Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Franke saedje

Del franke saedje
Del **franke saedje**, c’ est ene sôre di saedje ki sieve di yebe ås maladeyes et di yerbêye et k’ on-z ahive dins les costis.

C’ est ene plante avou des foyes vert-di-gris ki n' toumèt nén.

Les fleurs sont bleu waisse.

No e sincieus latén : *Salvia officinalis*

## Istwere di si ahivaedje

Do tins des Celes, li saedje esteut ddja loukeye come ene dismacralante yebe.

E 795, Tchårlumagne sicrît on capitulaire la k' i tot çou ki doet esse coûtivé dins ses sinces. Gn a la 88 plantes, inte di zeles, li saedje.

## Sourdant et pî-notes
# Iye del Reyunion

|  |
| --- |
| Iye del Reyunion |
|  |  |
| Drapea | **Åres nåcionåles** |
|  |
| Mwaisse-veye | Saint-Denis |
| Lingaedje oficir | francès |
| Sitindêye • totåle |  2 512 km² |
| Populåcion • totåle |  889,679 dimorants 354.2 djins/km² |
| Dislaxhaedje | 21 måss 1946 |
| Prumî minisse | Huguette Bello |
| Manoye | uro |
| Coisse d' eure | UTC+04:00 |
| Preficse telefonike | +262 |
| Dominne internete | .re |
|  I gn a so les cmons Wikipedia des imådjes ou fitchîs son a vey avou **Iye del Reyunion** |
| Modele: voy • copene |

L' **Iye del Reyunion**, c' est ene iye metowe e fén mitan d' l' Oceyan Indyin. Li mwaisse veye, c' est Sint-Dni del Reyunion.

C' est ene ancyinne coloneye francesse, todi aloyeye al France dizo li statut di "redjon di Djudla Mer".

C' est ene iye volcanike.

C' est on climat tropicå, metans avou des adjeyantès fetchires.
# Pucele (plante)

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « pucele », loukîz cial.
(el Crowaceye)
Li **pucele** (on dit eto : ..., ...), c' est ene plante avou des blankès fleurs, k' aparexhe li prumire après l' ivier dins les climats come li ci del Walonreye.

Sincieus no d' l' indje : *Galanthus nivalis*

Mins gn a des ôtès sôres di puceles.

## Li pucele come essegne

Elle est mostrêye dins l' essegne do viyaedje di Dobrin, e l' Tchekeye.
# Iran

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.

L' **Iran**, c' est on dislaxhî payis d' Azeye.

Sacwants l' fwaiynut moussî dins l' Grand Moyén-Levant.

Populåcion : 79 926 270 di dmorants.

Sitindêye : 1 648 000 km2 (17inme pus grand payis sol Daegne)

Preficse telefonike : +98

Mwaisse veye : Teheran.

## Istwere

Prumî pårlumint e 1905.

Li mwaisse lwè rexhe e ...

On redjime k' aveut stî elî democraticmint fourit ståré avou l' aidance del CIA po mete li "Cha" e s' plaece.

Li revintreye islamike di 1979 riståre li Tchet, et askepyî ene republike islamike. Li Grand Mineu, c' est on tchîf rilidjeus k' est ådzeu des pouvwers politike. Ça a stî Xhomeyni pu Xhameney.

Di 1980 a 1988, gn a yeu ene laide guere avou l' Irak k' a fwait des cint meyes moirts.

Gn ava on prezidint "refôrmeus" (ene miete dipus capitalisse), Mohamed Khatami di 2000 a 2004.

E 2005, si afronteu, Ahmed Amadinedjad rascoda 62 åcint des vôtaedje, aprume des ptitès djins.

Il ourit a pô près li minme rizultat e 2009. Mins gn ava ene campagne eternåcionåle et des metingues dins l' payis po disdire ci chife la.

## Alére

"Li papî s' lait scrire" responda da Pablo Sarachaga sol campagne des medias po cdjåzer les vôtaedjes di 2009, Li Rantoele l° 51, erî-såjhon 2009.

Hårdêye difoûtrinne
L' Iran da Xhomeyni: 25ans après (on papî da Lucyin Mahin, di 2003, so l' Aberteke)

## Sourdants & pî-notes
# Socrate

**Socrate** (e vî grek Σωκράτης, Sôkratês) a skepyî dilé Atene e -469 et a morou e -399. Ci fourit-st on grek filozofe, li mwaisse di Platon.

I n' a scrît pont d' live. Adon on n' conèt si filozofike tuzance ki pa s' dissipe Platon eyet sacwants ôtes greks filozofes come Aristote ou Diyodjinne Laèrcius.
# 1967

Cisse pådje cial, c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1967 do calindrî grigoryin.
19inme sieke | **20inme sieke** | 21inme siekeanêyes 1940 | anêyes 1950 | **anêyes 1960** | anêyes 1970 | anêyes 1980
1962 | 1963 | 1964 | 1965 | 1966 | **1967** | 1968 | 1969 | 1970 | 1971 | 1972
## Ça s' a passé ciste anêye la

### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye

#### Walonreye

* 4 d' octôbe : Fexhe-å-Hôt-Clokî : 3 tréns si sbeulnut : 11 moirts, 76 mesbridjîs

### Ôte pårt el Beldjike

* 22 d' may : a Brussele, li Grand botike "*L'Innovation*" broûle : 323 moirts.

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés walons et waloneus

### Ôtès djins

* 28 di djanvî : Rudy Trouvé

## Ont morou ciste anêye la

### Rilomés walons et waloneus

* Henri Pétrez
* 15 d' awousse : René Magritte

### Ôtès djins
# Wale

Li **Payis d' Wale**, c' est ene nåcion del Rweyåme-Uni, avou l' Inglutere, l' Escôsse eyet l' Irlande Bijhrece. Elle est, come les ôtes nåcions ecsepté l' Irlande Bijhrece, sol l' iye di Grande-Burtaegne.

Senedd Cymru
## Referinces eyet sourdants
# 1924

Cisse pådje cial, c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1924 do calindrî grigoryin.
19inme sieke | **20inme sieke** | 21inme siekeanêyes 1900 | anêyes 1910 | **anêyes 1920** | anêyes 1930 | anêyes 1940
1919 | 1920 | 1921 | 1922 | 1923 | **1924** | 1925 | 1926 | 1927 | 1928 | 1929
## Ça s' a passé ciste anêye la

Coviete di l' Årmonak des vraiys Aclots po l' an 1924 (eplaidî e 1923)
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye

* Skepiaedje del gazete *Le Guetteur wallon*

### Ôtes etrevéns

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

* Sicrijheus e walon :
	+ li 1î d' djanvî: Jean Volant
	+ li 14 di djanvî : André Henin
	+ li 10 di måss : Armand Deltenre
	+ li 24 d' avri : Arthur Schmitz
	+ li 11 di nôvimbe : Louis Baijot
	+ Robert Vanorlé
* Ôtès djins
	+ 3 d' djanvî : André Franquin (spiroutî walon)

### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

* 9 d' avri : Charles Camberlin
* 17 di djulete : Justin Cherton

### Ôtès djins
# Antikité

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
On portrait d' Lucyin d' Samozate, on rlomé oteur grek del termene.
L' **antikité**, c' est ene termene istorike des Payis d' Urope, ki va d' a pô près 3000 dv. Dj-C. a 400 après Dj-C.

## Referinces eyet sourdants
# Colera

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « Colera », loukîz cial.
Renaiwaedje pal boke
Li **colera** (eto: **colora**, **colora-môrbusse**), c' est ene foite schite minêyrece ås djins provokêye pa ene bactereye foirt rimouwante lomêye *Vibrio cholerae*.

## Minêyolodjeye

Minêye 1849 e l' Inglutere (do moes d' djun å moes d' nôvimbe)
Si prindeut foirt åjheymint dinltins, cwand l' idjinne esteut foirt brouxhire.

Å djoû d' ouy, on nel rescontere pus ki dins les grandès rascråwes, come les gueres, les grossès aiwes, les hosmints d' tere, cwand des grandès tropes di djins si rtrouvnut amonçlé dins des camps sins waire d' åjhminces santeyreces.

E l' Urope, les minêyes s' arestént voltî a l' intrêye di l' ivier (Inglutere 1849, Tcheslet, 1866).

## Senes del maladeye

C' est ene schite come di l' aiwe, et do rvômixhaedje. Li malåde pout mori so deus troes djoûs.

## Médiaedje

Mågré ki l' colera, nén sognî towe raddimint les malådes, li médiaedje est assez simpe: i fåt renaiwer l' coir avou des renaiwants sés tot l' tins k' li schite deure.

## Rilomêyès minêyes

minêye tins do peupe-sipata do Rwanda (1994)
Gn a yeu ene foite piyintche di colera el Walonreye e 19inme sieke. On î a priyî sint Rok, lyi radjoutant si povwer la å ci k' il aveut ddja (di rweri l' pesse).

Ene minêye do payis d' Tchålerwè e 1866 a stî bén documintêye. Elle ataca a Montniye-so-Sambe li 21 di djun po fini li 22 d' decimbe. A Tcheslet, gn ourit 508 cas ki 235 end ont morou.

Ene des dierinnès minêyes kinoxhowe, ci fourit l' cene do Yemen tins del guere civile (anêyes 2020).

## Sourdants
# Djalofrene

djalofrene naturale (*Dianthus caryophyllus*) ezès montinnes di Turkeye
Li **djalofrene**, c' est ene fleur des cortis, sovint di rodje u måve coleur, ki fwait des nozés dokets. Elle crexhe eto dins sacwantès campagnes. Elle a cénk petales, avou les boirds tot crenés.

Li plante etire si lome "**djalofrinî**". Il a des longuès stroetès foyes.

N a dpus d' troes cint sôres di djalofrenes.

No e sincieus latén : **Dianthus spp.**
Famile : djalofrinacêyes.

*On lome li "revintreye ås djalofrenes" ene doûce revintreye ki s' a passé e moes d' avri 1974 e Portugal.*

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "djalofrene", alez s' vey e splitchant motî.*

## Sôres di djalofrenes

bouket-tot-fwait, *Dianthus barbatus*
* kimene djalofrene, djalofrene des martchands : *Dianthus caryophyllus*.
* bouket-tot-fwait, djalofrenes des fjheus d' arimés : *Dianthus barbatus*.
* *Dianthus carthusianorum* (e neyerlandès *Kartuizer anjer*)
* Bele grande djalofrene (*Dianthus superbus*, disparexhowe des campagnes ezès Bas Payis e 1905)
* *Dianthus armeria*) (Ny. *Ruige anjer*)
* djalofrene des pires (*Dianthus deltoides*)

Gn a ene sôre ki crexhe a Nice, ki node bon, avou des fleurs di totes les couleurs, apus k' bleu. Davance, les omes metént voltî ci fleur la a leu botnire.
# Tcherdon

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « Tcherdon », loukîz cial.

On **tcherdon**, c' est ene plante ki setchixh al fén del campagne (plante anêyrece), avou bråmint des picas.

Gn a mwints sôres di tcherdons, des djinres *Carduus* (k' a dné s' no walon al plante), *Cardinus*, *Cirsium*, *Atractylis*.

## Sacwants tcherdons

*Loukîz a :* tcherdon (discramiaedje)
## Sourdants

* C1 p. 59 & 61
* E9 p. 194-195
* O99 p. 340
# Banc

banc d' bwès
On **banc**, c' est on long ashida di bwès, di pires u d' ôte tchoi, å pus sovint (mins nén todi) avou on dossî padrî.

* banc d' bwès avou des båres di fier come dossire
* fwait d' ene tronce cwårêye di deus costés, avou ene des dôsses come dossire
* banc d' pires aspoyî å meur (Marok)
* dale di cimint metowe so deus troes pires

## Pî-note
# Diyazinon

Li **diyazinon**, c' est on towe-inseke del famile des organifosforés.

## Uzaedjes

On l' pout spritchoûler sol pea des bovrins po les mete cwite des boschets. On l' pout eto mete dins des bassins a bagnî et î fé passer les biesses riblêyes di tikets u d' pûs.

## Epweznance

Epweznaedje di poytreyes avou des barbôjhes di diyazinon
Il est foirt epweznant po les tchets et les poyes.
# Rimagnaedje des molès crotes

Li **rmagnaedje des molès crotes** u **cecotrofeye**, c' est ene sôre di roemiaedje a l' evier, tipike des robtidîs et di sacwants rawiants.

Cisse piceure fiziolodjike la leye les rmagnants d' leus molès crotes profiter do dismantchaedje del celulôze påzès bactereyes do boigne boyea. Et s' ahessî e vitamenes B, aprume li vitamene B1.

Les molès crotes sont diferinnes des petales, et li biesse sint bén cwand elle avnut å raeze di l' anusse.

Li rmagnaedje des molès crotes si fwait del nute.

Si on-z espaitche les rmagneus a s' è nouri (metans, tot metans on lådje colé a des robetes), i crevnut.

On cåze dedja do rmagnaedje des molès crotes dins l' Bibe.
# Fordoirmaedje d' ivier

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « iviernaedje », loukîz cial.
Spotchî taesson å dispiertaedje e moes d' måss
Li **fordoirmaedje d' ivier** u **iviernaedje des biesses**, c' est cwand di l' ivier, sacwants biesses si vont fordoirmi, dj' ô bén, dimorer èn estat biyolodjike foirt londjin.

*Li contråve di l' iviernaedje des biesses, c' est l' estivaedje.*

## Fiziolodjeye do fordoirnmaedje

Li biesse ki s'fordoime va fé baxhî li timperateure do coir, po viker ås rastrindou, et rmagnî leu cråxhe, k' elzî apoite :

* di l' enerdjeye (exhowe biyolodjike) po fé tourner çou ki doet co tourner (cervea, metabolisse minimom)
* di l' aiwe, ca l' fondaedje des cråxhe leye do CO2 et di l' H2O.

Cwand i s' dispiertèt, al rexhowe di l' ivier (e moes d' måss po les taessons el Walonreye), il ont spoujhî leus cråxhe et crever d' fwin. C' est po ça k' i n' sont nén si dmesfiyants et s' fé spotchî tot trevåtchant les voyes.

## Biesses k' iviernèt

* taessons, oûsses, marmotes, sodoirmants.

## Alére

L' iviernaedje et l' fordoirmaedje, Ene båke so les bwès d' l' Årdene pp. 269-271.

## Sourdant
# Termite

Ene **termite**, c' est èn inseke sociå ki bastixh on grand hôt ni avou d' l' årzeye, ene **termitire**.

## Spårdaedje

End a bråmint e Congo-Kinchassa.

## Dins les scrijhaedjes e walon

Dins les arimés da Danielle Trempont, k' a viké si efance e Congo.

On ndè djåze eto, sinsieuzmint, dins l' live Li saga do radon.

## Sourdant
# Londe

Pol discramiaedje des årtikes avou l' mot « Londe », loukîz cial.
 Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
Pont des tours (*Tower bridge*)
**Londe** (e-n inglès, *London*, e francès, *Londres*), c' est l' mwaisse veye del Grande Burtaegne.
# Volant indjén

Volant indjén

On **volant indjén**, c' est on tcheriant indjén ki vole (k' avance dins les airs). Årvier di l' indjén spaciå ki vole ådzeu des airs.

## Sôres di volants indjéns

* avion (areyoplane), plane)
	+ avion solrinne
	+ drom (avion sins mineu)
* elicoptere
* planeu
* mierledjire avion (ULM)
* balon
	+ zeplin
# Fizike

Cisse pådje ci n' est co k' on djermon, dj' ô bén k' el pådje est djusse sibåtcheye, eyet co trop tene ; et s' divreut ele ecråxhî ene miete. Si vos avoz des cnoxhances so ç' sudjet ci, vos nos ploz aidî, clitchîz sol loyén **« candjî l' pådje »** po radjouter des informåcions.
Li **fizike**, c' est l' syince ki studeye li cdujhance les coirs nén vicants.

## Sacwants coxhes del fizike

* astrofizike
* optike
* electricité
* fizike nawearinne

## Rilomêye djin

Isaac Newton, c' est onk des fizicyins les pus cnoxhous istoricmint. L' istwere da lu avou l' peme ki tchait so s' tiesse est foirt rlomêye. C' est eto l' ome dirî li prumire lwè d' fizike a s' no.

## Referinces eyet sourdant