Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Bouli Lanners

**Philippe Lanners**, sipoté **Bouli Lanners**, c' est èn acteur di cinema et produjheu walon skepyî li 20 di may 1965 a Moresnet (Redîmés Payis).

Bouli avou des camarådes al fiesse do travay di Lidje, 1î d' may 2009.
## Ovraedje

### Acteur

* « *Les Convoyeurs attendent* »
* « *Petite misère* »
* « *Cowboy* »
* « *Sogne å viyèdje* » : fime d'imådjes di Vincent Patar et Stéphane Aubier.
* « *Tous les chats sont gris*»
* « *Tueurs* » : fime rexhou e 2017, ki s' aveut inspiré des moudreus do Braibant.

### Produjheu

* « *Les Géants* »
* « *Ultranova* »
* « *Eldorado* »

## Rilomêye

E 2008, come produjheu, i vuda on fime todi-sol-voye so Walonreye, Eldorado ki rascoda troes pris al fiesse do cinema di Cannes.

## Referinces eyet sourdants
# 1443

16inme sieke | **17inme sieke** | 18inme sieke

i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans

anêyes 1640 | anêyes 1650 | **anêyes 1660** | anêyes 1670 | anêyes 1680

1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | **1669** | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674

---

*Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.*

## Evenmints

## Ont vnou å monde ciste anêye la

## Ont morou ciste anêye la
# Chandong

Province do Chandong
Li **Chandong** (山东, pinyin shāndōng — « Levantrece del montinne » ), c' est ene province a levantrece del Republike populåre del Chine.

Li mwaisse-veye del province, c' est Jinan.

Elle a-st ene sitindêye di 156.700 km² po 91.800.000 dimanants.

Li lingaedje del province est li chinwès / mandarin.
# 1955

Cisse pådje cial, c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1955 do calindrî grigoryin.
19inme sieke | **20inme sieke** | 21inme siekeanêyes 1930 | anêyes 1940 | **anêyes 1950** | anêyes 1960 | anêyes 1970
1950 | 1951 | 1952 | 1953 | 1954 | **1955** | 1956 | 1957 | 1958 | 1959 | 1960
## Ça s' a passé ciste anêye la

### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye

#### Walon

#### Walonreye

### Etrevéns a vey avou l' Beldjike

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés walons et waloneus

* Christian Spits

### Ôtès djins

* 18 di djanvî : Kevin Costner
* 31 di may : Vladimir Kuzmin
* 1î d' djulete : Li Keqiang
* 20 di djulete : Egidio Miragoli
* 16 di nôvimbe : Guillermo Lasso

## Ont morou ciste anêye la

### Rilomés walons et waloneus

* Å moes d' djulete : Jean Wyns
* 10 d' awousse : Eugène Gillain
* 19 di setimbe : Fernand Verkin

### Ôtès djins
# Letoneye

|  |
| --- |
| Letoneye |
|  |  |
| Drapea | **Åres nåcionåles** |
| Imne nåcionå: *Dievs, Sveti Latviju* |
|  |
| Mwaisse-veye | Riga |
| Lingaedje oficir | Leton (lingaedje) |
| Sitindêye • totåle • aiwe |  64 593,8 km² 1.5% |
| Populåcion • totåle • dinsité |  1,856,932 dimorants 28.7 djins/km² |
| Dislaxhaedje | 18 nôvimbe 1918 |
| Tchîf d' estat | Edgars Rinkēvičs |
| Prumî minisse | Evika Siliņa |
| Manoye | uro |
| Coisse d' eure | UTC+02:00, UTC+03:00 |
| Preficse telefonike | +371 |
| Dominne internete | .lv |
|  I gn a so les cmons Wikipedia des imådjes ou fitchîs son a vey avou **Letoneye** |
| Modele: voy • copene |

Li **Letoneye**, lomé li **Républike di Letoneye** etou, est on payîs do 'l Urope levantrece eyet ène ancyinne RSS.

## Fotografeyes

* Riga
* Daugava
*
*

## Referinces eyet sourdants
# Fouyton tévé

On **fouyton tévé** u on **rîlêye-fime**, est on fime k' est mostré al tévé so sacwants bokets, et minme so sacwantès rîlêyes.

On fouyton al tévé est sovint bråmint pus londjin k' on fime.

Gn a måy yeu d' fouyton al tévé e walon (mins bén des tévéfimes).

## Sacwants rlomés fouytons tévés

* Dallas (anêyes 1970, onk des prumîs a esse sipårdou tocosté)
* Modiene famile (Estats Unis, anêyes 2010)
* Téléchat

## Sourdant
# 9 d' avri

Li 9 d' avri, c' est li 99inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 100inme po ls anêyes bizetes); gn a co 266 djoûs po-z avni å coron d' l' anêye.

## Etrevéns

## Ont vnou å monde ci djoû la

## Ont morou ç' djoû la

* 1924 : Charles Camberlin

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

---

**Vey eto:**

7 d' avri - 8 d' avri - 10 d' avri - 11 d' avri - les 366 djoûs d' l' anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
# Itåleye

|  |
| --- |
| Itåleye |
|  |  |
| Drapea | **Åres nåcionåles** |
| Imne nåcionå: *Fratelli d'Italia* |
|  |
| Mwaisse-veye | Rome |
| Lingaedje oficir | Itålyin |
| Sitindêye • totåle |  302 068 km² |
| Populåcion • totåle |  58,850,717 dimorants 194.8 djins/km² |
| Dislaxhaedje | 18 djun 1946 |
| Tchîf d' estat | Sergio Mattarella |
| Prumî minisse | Giorgia Meloni |
| Manoye | uro |
| Coisse d' eure | Europe/Rome |
| Preficse telefonike | +39 |
| Dominne internete | .it |
|  I gn a so les cmons Wikipedia des imådjes ou fitchîs son a vey avou **Itåleye** |
| Modele: voy • copene |

L' **Itåleye**, c' est on payis d' l' Urope nonnrece, sol Mîtrinne Mer. Elle a l' cogne d' ene bote, eyet l' Sicile est veyou come on balon k' on pite didins.

Si mwaisse veye, c' est Rome.

Ses dmorants si lomnut les **Itålyins**. I sont cobén spotés les Tchitcholyins (mot nén politicmint comifåt).

## Djeyografeye

### Bokets d' l' Itåleye

* Lombardie
* Sicile
* Sardingne
* Calåbe
* Pouyes

…

### Montinnes

* Les Apes (a Bijhe, fijhèt limotche avou l' Fance, li Swisse et l' Otriche).
* Les Apnins, come li schene do dos do payis

### Mouzes

* Pô

### Mers

* Mer adriyatike

## Istwere

L' Itåleye d' asteure a askepyî e 19inme sieke.

Elle a cnoxhou on redjime fachisse, li ci da Mussolini, ki s' a-st aloyî a l' Almagne pol guere di 40-45.

Elle est on payis askepieu do Cmon Martchî.

Istoricmint, l' Itåleye, c' est l' payis la k' a stî metou so pås so fotches l' Impire romin. Adon, c' est did la kel latén s' a spårdou. Pus tård, Rome a dvnou li mwaisse veye des crustins catolikes, la kel påpe dimane.

## Lingaedjes di l' Itåleye

plake po dire k' on djåze vola e venicyin
* itålyin : lingaedje oficire
* lingaedjes coinreces, ki sont co bén vicants :
	+ catalan (pititès coines del Sardingne)
	+ fôrlan (vocial leu wikipedia)
	+ liguryin (vocial leu wikipedia)
	+ lombård (vocial leu wikipedia)
	+ napolitin (vocial leu wikipedia)
	+ pîmontès (vocial leu wikipedia)
	+ sarde (vocial leu wikipedia)
	+ sicilyin (vocial leu wikipedia)
	+ tarintin (vocial leu wikipedia)
	+ venicyin (vocial leu wikipedia)

## Rilomés Itålyins

* di l' Itåleye d' asteure
	+ Luigi Carlo Borromeo
	+ Benedicta Boccoli
	+ Ignazio Buttitta
	+ Fausto Coppi
	+ Frederico Fellini
	+ Giorgio Demetrio Gallaro
	+ Luigi Giuseppe Lasagna
	+ Gina Lollobrigida
	+ Giovanni Losi
	+ Maurizio Malvestiti
	+ Domenico Maria Mezzadri
	+ Egidio Miragoli
	+ Benito Mussolini
	+ Antonio Napolioni
	+ li påpe På IV
	+ li påpe Djihan XXIII
	+ Romano Prodi
	+ Gioacchino Rossini
* di des ptits payis ki dvénront l' Itåleye
	+ Machiavel
	+ Dante
	+ Linåd d' Vinci
* Walons di stok itålyin
	+ Pino Cerami (ki cåze bén walon)
	+ Elio Di Rupo
	+ François Gianolla (ki scrît e walon)
# Moirt

Kuoleman puutarha, Hugo Simberg (1906)
Li **moirt** ou **moraedje**, c' est l' fén del veye, po les djins, les biesses, et les plantes ki n' ridjetèt nén.

## Motlî

Ene djin, on dit k' ele mourt.

Po les biesses, on dit purade "crever". Portant, les acleveus di tchvås et d' moxhes al låme ont ptchî d' eployî l' minme mot ki po les djins (mori). On pout eto dire "peri".

Po les plantes, on dit purade : "souwer, setchi, souwer evoye".

Cwand l' cåze del moirt n' est nén cnoxhowe, on dit ki l' djin a morou… do mora.

## Apriyesse del moirt

On dit todi ki cwand on est moirt, on n' rivént nén.

Portant gn a des djins k' estént moirts clinicmint et k' ont rivnou a zels. Il ont raconté leu apriyesse do cåzu-moraedje

## Dujhances åtoû del moirt

Ene djin ki mourt, on l' etere dins ene cimintire et lyi fé ene tombe. Les Celes fijhént des tombales; les Merovindjins des tomboes.

Sacwantès djins u sacwantès rlidjons ont meyeu di rayi leus moirts.

Cwand ene djin mourt, les parints et les soçons prezintèt leus condoleyances a s' famile. Li moirt d' ene djin est shuvowe d' on doû.

## Essegnes del moirt

Li moirt est sovint rprezintêye pa ene fåtcheuse.

## Carculaedje des moirts dins les maladeyes

Li minêyolodjince carcule li "morance" des djins et des biesses di cåze d' ene metowe maladeye.

## Hårdêye difoûtrinne

Pådje di des scrijhaedjes sol moirt (so l' Aberteke)
# Djowion

On **djowion** u **djowea**, c' est ene tote pitite pire, foirt råle, et ki våt tchir et vilin. Ele sieve po mete dins des ôrreyes.

## Motlî

Li ci k' endè vind si lome **djwalî**. Si comiece, li **djowalreye**.

## Kékès precieusès pires

* diyamant
* emerôde

…
# Kitridiomicete

| Kitridiomicetes |
| --- |
|  |
| Classifiaedje syintifike |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Dominne: | Eukaryota |
| Ringne: | Fungi |
| Ecoxhmint: | **Chytridiomycota** |
| Classe: | **Chytridiomicetes** |

 |
| Ôres |
| * *Chytridiales*
* *Spizellomycetales*
* *Blastocladiales*
* *Monoblepharidales*
* *Neocallimasticales*
 |

Les **Kitridiomicetes**, ou **Kititrides** constitouwèt ene des cwate grandès dvizions do ringne des *Fungi*, ôtrumint dit des tchampions. Li no fwait referince å *kitridiom* (do grec *chytridion* volant dire *pitit pot*), li structeure reclôyant les spôres. Dins les classifiaedjes di dvant, les kitrides (såf les noveas ôres des *Neocallimasticales* et des *Spizellomycetales*) estént metous dins l' classe des *Ficomicetes*, apårtinant zels-minmes al dizo-dvizion des *Micsomicofita*. Dins on pus vî et pus pitit acoird, li terme de *kitrides* fijheut seulmint referince a l' ôre des *kitridiyales*.

Les Kitrides sont considerêyes pal filodjeneye come li pus viye fôme des tchampions, ki les troes ôtes divizions ndè vnèt. **Ene grosse pårt** sont acwatikes, prezints surtout dins les doûcès aiwes.
I sont saprofites ou parazites, distrujhant li kitene et l' keratene. Leus diferinnès especes ont stî rdispårteyes e cénk ôres (vey li tåvlea). Onk di leus ponts e comon c' est d' aveur des spôres a ene flayale. Li tale ni foime nén on vraiy miceliom. Des especes k' i gn a n' ont k' ene celule.

Kékès especes di kitrides sont kinoxhowes po-z ocazioner l' moirt des rinnes e blocant leus ôrganes respiratweres (fenominne ricnoxhuo dispoy 1998, en Ostraleye et å Panama).
Des ôtes si plèt ataker å mayisse ou al luzere.

## Difoûtrinne hårdêye

* Site en inglès so les tchampions kitrides (Chytrid Fungi Online)
# Calindrî grigoryin

Li **Calindrî grigoryin** est, pol moumint, li mwaisse-calindrî dins bråmint des payis del Daegn, et est cnoxhou totavå, minme dins les payis k' eployèt èn ôte contaedje do tins (calindrî arabe, chinwès...).

## Contaedje

Il est båzé sol calindrî djulyin di l' ancyinne Rome. C' est on calindrî solrece, ki s' båze sol revolucion del Tere åtoû do solea so ene anêye di 365,2422 djoûs di 24 eures di 60 munutes di 60 sigondes metrikes.

Li calindrî grigoryin dene on tins moyén po èn an di 365,2425 djoûs; po-z aveur on nombe etir di djoûs tchaeke anêye, on fwait des anêyes di 365 djoûs, avou a tinzayeure on djoû bizete di pus, li 29 di fevrî.

## Nos des moes

Li calindrî grigoryin est pårti e 12 moes, come çoucial:

* djanvî, 31 djoûs
* fevrî, 28 ou 29 djoûs (anêyes bizetes)
* måss, 31 djoûs
* avri, 30 djoûs
* may, 31 djoûs
* djun, 30 djoûs
* djulete, 31 djoûs
* awousse, 31 djoûs
* setimbe, 30 djoûs
* octôbe, 31 djoûs
* nôvimbe, 30 djoûs
* decimbe, 31 djoûs

## Nos des djoûs

Tchaeke termene di set djoûs est lomêye ene samwinne, et ses djoûs riçuvèt les nos shuvants:

* londi
* mårdi
* mierkidi
* djudi
* vénrdi
* semdi
* dimegne

## L' adjustaedje grigoryin

Li pus consecante diferince etur les calindrîs grigoryin eyet djulyin, c' est dins l' carculaedje des anêyes bizetes.

Come dit cial padzeu, l' anêye tropike moyene, dj' ô bén, li periode d' on toû etir åtoû do solea, est di 365,2422 djoûs. Tot stitchant on djoû bizete tos les cwatre ans, li calindrî djulyin aveut-st ene longueur di 365,25 djoûs. Il esteut trop long. Avou l' tins, li discalaedje s' agrandixha. Ça fwait ki, diviè ls anêyes 1580, il esteut tårdou di ût djoûs pa rapoirt å vraiy tins.

E 1582, li påpe Grigwere XIII decida di soprimer les anêyes bizetes po les anêyes ki respondèt-st a ces deus condicions:

* L' anêye est on mopliya di 100.
* L' anêye n' est nén mopliya di 400.

Do côp, 1600 eyet 2000 fourît bizetes, mins nén 1700, 1800, 1900.

I decida eto kel 4 d' octôbe 1582 serè shuvou do côp do 15 d' octôbe po ratraper li diferince di djoûs ki s' aveut ramonçlé avou l' tins.

Mins li passaedje å calindrî grigoryin ni s' fijha nén å minme moumint avå l' Europe. Dins les Estats kel påpe Grigwere XIII end esteut l' sovrin pontife, ç' a stî oblidjî sol pî sol tchamp. L' Espagne, li Portugal eyet li Pologne l' adoptît do côp. Des ôtes (France,...) ont shuvou co bénrade. Mins l' Inglutere (protestante) ni l' adopta k' å 18inme sieke. Eyet l' Rûsseye nel fijha k' après li Revolucion d' octôbe di 1917. Ça fwait kel Revolution *d' octôbe* s' a vormint passé... å cmince di nôvimbe!
Li Grece ni candja k' e 1924.

Ces candjmints di calindrî a des moumints diferins sont-st ene aroke po les istoryins, la k' on documint inglès metans avou ene date di 10 di djanvî 1603, est pus vî k' on documint francès ou espagnol avou ene date di 15 di djanvî del minme anêye.
Par egzimpe, William Shakespeare eyet Miguel de Cervantes ont morou al minme *date* (23 d' avri 1616), mins nén l' minme *djoû*.

## Difoûtrinne hårdêye

*  (e francès)

---

Calindrî | les 366 djoûs do calindrî grigoryin | anêye bizete | calindrî djulyin
# Hongrwès (lingaedje)

Li **hongrwès** (davance, on djheut eto li **hongue**), c' est on lingaedje del famile hongue-et-finwesse cåzé el Hongreye et dins sacwantès coines des payis vijhéns.

Li hongrwès, c' est èn etroclant lingaedje.

Côde ISO: **hu**

## Walon et hongrwès

### Sacwants mots walons a vey avou l' hongrwès

* houzår
* hongue (*hanke*)

### Sicrijheus e walon ki cåzént hongrwès

Jules-Joseph Pirot, on curé ey on scrijheu e walon, pretchive e hongrwès a Esterhazy (Canada).
# Siyonisse

Li **siyonisse**, c' est ene idêye nåcionalisse ki s' a diswalpé emey les Djwifs di totavå l' Daegne dispu l' fén do 19inme sieke, et tot al dilongue do 20inme sieke. Il a miné a l' askepiaedje di l' Estat d' Israyel.

On sconte-siyonisse, c' est ene djin k' est disconte les idêyes do siyonisse.

## Mwaissès idêyes

Li siyonisse est rashiou so cwate mwaissès idêyes.

1. candjî l' idintité djwive ki n' esteut ki rlidjeuse, por leye divni ene idintité nåcionalisse come les cenes des ôtes peupes. C' ere ene idêye foirt al môde di ces trevéns la.
2. diswalper l' ebreu modiene, come lingaedje d' atôtchance des Djwifs.
3. evoyî tos les Djwifs spårdou totavå eviè l' Palestene.
4. mwaistri economicmint eyet politicmint li Palestene.

## Enondaedje

I s' a-st enondé emey des Djwifs di l' Urope levantrece, ki s' avént houwé des pratikes rilidjeuses djwives, mins n' estént nén pår acceptés pa les societés modienes la k' i sayént di s' mete avå les djins. Les pogroms des anêyes 1880 et 1890 ont-st ecoraedjî les djonnes Djwifs di s' aloyî a l' idêye siyonisse.

## Rilomés siyonisses

* David Ben Gourion
* Ariel Sharon
* Benjamin Netaniahou

## Sourdants
# Achkenådes

Les **Achkenådes**, c' est des Djwifs ki dmorént, å cmince, e l' Almagne, so les boirds do Rin.

C' est zels k' ont stî spatés les prumîs del Croejhåde des pôves da Pire l' Ermite (1096).

Après, i s' ont spårdou totavå l' Urope. Inte di zels el Beldjike (Anverse).

Kitchessîs påzès govienmints et påzès djins di Rûsseye, Pologne, pu pa les Nazis e l' Almagne, il ont-st ebagué viè l' Amerike bijhrece (a cmincî do 19inme sieke), pu eviè l' Palestene (prumire mitan do 20inme sieke) pu Israyel (après 1948).

C' est bråmint zels ki minèt l' Estat d' Israyel, dipus ki les Djwifs sefarådes.
# Ess-flamind

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
Lingaedjes > Indo-uropeyin > Tîxhon > Bas almand  : **ess-flamind**

L' **ess-flamind**, c' est li lingaedje k' est cåzé aprume e l' Flande levantrece eyet dins l' cogne levantrece del Flande Zelandesse.

## Referinces eyet sourdants
# Boucmål

Bokmål

Li **boucmål**, c' est ene des deus ortografeyes rfondowes do norvedjin avou l' *nynorsk*. Ratourné literålmint e walon, boucmål dene « lingaedje des lives ».

## Definicion

Li **boucmål** vént do riksmål, ki sereut lomé e walon li «*lingaedje do rweyåme*». Li riksmål egzistêye co todi eyet bråmint des djins pinsnut k' ces deus varyistés sont les minmes. Tenawete ki l' riksmål n' est nén oficir eyet c' est ene varyisté pus wårdiveuse k' el **boucmål**.

Li **boucmål** est foirt sovint lomé li «lingaedje des lives», paski les norvedjin-cåzants djåznut nén e **boucmål**, mins avou leus diyalekes.

Li **boucmål** rote come li rfondou. Ci n' est k' ene ortografeye. Les deus ont ene môde di prononçaedje erîlé, mins nolu n' el uze. C' est puvite po-z aspaler les aprindisses.

## Istwere

Li riksmål a passé e 1907, tins k' el bokmål n' est arivé oficirmint k' e 1929. Tolminme k' el ci k' a l' pus ovré dsu, Knud Knudsen, a morou, e 1895. Ci linwinceu ci s' a margayî lonmint avou Ivar Aasen. Li prumî vla mete so pî on sistinme ki dischind do daenwès-norvedjin, tins k' l' ôte inma mia d' erloukî åzès diyalekes del Norvedje. Did la disk' enute, cisse-ci a cnoxhou des rfômes d' escrijhaedje k' araedje.

Des norvedjins ont asprové d' erfonde li **boucmål** avou l' *nynorsk*. Li pordjet a stî metou mwints côps sol costé : metans e 1960, pus e 2002.

## Uzance

Ci rfondou ci est scrît cåzumint tot avå el Norvedje, såf å Coûtchant wice ki les djins screynut e *nynorsk*. Asteme ki l' **boucmål** eyet l' *nynorsk* sont deus rfondowès ortografeyes do norvedjin. Do côp, ces deus rfondous la n' sont nén deus diferins lingaedjes.

Li **boucmål**, c' est sovint l' ci k' on-z acsegne å pus sovint. Ki ci soeye a l' univiersité u co so les programes come Duolingo.

## Referinces eyet sourdants