku-ji, Kioto
## Istwere

## Redjons

## Rilidjons

* Shinto
* Boudisse

## Djeyografeye

## Economeye

## Djins

## Culteure

* Djaponès (lingaedje)
* Ukiyo-e
* Anime
* Manga
* Origami
* Kimono

## Fotografeye

Mont Fuji
Mont Fuji
# Unicôde

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.

---

co a scrire...

---

Djåzer di ISO, ISO 10646, ASCII, ISO 8859,
UTF-8, UTF-16, UTF-32.
Di côde di caracteres, di caractere, di glife, di scrijhaedje di droete viè l' hintche, des ligateures,... des caracteres CJK,...

## Hårdêyes

*  : pådje do Consorciom Unicôde
# Alfabet fonetike eternåcionå

L' **Alfabet Fonetike Eternåcionå**, rascourti **AFE**, **API** ou **IPA**, c' est en alfabet ki sieve ås linwincieus a scrire les sons des mots come i sont prononcîs sins aconter les ehåyîs alfabets po ces lingaedjes la.

L' AFE pout siervi a noter :

* des pårlers k' on vout studyî, dins on lingaedje nén co unifyî;
* des accints dins des standårdijheyès langues;
* des cåzaedjes k' on n' kinoxhe dedja.

## Uzaedjes di l' AFE e walon

les sons di l' accint walon del Hôte-Årdene eployîs pa A. Lenfant po scrire ses racontroûles
E walon, gn a yeu on prumî ovraedje k' a stî eplaidî dins èn alfabet fonetike, c' est les rcweraedjes di Tchåle Bruneau (1913). Mins ci n' esteut nén co do sir AFE.

L' ALW, eplaidî dispu 1953, si sieve di l' AFE a costé do sistinme Feller po racsegnî so les ptits accints, padecô nén rlevåves e Feller.

On live di racontroûles, les Contes del Hôte-Årdene da Albert Lenfant sont pår sicrîts e-n Alfabet Fonetike Eternåcionå.

Mins nerén l' **AFE** n' est nén l' mierseu alfabet. Metans, li stude da Philippe Boula de Mareüil sol sinteze di pårlaedje rwaitant l' walon si sieve do sampa.

## L' AFE et l' rifondou walon

Dins li "prononçaedje zero-cnoxheu" do rfondou walon, les letes ritnowes e l' ortografeye do walon unifyî (colone 1) divrént aveur les valeurs ki sont notêyes djondant e-n AFE.

| walon | AFE |
| --- | --- |
| a | a |
| ( â | aː) |
| å | ɔː aː |
| ae | a ɛ |
| ai | ɛː |
| an | ã |
| b | b |
| c | s k |
| ch | ʃ |
| d | d |
| dj | ʤ |
| e (divintrin), è | ɛ |
| é | e |
| ê | ɛː |
| ea | ja ɛː |
| én | ɛ̃ ẽ |
| eu (eû) | øː |
| eu (eu) | œ |
| eye | iːj ɛj |
| f | f |
| g | g |
| gn | ɲ |
| h | h |
| i | i |
| î | iː |
| in | ɛ̃ |
| j | ʒ |
| jh | ʒ h ç |
| k | k |
| l | l |
| m | m |
| n | n |
| o | ɔ |
| ô | ɔː |
| oe | wɛ øː |
| oen | wɛ̃ ɔ̃ |
| oi | wa wɛ |
| on | ɔ̃ |
| ou | u |
| oû | uː |
| p | p |
| r | ʀ |
| s | s z |
| sch | ʃ h sk |
| sh | s ʃ |
| t | t |
| tch | ʧ |
| u | y |
| û | yː |
| un | œ̃ |
| v | v |
| w | w |
| xh | ʃ h ç |
| y | j |
| z | z |

## Avantaedjes et dizavantaedjes di l' AFE

### po les sincieus studiaedjes

L' avantaedje, c' est k' on pout rinde pår li prononçaedje do cåzeu, et ki tolminme ké linwincieus pout saveur å djusse kimint ki ci pårler la s' prononce.

Li dizavantaedje, c' est k' i mucheye les comonès piceures des lingaedjes nén co unifyî (les foninmes), et dene ene vuzion tote disminbridjeye do lingaedje.

### po les scrijhaedjes

Cisse dujhance la a l' avantaedje di n' diveur shuve nole sicole di scrijhaedje, ni prinde pôzucion so les ortografeyes.

Il a l' dizavantaedje di n' esse lijhåve ki pa des djins bén adûs a ç' sistinme la.

### pol diccionairaedje

Sicrire li prononçaedje des mots e-n AFE a l' avantaedje ki tos les linwincieus polèt do côp saveur kimint ki ç' mot la, sicrît dins tolminme kén alfabet et kéne ortografeye, si prononce.

## Difoûtrinnès hårdêyes

* Tåve des sons do walon (tos les accints) en AFE
* Tåve des scrijhas do rfondou walon en AFE
* waibe po taper åjheymint totes les letes IPA

## Sourdants et pî-notes
# Sicrijhaedje

On **scrijhaedje**, c' est ene sacwè k' est scrît, et ki serè léjhou.

Li scrijhaedje si fwait avou des senes k' on lome des letes, ki rintrèt dins on sistinme k' on lome èn alfabet. E l' alfabet latén, come dins des ôtes alfabets, les letes polèt aveur des accints et des ôtès faflotreyes k' on lome sincieuzmint les diyacritikes. On lome sicrijha on metou ashonnaedje di deus u sacwantès letes, u ene lete avou ene metowe faflote.

Tot scrijhaedje si fwait dins on metou lingaedje.

Dins l' vî vî tins, on scrijheut so des meurs, u so des pires, so des papirusses u so des plats oxheas come des spales. Dispu l' Moyinådje, on scrît so do papî.

Dins les sôres di scrijhaedjes, on fwait sovint l' adire inte li prôze et l' powezeye. Do tins des vîs Greks, gn aveut kel powezeye k' esteut rwaiteye come èn årt. Paski, minme les racontaedjes, il estént scrîts a môde d' arimé. C' esteut les epopêyes. Ces vîs scrijhaedjes la estént sovint tchantés.

E payis walon, gn a yeu les paskeyes k' estént sovint fwaites po ene ocåzion u l' ôte. Ele polnut raconter ene istwere (paskeye do sidje di Wîne), mins pus sovint, c' esteut po-z ecinser on nôbe u on sincieus ki vént d' "monter e gråde".

Ls tecses di prôze ki sont loukîs come des belès letes sont aprume les romans et les ptits romans. Mins gn a eto des scrijhaedjes especiås come les pinsêyes.

Mins li contrumasse del prôze ki s' sicrît totavå, c' est del prôze nén racontrece.

Li ci ki scrît on scrijhaedje årtistike est lomé on scrijheu.

Å djoû d' ouy, les scrijhaedjes sont eplaidîs dins des lives, so des gazetes, u so des waibes Etrernete.

*Li mot "scrijhaedje" a eto des ôtes sinses.*

## Sicrijhaedje e walon

### Sicrîts tecses

* Belès letes e walon
	+ Powezeye e walon
	+ Romans e walon
	+ pîces di teyåte e walon
	+ Paskeyes
	+ Fåves
* Ôtes sicrijhaedjes
	+ rime-rame d' efant
	+ prôze nén racontrece
	+ scrîta

### Sicrijhoes

* Gazetes e walon
* Lives e walon
	+ Djivêye di sacwants lives e walon
* waibes e walon
# Eprontaedje (linwince)

Li **eprontaedje**, el linwince, c' est l' c' est l' passaedje d' on mot d' on lingaedje a l' ôte. Li mot ki passe insi d' on lingaedje a l' ôte est lomé **epront**).

A costé d' l' eprontaedje, gn a eto li calcaedje ki va rprodure el tcherpinte des mots, u des ratourneures pot po mot.

*Les eprontaedjes linwistikes aviè l' walon sont metous so ene pådje a pårt.*

*N a eto ene pådje so les eprontaedjes di des mots do walon pa des ôtes lingaedjes.*

## Mwaissès dnêyes

L' **eprontaedje linwistike**, c' est l' pus corante voye po fé des noûmots. Å pus sovint, c' est ene sacwè di naturel, k' aspite do lingaedje di tos les djoûs des djins zeles-minmes. I polèt esse acceptés u rboutés pa les academeyes.

Gn a ene contrumasse d' epronts cwand on lingaedje rimonte si statut. Metans passer do statut di mancî lingaedje å ci di lingaedje oficir.

L' egzimpe classike, c' est cwand l' inglès divna li lingaedje del coû d' Inglutere, après aveur sitî fok li ci do peupe (diviè 1400). I moussa dvins ene cåkêye d' eprontaedje å normand, k' esteut cåzé al Coû dispu Wiyam li Concwerant.

Mins gn a yeu, el Rinexhance, ene peclêye d' epronts di des bodjes latén et greks k' ont stî fwait pa des sincieus, aprume po djåzer inte di zels, et kel peupe ni comprinde nén.

## Cas a pårt d' epronts

### Cawetes et betchetes

Pa côps, gn a eto des calcaedje di stitchetes tote seules (cawetes u betchetes). Li pus classike, a dater del deujhinme mitan do 20inme sieke, c' est l' ci del cawete inglesse -ing.

E sincieus latén, on-z a eto calké toplin des cawetes do latén.

### Bodjes greks et laténs aplakés

Dins l' ehåyaedje do francès et d' l' inglès, et did la, dins bråmint des lingaedjes del Daegne, on-z a rcopyî des mots greks et laténs, k' on-z a aplaké (sovint a môde d' aplacaedje tîxhon).

* li francès "*génocide*" n' a nou bodje francès, c' est on calcaedje di deus mots greks.

### vîs mots greks et laténs

* l' inglès "*stategy*", l' arabe "*es-stratejiya*" vinèt tot droet d' on mot grek.

## Hårdêyes divintrinnes

* calcaedje linwistike e walon
	+ calcaedje di l' almand
	+ calcaedje di l' espagnol
	+ calcaedje do flamind
	+ calcaedje do francès
	+ calcaedje do holandès
	+ calcaedje di l' inglès
	+ calcaedje do lussimbordjwès
* mot epronté foû do walon
* mot calké foû d' l' arabe